متن سخنرانی سید مرتضی میری در همایش نمایشگاه دوموتکس تیرماه 1396

 در آغاز بیاناتم می کوشم که جایگاه رفیع فرش دستباف ایران  برای ایرانیان و ویژگی های ممتاز دستبافته های ایرانی را در میان آثار سایر کشورها یادآوری کنم. فرش دستباف بر خلاف محصولات صنعتی مثل فرش ماشینی، یک اثر جامع الابعاد هنری-فرهنگی-اقتصادی است . فی الواقع هنری است  که وجهه اقتصادی پایدار، مداوم و چند لایه دارد. چند لایه به این معنا که زنجیره اشتغال این هنر از حلقه های فراوان از اقشار گوناگون تشکیل شده است و  از همین منظر به بطن جامعه پیوند می خورد و اهمیت آن در عرصه اجتماعی فزونی می یابد. 

اهمیت فرش دستباف از بعد فرهنگی و ملی در ایران نیز قابل بررسی و شایسته اعتناست. گستردگی مناطق جغرافیایی با بافت قومی و فرهنگی گوناگون در ایران از دستبافته ها الواحی حاوی متون تاریخی بیانگر آداب و سنن اقوام ایرانی ساخته است. از سوی دیگر فرش دستباف در جای جای دنیا  معرف کشور ما  بوده و هست و این مسئله بر میزان اهمیت آن بیش از پیش می افزاید. 

با این مقدمه می توانم این حقیقت را بهتر تشریح کنم که فرش دستباف برای ایرانیان یک زیرانداز یا یک کف پوش نیست.  یک نماد فرهنگی ریشه دار با ابعاد اقتصادی بسیار است و شاید دقیقا از همین نقطه از دستبافته های دیگر کشورها متمایز می شود بدین معنی فرش ایران به مثابه یک دستبافته هنری مسیری متفاوت از یک کف پوش را در پیش رو دارد. 

از منظر رقابت با سایر ملل تولیدکننده دستبافته و در جدول صادرکنندگان این هنر، ایران همواره در صدر بوده و بیشترین سهم از بازار جهانی را به خود اختصاص داده است. کیفیت دستبافته های ایرانی نیز به گواه کارشناسان بین المللی بسیار فراتر از سایر رقباست. از نقطه نظر ارزش مادی نیز وزن فرش های ایرانی به دلایل موجه و مشخص افزون بر سایر کشورهاست که بیان این دلایل مجالی جداگانه و فراخ را می طلبد. تنوع طرح ها و تکنیک های بافت موجود در فرش ایرانی نیز این امکان را برای مخاطبین جهانی فراهم می آورد که با هر سلیقه و  هر بودجه ای بتوانند دستبافته ای در خور و شایسته را بیابند و نسل های متمادی از آن استفاده کنند. همه این نکات مبین این واقعیت هستند که عدم حضور تمام قد و پررنگ فرش ایران از اعتبار و وزن یک رویداد جهانی خواهد کاست. 

ارتباط و تعامل گسترده آلمانی ها بویژه دست اندرکاران شرکت دویچه مسه و برگزارکنندگان نمایشگاه دوموتکس با صادرکنندگان ایرانی سبب شده است که این نمایشگاه در دو دهه اخیر  بزرگترین رویداد سال برای تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف ایرانی باشد. 

بدون تردید DOMOTEX و بویژه نمایشگاه ژانویه در هانوفر، معتبرترین و مهمترین نمایشگاه فرش و کف پوش بویژه برای شرکت کنندگان ایرانی در سطح جهان بوده است. حضور تجار معتبر از سراسر دنیا در این نمایشگاه سبب شده بود که عرضه کنندگان فرش دستباف، حضور در این نمایشگاه را بر هر رویدادی دیگری ارجح بدانند. البته در سالیان اخیر DOMOTEX نیز  به دلایلی از روزهای اوج فاصله گرفته و اهمیت آن در نظر شرکت کنندگان کمابیش کمرنگ شده است . کوچک شدن  بخشی که به فرش دستباف اختصاص دارد بهترین دلیل برای اثبات این مدعاست. 

اما چرا این اتفاق رخ داده است ؟ چرا از اهمیت نمایشگاهی که دو دهه میعادگاه سالیانه فعالین این عرصه بود، کاسته شده است ؟ 

برای ارائه پاسخ مناسب به این پرسش می بایست نکاتی را مد نظر قرارداد.

 چنانکه پیشتر ذکر شد سه دیدگاه برای تشریح ماهیت فرش دستباف وجود دارد : 

1-  دیدگاهی که فرش دستباف را یک اثر هنری با وجوه گسترده فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی می داند. با این دیدگاه فرش دارای هویت مشخصی است که ریشه در اصول و بنیان های فرهنگی یک ملت دارد. صاحبان این دیدگاه معتقدند که فرش دستباف به مثابه یک اثر هنری نه برای استفاده چند ساله که میراثی ماندگار است که می تواند نسل به نسل منتقل شود. 

2-  دیدگاهی که فرش را یک عنصر دکوراتیو ریشه دار می داند که ویژگی های فرهنگی مستحکمی دارد. صاحبان این دیدگاه اعتقادی به گردش نسل به نسل فرش ها ندارند اما در این نکته با دسته نخست هم عقیده اند که فرش در محیط منزل یا محل کار علاوه بر ویژگی  زیبایی شناسانه و دکوراتیو، بخشی از بار فرهنگی محیط را به دوش می کشد. 

3-  سومین رویکرد متعلق به افرادی است که فرش را صرفا یک کف پوش یا زیرانداز می دانند و معتقدند که فرش مانند هر وسیله مصرفی دیگری تابع سلیقه روز مخاطبان است و پس از گذشت چند ماه یا چند سال می بایست دور انداخته شده یا تعویض شود. 

تجار و فعالین این عرصه در دهه های گذشته به نقطه نظر نخست نزدیک تر بوده اند اما شوربختانه در سالیان اخیر از این دیدگاه فاصله گرفته اند و به دو دسته دیگر پیوسته اند. انتقال محوریت از رویکرد اول به دوم و شوربختانه در سالیان اخیر رویکرد سوم، سبب شده است که میزان شناخت و استقبال مخاطبین از فرش دستباف کاهش یافته و به همین جهت گردش مالی این حوزه در سطح جهان با نزول قابل ملاحظه ای مواجه باشد. 

نکته حائز اهمیت دیگری که نمی بایست از آن غافل شد، تغییر روش های تجارت در دنیای امروز است. امروز و با تغییر سبک زندگ، نیازها و روش های رفع آنها نیز دست خوش تحول شده است. به همین علت مخاطبین ما در نمایشگاه ها نیز تغییر کرده اند. 

آنچه که امروز سبب افول نمایشگاه DOMOTEX  و سایر رویدادهای مشابه شده است را در دو عامل می توان سراغ گرفت. نخست اینکه دیدگاه برگزار کنندگان نمایشگاه و رویدادهای جانبی آن به رویکرد سوم یعنی زیرانداز بودن فرش دستباف  نزدیک شده است و دوم اینکه برگزارکنندگان نمایشگاه هنوز فکری برای پاسخگویی به مخاطبین جدید ننموده و همچنان با اصرار بر ساز و کارهای گذشته به امر برگزاری نمایشگاه مبادرت می ورزند. 

در این صورت نه تنها برگزاری نمایشگاه به رشد تقاضای جهانی فرش دستباف یاری نمی رساند بلکه با سوق دادن تولیدکننده و عرضه کننده به مسیر سوم عملا سبب کاهش روز افزون مخاطبین و گردش مالی این حوزه خواهد شد. 

اما چه باید کرد؟ 

پیش از بیان پیشنهاداتم برای رفع این مسائل، از اینکه برگزار کنندگان نمایشگاه DOMOTEX لزوم ایجاد تحول را حس کرده اند و امسال طرح هایی را برای ایجاد تغییر در دست اقدام دارند ابراز خوشحالی و خرسندی می نمایم . اما به گمانم برای بهبود مداوم و مستمر فضای تجارت بین الملل فرش دستباف که این نمایشگاه می تواند نقش محوری و بسیار سازنده در آن داشته باشد توجه به چند نکته ضروری است: 

1-  ورود به بازی رقابت با تولیدکنندگان کف پوش های صنعتی فاقد هویت فرهنگی سبب شکست قطعی فرش دستباف خواهد شد چرا که برای یک کف پوش یا زیرانداز که چند صباحی میهمان خانه های مخاطبین ماست پرداخت هزینه خرید فرش دستباف توجیه عقلی و اقتصادی ندارد لذا به نظر می رسد سیاستگذاری با محوریت رویکرد سوم انتخاب دقیق و درستی نیست و برگزار کنندگان نمایشگاه و رویدادهای جانبی می بایست از نزدیک شدن به آن بپرهیزند. 

2-  فرش دستباف ایران می تواند تقاضای صاحبین هر دو دیدگاه اول و دوم را پاسخ بگوید. خریداران آثار هنری یعنی صاحبان دیدگاه اول  و دکوراتورها که هم می توانند نگرشی هنری داشته باشند و هم تنها به وجهه دکوراتیو بودن آن تأکید کنند در واقع مخاطبین اصلی فرش دستباف ایران در نمایشگاه های امروز هستند و شرکت های برگزار کننده نمایشگاه             می بایست مکانیسم های خود را با این واقعیت تطبیق بدهند. در واقع ساز و کارهای نمایشگاه را طوری طراحی کنند که علاوه بر تجار، دکوراتورها و مخاطبین آثار هنری نیز بتوانند از فرصت برگزاری این نمایشگاه استفاده کنند. 

3-  در DOMOTEX 2018 شاهد بروز برخی تغییراتی خواهیم بود. توجه به دکوراتورها و همینطور پرورش خلاقیت ها در برنامه نمایشگاه امسال قرار دارد اما یادآوری این مسئله بسیار ضروری است که تشویق خلاقیت هایی به نتیجه مطلوب منجر می شود که ریشه در فرهنگ و اصالت های فرش دستباف داشته باشد. در غیر اینصورت فضا را به سمت رویکرد کف پوش محوری سوق خواهد داد که به دلایلی که پیشتر ذکر شد انتخاب مناسب و دقیقی نیست. 

در پایان عرایضم بار دیگر از همه عزیزان تشکر می کنم و امیدوارم چنین جلساتی برای هم اندیشی و هم افزایی بیشتر میان ذی نفعان و برگزار کنندگان نمایشگاه DOMOTEX که بدون تردید منافع مشترک بیشماری دارند بیش از پیش برگزار شود. اینجانب به عنوان دبیر کارگروه فرش و صنایع دستی کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی ایران اعلام آمادگی می نمایم که از طریق ارتباط مداوم  و گسترده با شرکت فوژان راهبران نامی و تعامل گسترده با برگزارکنندگان نمایشگاه در راستای دستیابی به ساز و کار های مناسب برای بهبود مستمر فضای تجارت جهانی فرش اهتمام ویژه داشته باشم .