بررسی وضعیت بازار انرژی؛ تمدید مذاکرات هسته‌ای ایران، اجلاس اوپک و بازار نفت

پترونت: با نزدیک‌شدن به روزهای پایانی ماه نوامبر، شاهد دو رویداد مهم هستیم که می‌تواند تأثیر بسزایی بر بازارهای جهانی نفت در کوتاه‌مدت داشته باشد. در واقع، از یک سو، مدت‌زمان توافق موقت ایران و غرب به پایان رسید و دو طرف، مذاکرات را برای هفت ماه تمدید دیگر کردند و از سوی دیگر، اجلاس سازمان‌ کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، در روزهای آتی برگزار می‌شود و اعضای این سازمان در رابطه با ثبیت یا کاهش تولید نفت خود تصمیم‌گیری خواهند کرد.

علی‌رغم پیشرفت مذاکرات بین ایران و کشورهای 1+5، تحلیل‌گران در روزهای اخیر پیش‌بینی کردند که به احتمال زیاد، مدت زمان توافقنامه، تمدید خواهد شد، چراکه همچنان مسائل حل‌نشده متعددی وجود دارد. مقامات ایرانی از زیاده‌خواهی طرف‌های غربی می‌گویند و غربی‌ها علی‌رغم تمایل شدید نسبت به حصول توافق نهایی، می‌گویند که «عدم توافق بهتر از یک توافق بد است». این اتفاق نیز در عمل روی داد و توافق ژنو تا اوایل تابستان سال آینده (10 تیر) تمدید شد.

دو طرف، مذاکرات را با جدیت دنبال کرده‌ و درپی حل واقعی اختلاف‌نظرهای خود بوده‌اند. در این میان، شرکت‌های غربی بسیاری از جمله شرکت‌های بریتیش پترولیوم و شرکت توتال فرانسه، نسبت به بازگشت به بازار ایران در صورت لغو تحریم‌ها، ابراز تمایل کرده‌اند. حسن روحانی رئیس جهمور ایران در اوایل سال جاری عنوان کرد که «دولت گام‌های اولیه برای لغو تحریم‌های ظالمانه غرب را برداشته است و در ماه‌های آتی شاهد برچیده‌شدن کامل تحریم‌ها خواهیم بود».

تحریم‌های یکجانبه غرب علیه ایران، صادرات نفت این کشور را تا حد قابل‌توجهی کاهش داد و  در حالی‌که تا پیش از اعمال تحریم‌ها، صادرات نفت خام ایران 2.5 میلیون بشکه در روز بود، اکنون سطح صادرات به 1 میلیون بشکه در روز رسیده است. بنابراین، حصول توافق بین ایران و غرب می‌تواند سبب افزایش عرضه نفت ایران به بازار شود و این امر در کوتاه‌مدت، قیمت‌های جهانی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

از سوی دیگر، رویداد دیگری در روز‌های آتی به‌وقوع می‌پیوندد. اعضای اوپک در روز 27 نوامبر در وین گردهم می‌آیند تا در مورد سطح تولید خود در آینده تصمیم‌گیری کنند. مقامات کشورهای عضو اوپک و تحلیل‌گران، نظرات مختلفی را پیرامون تصمیم آتی سازمان مطرح کرده‌اند. در واقع، برخی کشورهای عضو نظیر ونزوئلا که وابستگی شدیدی به درآمدهای نفتی دارند، با توجه به سقوط قیمت جهانی نفت، خواهان کاهش خروجی اوپک هستند. اما کشورهای دیگری نظیر عربستان سعودی و کویت که تا چندین سال می‌توانند با تکیه بر ذخایر مالی هنگفت خود، بدون مشکل پیش روند، تمایل چندانی نسبت به کاهش خروجی اوپک ندارند. با این وجود، با توجه به رسیدن قیمت جهانی نفت به زیر 80 دلار به ازای هر بشکه، فشارها بر اعضای مخالف کاهش سقف تولید افزایش یافته است.

در هر صورت، نتیجه مذاکرات بین ایران و غرب که نه توافق نهایی و جامع بلکه تمدید همان توافق موقت بود و تصمیم اوپک پیرامون سطح تولید این سازمان، بازارهای انرژی را تا حد بسیار زیادی تحت تأثیر قرار خواهد داد.      

اما باید در نظر داشت که علی‌رغم اشباع بازار جهانی نفت در سال 2014، تولیدکنندگان نفت در سراسر جهان باید مسئله برآوردن تقاضای فزاینده‌ انرژی در دهه‌های آتی را نیز مد نظر قرار دهند.

آژانس بین‌المللی انرژی در آخرین گزارش سالانه خود پیرامون چشم‌انداز جهانی انرژی، هشدار داد که وفور فعلی نفت در حال‌حاضر ممکن است گذرا باشد و در واقع، در صورت عدم افزایش قابل‌توجه سطح تولید، بازارهای نفت در سال‌های آتی با کمبود عرضه مواجه خواهد شد.

بنا به برآوردهای صورت‌گرفته، انتظار می‌رود که تقاضای جهانی برای نفت تا سال 2040 میلادی، 37 درصد افزایش یابد و در این میان، بیشترین تقاضا از جانب کشورهای در حال توسعه، یعنی چین و هند، خواهد بود. بنا به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، به ازای هر یک بشکه نفتی که در جهان صنعتی به دلیل بهبود بهره‌وری و یا دیگر راه‌های کاهش مصرف، از چرخه تقاضا حذف می‌شود، کشورهای در حال توسعه، دو بشکه بیشتر مصرف خواهند کرد.

آژانس پیش‌بینی می‌کند که تا سال 2040، تقاضای جهانی برای نفت 14 میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت و این مقدار به سطح تولید فعلی که حدود 90 میلیون بشکه در روز است، افزوده می‌شود. در حالی‌که خوشبینی بسیاری نسبت به رونق هرچه بیشتر صنعت شیل در ایالات متحده وجود دارد، آژانس پیش‌بینی کرده است که تولید نفت شیل در ایالات متحده و کانادا، تنها تا اواسط دهه 2020، دوام خواهد آورد.

به این ترتیب، با فرا رسیدن آن زمان و خاموش شدن شعله‌های انقلاب شیل، بازارهای نفت مجدداً به وضعیت پیشین باز خواهند گشت. به عبارت دیگر، منطقه خاورمیانه بار دیگر به منبع اصلی تأمین تقاضای جهانی تبدیل خواهد شد. در این میان، عربستان سعودی همچنان یکی بزرگ‌ترین و مهم‌ترین تولیدکنندگان نفت باقی خواند ماند، اما بعید به نظر می‌رسد که این کشور بتواند سطح تولید خود را مقدار قابل‌توجهی نسبت به سطح فعلی، افزایش دهد.

از سوی دیگر، تولید نفت در ایران نیز که تا حد قابل‌توجهی به دلیل تحریم‌های غرب کاهش یافته است، در صورت لغو تحریم‌ها و بازگشت به سطح تولید پیشین، تنها سهم کوچکی را در رشد تولید نفت در بلندمدت ایفا خواهد کرد.

اما به‌غیر از عربستان سعودی و ایران، عراق دیگر کشوری است که امید بسیاری به افزایش سطح تولید آن وجود داشته است. در واقع، آژانس بین‌المللی انرژی بارها در گزارش‌های خود بر توانایی عراق در افزایش چشمگیر سطح تولید تأکید و پیش‌بینی کرده است که خروجی نفت این کشور می‌تواند از 3 میلیون بشکه در روز، تا سال 2035، به 8.3 میلیون بشکه در روز برسد.

با این وجود، تحقق چنین امری، حتی تا قبل از شروع مجدد ناآرامی‌ها در عراق در ماه ژوئن سال 2014 نیز دور از دسترس می‌نمود. از آن تاریخ به بعد هم، با توجه به تحرکات گروه تروریستی داعش در عراق، این کشور به وضعیت جنگی بازگشته است. بنابراین، تصور بازگشت به شرایط پیشین و اینکه سرمایه‌گذاری دولت عراق روی بخش نفت، بتواند طی 20 تا 30سال آتی، سطح تولید را 5 تا 6 میلیون بشکه در روز افزایش دهد، جای تردید دارد.

بنا به برآوردها، از سال 2030 به بعد، هر ساله به 900 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری به‌منظور برآوردن تقاضای جهانی برای نفت، نیاز خواهد بود. این در حالی است که آژانس بین‌المللی انرژی هشدار داده است که رونق مجدد صنعت شیل در ایالات متحده پس از دهه 2020، بسیار دشوار خواهد بود. در واقع، شرایط محیط‌زیستی متفاوت می‌تواند مشکلاتی را در این رابطه ایجاد کند، اما هزینه‌های بالا و مخالفت‌هایی که با روش‌های حفاری شیل‌های نفت و گاز وجود دارد نیز روند روشد و توسعه صنعت شیل در اکثر نقاط جهان را کند خواهد کرد.

به این ترتیب، آژانس بین‌المللی انرژی اخیراً رویکرد محتاطانه‌تری را در پیش گرفته و برآوردهای پیشین خود را اصلاح کرده است. فتیح بیرول اقتصاددان ارشد آژانس می‌گوید که «عرضه کافی به بازار نفت در کوتاه‌مدت نباید سبب نادیده‌گرفته‌شدن چالش‌های آتی باشد. در واقع، وابستگی به شمار اندکی از کشورهای تولیدکننده نفت، هرچه در آینده افزایش خواهد یافت».