غرب در تحریم , نقشه راه دارد/جای خالی رصدخانه قوی درایران

 پیش از این سلسله گفت‌وگوهای فارس با فریدون برکشلی، رئیس اسبق امور اوپک وزارت نفت و مدیر گروه مطالعات انرژی وین درباره موضوعاتی چون هزینه تحریم‌های غرب بر علیه ایران برای اقتصاد جهانی، زوایای پنهان انتخاب دبیرکل اوپک، ابعاد مختلف تحریم‌ها از جمله پیگیری منظم تحریم نفت ایران از سوی آمریکا و غرب و لزوم ایجاد یک بازار متشکل انرژی منتشر شده و از نظر خوانندگان گذشته است.

برکشلی این بار در یک گفت‌وگوی متفاوت به عزم جدی غرب برای تحریم ایران و تبدیل شدن این تحریم به یکی از اهداف استراتژیک غرب اشاره کرده است و جایگزین شدن آژانس اطلاعات مرکزی آمریکا به جای وزارت انرژی این کشور در مدیریت تحریم‌ها را از جمله نشانه‌های این عزم دانسته است.

وی به تشریح ساختار تحریم‌ها و سازماندهی و پیگیری منظم آنها از سوی آمریکا و غرب پرداخته و تاکید می‌کند بخش اقتصادی ایران در برابر تحریم‌ها منفعل و بدون برنامه عمل می‌کند چنانکه حتی  رصد و دیده‌بانی جدی تحریم در این حوزه وجود ندارد تا با تجمیع و تحلیل اطلاعات، نقشه راه مشخصی برای مقابله با تحریم‌ها در ایران طراحی شود.

گفت‌و‌گوی صریح فارس با برکشلی پیش روی شما است.

*موج‌های افقی و عمودی تحریم ایران

فارس: این مطلب را بسیار می‌شنویم که تحریم‌های غرب علیه ایران تحریم‌های هوشمندی هستند و با برنامه مشخصی سازماندهی شده‌اند. دقیقا این تحریم‌ها برای چه هدفی و بر اساس چه برنامه‌ای سازماندهی شده‌اند؟ نشانه هوشمند بودن تحریم‌ها چیست؟

برکشلی: از میان قطعنامه‌های صادره توسط شورای امنیت سازمان ملل بر علیه جمهوری اسلامی ایران، قطعنامه 1737 گسترده‌ترین تاثیرها را بر اقتصاد ایران داشت. در این قطعنامه ضمن اینکه نهادهای ظاهرا فعال در برنامه‌های هسته‌ای کشور و همچنین دستگاه‌های فعال در برنامه‌های موشکی و تعدادی از افراد، کارشناسان و شخصیت‌های موثر تحت تحریم قرار گرفتند،در واقع همراه با تحریم‌های فوق تعداد زیادی از فعالیت‌های اقتصادی، صنعتی، پولی و بانکی در شمول تحریم‌ها قرار گرفتند.

قطعنامه‌های بعدی یعنی 1803، 1929 عمدتا در مسیر تحکیم و تعمیق قطعنامه 1737سازماندهی شده بودند، اگر چه تحریم‌هایی نظیر منع مسافرت برخی از شخصیت‌ها و افراد، تحریم شرکت‌های بازرگانی و صنعتی و نظایر آن هم در این تحریم‌ها دیده شده بود.

به عبارت دیگر در هر مقطع از تحریم‌ها اعم از تحریم‌های شورای امنیت و یا تحریم‌های دو یا چند جانبه کشورها و اتحادیه اروپا، ابتدا یک موج گسترده و افقی تحریم طراحی و تصویب شدند و متعاقبا در زنجیره تحریم‌های بعدی، تلاش در مسیر تعمیق، تثبیت و تکمیل تحریم اولیه شکل گرفتند. در حقیقت بخشی از هوشمندی تحریم‌ها را در همین مسیر سازمان یافته می‌توان دید.

*برنامه‌ریزی آمریکا برای قطع کامل صادرات نفت ایران در نیمه دوم سال 2014

فارس: تحریم‌ها دقیقا چه چیزی را در ایران هدف گرفته‌اند؟ کدام بخش‌ها در اولویت آنها است؟

برکشلی: از اولین تحریم آمریکا بر علیه جمهوری اسلامی ایران در سال 1358 توسط جیمی کارتر رئیس جمهور وقت آمریکا تا نزدیک به سه دهه بعد که تحریم‌ها به شورای امنیت سازمان ملل کشیده شد، اولین و مهمترین هدف تحریم ها متوجه بخش نفت و گاز ایران بود،البته در سالهای اخیر تحریم‌ها گسترده شده و بخش مهمی از اقتصاد ایران را در برگرفته است که می‌توان به موارد و ذیل اشاره کرد:

اول؛محدودیت‌های حمل و نقل، کشتیرانی، هواپیمایی و بیمه، دوم؛ اختلالات جدی و گسترده در فعالیت بانکها و موسسات مالی، سوم؛ مخدوش ساختن ساختار تجارت خارجی و توزیع داخلی و یا ایجاد تزلزل در بازار پولی و ارزی کشور، چهارم؛محدودیت تامین قطعات و تجهیزات صنعتی، فلزات، آلیاژهای صنعتی و تکنولوژی.

و پنجم؛درعین حال آمریکا کماکان به تلاش خود در زمینه به حداقل رسانیدن و حتی الامکان قطع صادرات نفت خام ایران ادامه می‌دهد و نیمه دوم سال 2014 را برای احتمال قطع کامل صادرات نفت خام کشور برنامه ریزی کرده‌اند.

*بی‌برنامگی/واکنش حقوقی به تحریم‌های غیرقانونی نداشته‌ایم

فارس: واکنش کلیت بخش اقتصادی ایران را نسبت به تحریم‌ها چطور ارزیابی می کنید؟ در برابر تحریم‌های سازماندهی‌شده غربی‌ها سازماندهی و برنامه‌ریزی مشخصی برای مقابله با آنها را در ایران مشاهده می‌کنید؟

برکشلی: در بخش اقتصادی دولت جمهوری اسلامی ایران علائم متفاوت و متناقضی در واکنش به تحریم‌های بین المللی ارسال می‌کند. از سویی آثار تحریم‌‌ها مخرب و آزار دهنده ارزیابی می‌شوند و از سوی دیگر بعضا نتایج و تاثیرات تحریم‌های اقتصادی خارجی مثبت و مفید دیده می‌شود.

در هر دو صورت برنامه مشخصی برای بهره برداری از آثار نسبت تحریم‌ها و یا برعکس مقابله با تاثیرات منفی و مخرب آن طراحی نمی‌شود بلکه صرفا بصورت انفعالی و در واکنش مقطعی سعی می‌شود تا تحریم‌ها دور زده شود.

در ابعاد سیاسی و بین‌المللی مسیر دیپلماسی عمومی در ارتباط با موضوع تحریم‌های خارجی تا حد زیادی کاربرد خود را از دست داده و ضرورت طراحی و نوآوری‌هایی در زمینه دیپلماسی انرژی و دیگر اشکال دیپلماسی مانند دیپلماسی رسانه‌ای برای جلوگیری از شکل گیری‌ تحریم‌های جدید و مقابله با ساختار سازی تحریم‌ها بر علیه ایران برنامه‌ای دیده نمی‌شود.

بطور مثال غالبا گفته می‌شود که بیشتر تحریم‌ها بر علیه ایران حتی تحت مقررات نابرابر کنونی نظام جهانی غیر قانونی است، ولی در عمل هیچ‌گاه تلاش و برنامه‌ای برای اقامه دعوی بر علیه دولت‌ها و شرکت‌های تحریم کننده دیده نمی‌شود.وجاهت قانونی تحریم‌ها هیچگاه در مجامع  محافل بین المللی بطور جدی دنبال نشده است.

*محورهای 5 گانه دور جدید تحریم‌های آمریکا علیه ایران

فارس: گفته می‌شود تحریم‌ها با گذشت زمان فرسوده شده و قابلیت خود را از دست می‌دهد. در عین حال ما نیز راه‌های جدیدی برای مقابله و دور زدن تحریم‌ها پیدا می‌کنیم. ادامه فرآیند تقابل تحریمی ایران و غرب را چطور می‌بینید؟

برکشلی: اگر چه تمهیداتی برای مقابله با تحریم‌ها به طور پراکنده در اقتصاد کشور دیده می‌شود و علیرغم این که ظرفیت تحریم‌های جهانی نیز به تدریج قابلیت آسیب‌رسانی خود را از دست می‌‌دهد ولی باید توجه داشت که کشورهای تحریم‌کننده هم کماکان به برنامه ریزی خود ادامه می‌دهند.

چنانکه دور تازه تحریم‌های تحت بررسی آمریکا بر علیه ایران در حال شکل گیری است.

فارس: در چه حوزه‌ای؟

برکشلی: این تحریم‌ها شامل مواردی به ترتیب ذیل است:

اول: ممنوعیت معاملات نفتی با ایران برای کلیه کشورها و بدون معافیت‌های موردی برای تعدادی از کشورها و پالایشگاه‌ها

دوم: تحریم اعطای وام به ایران

سوم: ممنوعیت اعطای ضمانت مالی و اعتباری توسط موسسات مالی خارجی شامل کشورهایی مانند ترکیه یا عمان

چهارم: تحریم پرواز هواپیمایی های مسافری به ایران و بالعکس

پنجم: اعمال فشار و جوسازی برای کاهش سطح و بلکه قطع روابط دیپلماتیک با ایران

*تحریم ایران تبدیل به هدف استراتژیک غرب شده است/تدریس تحریم در دانشگاه‌های جهان

فارس: ظاهرا غربی‌ها هم علیرغم هزینه‌های زیادی که برای آنها ایجاد می‌شود تلاش می‌کنند حربه تحریم را از دست ندهند. هدف تهایی آنها از این فشارها چیست؟

برکشلی: تحریم جهانی بر علیه ایران اهداف سیاسی دارد. چندان مشخص نیست که در شرایط کنونی امریکا و متحدان واشنگتن تحریم‌ها را با هدف تغییر رژیم در دست اجرا دارند و یا برای تغییر رفتار نظام جمهوری اسلامی ایران بسنده کرده‌اند.

جامعه جهانی هزینه بسیار بالایی را برای اعمال و استمرار تحریم‌ها بر علیه ایران متقبل شده‌اند، این امر حکایت از آن دارد که غرب تحریم ایرانی را در حد یک هدف استراتژیک دیده است.

تحریم‌ها در چارچوب اقتصاد جهانی و سازمان تجارت جهانی WTO دائما در جریان است و کشورها می‌‌توانند یکدیگر را به دادگاه بکشانند و برای تغییر رفتار و سیاست تجارت طرف مقابل اقدام کنند.

بحث تحریم امروزه به فضای دانشگاهی کشیده شده و در دوره‌های کارشناسی ارشد و دکتری به عنوان یک رشته تحلیلی مطرح است و دانشجویان در دروس مدیریت MBA هم تحریم را تحصیل می‌کنند.

*نیاز جدی کشور به دیده‌بانی تحریم های غرب و نقشه‌راه مقابله

فارس: با این اوصاف ظاهرا تحریم‌ها را در غرب خیلی جدی می‌دانند که آن را در دانشگاه‌ها تدریس می‌کنند...

برکشلی: همانطور که اشاره کردم آمریکا و غرب تحریم اقتصادی ایران را کاملا جدی تلقی می‌کنند و برای آن یک نقشه راه دارند و در ایران تحریم در حد یک مشکل اقتصادی و بازرگانی است که با آن برخورد مقطعی و منفعل صورت می‌گیرد.

یک نقشه‌راه و برنامه دیده‌بان تحریم  Sanction-watch طراحی نکرده‌ایم تا مسیر، ساختار و ماهیت تحریم‌های اعمالی را درست ارزیابی کنیم و روند‌های آتی آن را رصد کنیم. 

هر مورد از تحریم ها بر علیه ایران مدتها در کنگره و سنای آمریکا مورد بحث و گفتگو قرار می‌گیرند و جنبه فی البداهه و ناگهانی ندارند، بلکه کلیه اجزای و ابعاد آنها با توجه به شرایط اقتصادی جهانی و دامنه تاثیرگذاری آن بر اقتصاد ایران طراحی می ‌شود.

آمریکایی‌ها تحریم ایران و تاثیرات آن را با دقت رصد و دیده‌بانی می‌کنند ولی چنین برنامه‌ای احتمالا در ایران وجود ندارد.

*سیا از سال 2009 وظایف وزارت انرژی آمریکا را در اعمال تحریم‌ها بر عهده گرفت 

فارس: این دیده‌بانی چه کمکی به آنها می‌کند؟ آیا این رصد در قالب همان بحث هوشمندسازی تحریم‌ها دنبال می شود؟

برکشلی: از سال 2009 میلادی برنامه و سیاست‌های وزارت انرژی آمریکا در قبال تحریم‌های ایران به عهده سازمان سیا واگذار شد و در واقع این سازمان با طراحی، آمارسازی و تدوین گزارشات در سطوح آمریکا و جهان بازار نفت را کنترل می‌کند.

بطور مثال در بازار جهانی نفت ماه‌های مارس و آوریل دوره حساسی است و بازار نفت می‌تواند شرایط پیش بینی نشده‌ای را در خود نشان دهد. از همین رو سیاست‌های آمریکا در قبال روابط با ایران هم تا حد زیاد تحت‌الشعاع شرایط این مقطع قرار می‌گیرد.

در سال 2009 میلادی از میان شش موسسه مطالعاتی تاثیرگذار و تصمیم ساز در آمریکا فقط دو موسسه بروکینگز و نیکسون معتقد بودند که تحریم‌های فلج‌کننده اقتصادی به شرط تداوم قادر است رژیم جمهوری اسلامی ایران را به تغییر اساسی در رفتار سیاسی و مناسبات منطقه‌ای و بین المللی وادار سازد.

حال آنکه در ژانویه 2013 چهار موسسه فکری، مطالعاتی از میان شش موسسه عمده امریکا شامل اینتر پرایز، این جمع بندی رسیده بودند که تحریم‌ها در صورت تداوم  تشدید قادر است تغییرات مهم و بلکه بنیادی در رفتار سیاسی ایران ایجاد کند. برخی از موسسات مطالعاتی، فکری حتی گفته‌اند که تحریم‌ها ممکن است به تغییر رژیم در ایران بیانجامد.

گفت‌وگو از علی فروزنده