تاکید بر اجرای موبه‌موی قانون تجارت در شرکت‌های دولتی و خصوصی
اقتصادگردان- محمدرضا سعیدی در همایش ملی حاکمیت شرکتی با اشاره به نقش بنگاه‌های اقتصادی در رشد تولید ناخالص داخلی و ارتقای کیفیت زندگی مردم اظهار کرد: اگر بخواهیم رشد اقتصادی داشته باشیم، کیفیت زندگی مردم را ارتقا دهیم و مسائل اقتصادی کشور را حل کنیم، حکمرانی شرکتی باید در جایگاه ویژه‌ای قرار بگیرد.
وی با اشاره به جایگاه شستا در اقتصاد کشور گفت: شستا به‌عنوان یک مجموعه غیردولتی عمومی و بورسی، در ۱۰ حوزه تخصصی و ۲۱ صنعت فعالیت می‌کند و حدود ۶۰ هزار نیروی انسانی مستقیم دارد. شرکت‌های این مجموعه نیز ۱۶۴۱ محصول تولید می‌کنند که نشان می‌دهد شستا در بخش‌های مختلف زندگی مردم حضور دارد و در تامین نیازها و حل مسائل اقتصادی جامعه نقش‌آفرینی می‌کند.
مدیرعامل شستا با بیان اینکه فعالیت در صنایع مختلف و ارتباط با دولت، چالش‌های خاصی برای این مجموعه ایجاد می‌کند، افزود: پیش از هر چیز باید شرایط محیطی فعالیت بنگاه‌های اقتصادی را در نظر بگیریم. ما در محیطی فعالیت می‌کنیم که با تحریم، محاصره اقتصادی و شرایطی میان جنگ و صلح مواجه است و تجربه اجرای اسنپ‌بک، دو جنگ و ناآرامی‌ها را نیز پشت سر گذاشته‌ایم. بنابراین، باید قواعد حکمرانی شرکتی را متناسب با چنین محیط متخاصمی تعریف کنیم.
سعیدی نخستین چالش حکمرانی شرکتی را اجرای ناقص قانون تجارت دانست و تصریح کرد: آرزوی من در شستا اجرای کامل قانون تجارت است. در بسیاری از شرکت‌های غیردولتی عمومی و حتی بخش خصوصی، قانون تجارت باید به‌طور دقیق و مو به مو اجرا شود. اگر محیط حقوقی کشور را به رسمیت بشناسیم و الزامات قانونی را رعایت کنیم، بخش قابل توجهی از مسائل و مشکلات شرکت‌ها قابل حل خواهد بود.
وی با تاکید بر ضرورت ایجاد انگیزه برای مدیران و اعضای هیئت‌مدیره شرکت‌ها اظهار کرد: اقتصاد بدون ایجاد انگیزه برای افراد پیشرفت نمی‌کند. همان‌طور که در آثار عجم‌اوغلو و رابینسون نیز به این موضوع اشاره شده است، یکی از الزامات پیشرفت کشورها، ایجاد انگیزه برای افراد است. نمی‌توان انتظار داشت مدیران و اعضای هیئت‌مدیره بدون برخورداری از انگیزه کافی، عملکرد مطلوبی داشته باشند. اداره شرکتی با سه میلیارد دلار فروش، با اداره شرکتی که ۴۰ نفر نیروی انسانی دارد، تفاوت‌های اساسی دارد؛ بنابراین باید متناسب با ابعاد، مسئولیت‌ها و عملکرد شرکت‌ها، سازوکارهای انگیزشی مناسبی طراحی شود. ما تاکنون به اندازه کافی به این موضوع نپرداخته‌ایم.
مدیرعامل شستا با بیان اینکه بخشی از مشکلات شرکت‌ها ناشی از ترتیبات نهادی است، گفت: ساختارهای نهادی در کشور به شکلی شکل گرفته‌اند که به‌صورت پایدار مانع پیشرفت شرکت‌ها می‌شوند. در چنین شرایطی طبیعی است که حکمرانی شرکتی نیز با مشکلات متعددی مواجه شود.
سعیدی تعدد نهادهای نظارتی را یکی دیگر از موانع عملکرد مطلوب شرکت‌ها دانست و افزود: در مقطعی با شرکتی مواجه بودم که ۱۶ نهاد نظارتی بر آن نظارت می‌کردند و من باید در طول یک ماه حدود ۵۵۰۰ صفحه گزارش به این نهادها ارائه می‌دادم. مسئله مهم‌تر این بود که برخی از این نهادها با یکدیگر اختلاف‌نظر داشتند. در چنین شرایطی باید پرسید چه میزان از ظرفیت و انرژی مدیریت شرکت صرف فعالیت اصلی و افزایش بهره‌وری می‌شود؟
وی با تأکید بر ضرورت اصلاح قوانین و مقررات و هماهنگ‌سازی نهادهای تنظیم‌گر اظهار کرد: باید به‌صورت بنیادین به سراغ قوانین، مقررات و ساختار نهادهای تنظیم‌گر برویم و آنها را در مسیر مشخص و هماهنگی قرار دهیم. این موضوع یکی از وظایف مهم اتاق بازرگانی است و باید به‌طور جدی دنبال شود؛ چراکه بدون اصلاح این ساختارها، اقتصاد کشور به اهداف موردنظر نخواهد رسید.
مدیرعامل شستا با اشاره به اینکه هدف نهایی فعالیت‌های اقتصادی باید ارتقای کیفیت زندگی مردم باشد، گفت: حکمرانی شرکتی در نهایت به معنای افزایش بهره‌وری و شفافیت است و باید زمینه بهبود عملکرد بنگاه‌ها را فراهم کند.
سعیدی با تاکید بر ارتباط میان نظام انگیزشی و کاهش فساد در شرکت‌ها اظهار کرد: به اعتقاد من، بخشی از ریشه‌های فساد در کشور را باید در نبود سازوکارهای مناسب انگیزشی جست‌وجو کرد. پیشنهاد می‌کنم اتاق بازرگانی بررسی کند در دوره‌ای که قانون تجارت برای مدیران شرکت‌ها، به‌ویژه شرکت‌های دولتی و عمومی، پاداش‌هایی در نظر گرفته بود، وضعیت فساد چگونه بود و پس از حذف این مشوق‌ها چه تغییراتی رخ داد. بررسی تطبیقی شرایط قبل و بعد از این تغییر می‌تواند نتایج قابل توجهی داشته باشد.
وی با اشاره به مفهوم هم‌شکلی نهادی (Isomorphism) در مدیریت افزود: یکی از مشکلات سازمان‌ها این است که به‌جای تمرکز بر کارکرد و عملکرد واقعی، به دنبال شباهت ظاهری و الگوبرداری از یکدیگر می‌روند. در واقع، ساختارها و شکل‌های سازمانی را ایجاد می‌کنیم، اما لزوماً به کارکرد مورد انتظار دست پیدا نمی‌کنیم.
سعیدی برای توضیح این موضوع به نمونه‌ای از طبیعت اشاره کرد و گفت: برخی مگس‌ها هنگام تحریک، ظاهری شبیه زنبور پیدا می‌کنند، اما نیش ندارند. یعنی از نظر ظاهری شبیه زنبور هستند، اما کارکرد آن را ندارند. در حکمرانی شرکتی نیز ممکن است ساختارها و ظواهر لازم را ایجاد کنیم، اما عملکرد واقعی و مورد انتظار محقق نشود. به عبارت دیگر، با انطباق صوری مواجه هستیم، درحالی‌که انطباق محتوایی هنوز به سطح مطلوب نرسیده است.
وی با اشاره به اقدامات شستا برای بهبود نظام انتصابات در شرکت‌های زیرمجموعه اظهار کرد: ما در هیئت‌مدیره شستا به این نتیجه رسیدیم که انتصابات یکی از موضوعات مهم در تقویت عملکرد مجموعه است. در شستا باید برای حدود ۷۰۰ عضو هیئت‌مدیره در ۱۷۶ شرکت و همچنین ۹۰ شرکت سهام‌پذیر، تصمیم‌گیری و انتصاب انجام شود؛ بنابراین باید معیارهای مشخصی برای انتخاب مدیران و اعضای هیئت‌مدیره داشته باشیم تا عملکرد شرکت‌ها متناسب با شرایط اقتصادی بهبود پیدا کند. بر همین اساس، پنج معیار دانش، مهارت، پاک‌دستی، هماهنگی و شجاعت یا ریسک‌پذیری را برای انتخاب اعضای هیئت‌مدیره در نظر گرفتیم.
سعیدی با اشاره به ضرورت ایجاد ترکیبی متوازن از تجربه و جوانی در هیئت‌مدیره‌ها گفت: معتقدیم در ترکیب هیئت‌مدیره باید سه طیف از افراد با تجربه‌های متفاوت حضور داشته باشند. ما این الگو را ترکیب سبز، خاکستری و پخته نام‌گذاری کرده‌ایم. بر این اساس، باید افرادی با پنج تا ۱۰ سال سابقه کاری حضور داشته باشند تا خلاقیت و نوآوری را به مجموعه وارد کنند. در کنار آنها، افراد دارای ۱۰ تا ۲۴ سال سابقه و دست‌کم یک نفر با بیش از ۲۴ سال سابقه نیز باید حضور داشته باشند تا تجربه، شناخت سیستمی و حکمت مدیریتی را به هیئت‌مدیره منتقل کنند. نخستین مسئله در حکمرانی شرکتی این است که چه افرادی با چه مهارت‌ها و ویژگی‌هایی در جایگاه‌های مدیریتی قرار می‌گیرند. باید افراد مناسب با مهارت‌های مناسب در جایگاه درست قرار بگیرند. البته این اقدام ضروری است، اما به‌تنهایی کافی نیست و در کنار آن باید ترتیبات نهادی و محیط فعالیت شرکت‌ها نیز اصلاح شود.
سعیدی با تاکید بر اهمیت شناخت منابع و محیط فعالیت بنگاه‌ها اظهار کرد: مدیر خوب کسی است که منابع و ظرفیت‌های شرکت خود را به‌خوبی بشناسد. حکمرانی شرکتی مطلوب نیز مستلزم آن است که مدیران و اعضای هیئت‌مدیره علاوه بر شناخت دقیق منابع و امکانات درونی شرکت، محیط پیرامونی و شرایط فعالیت آن را نیز به‌درستی بشناسند و بتوانند این دو را با یکدیگر تطبیق دهند. در واقع، مدیر موفق کسی است که ظرفیت‌های درونی شرکت را با اقتضائات محیطی هماهنگ کند و متناسب با شرایط موجود، تصمیم‌های درست و اثربخش بگیرد.
