اثر قطع روابط ديپلماتيك و اقتصادي با قطر بر توافق اوپك

اقتصاد گردان - نادي صبوري:  «من امروز اينجا هستم تا درباره سازماني صحبت كنم كه در معادلات انرژي به‌ نامي شناخته شده تبديل شده اما اهداف و فعاليت‌هاي آن هنوز درست درك نشده است.» اين جملات را عدنان شهاب‌الدين رييس مركز تحقيقات اوپك كه مدت‌ها به علت دارا بودن بالاترين مقام دبيرخانه‌يي، وظايف دبيركلي اين سازمان را نيز انجام مي‌داد، در سال 2005 و در سخنراني‌ با حضور مقامات اتريش، كشوري كه براي 5 دهه ميزبان اين سازمان بوده است، مطرح كرد.

 اين عبارات آقاي شهاب‌الدين، مي‌تواند كليت سازماني را كه تاكنون بارها توانسته از مشكلات و تنش‌هاي ديپلماتيك و بعضا جنگ ميان اعضايش فراتر عمل كرده و شكلش را حفظ كند، به تصوير بكشد. با آغاز اقدام عربستان‌سعودي و متحدانش در منطقه، هر چند بازار نفت در ابتدا با ترس از اختلال در عرضه با افزايش قيمت روبه‌رو شد اما در ادامه روندي كاهشي به خود گرفت كه بسياري آن را ترس از تاثير تنش‌هاي منطقه خاورميانه بر اجرايي شدن توافق اوپك قلمداد كردند. اكنون و با گذشت چند روز از اين ماجرا، خالد الفالح وزير انرژي عربستان‌سعودي، عنوان كرده كه مسائل ديپلماتيك به وجود آمده ميان كشورهاي عضو، بر توافق اوپك اثري نخواهد گذاشت. به گزارش «تعادل»، از ميان 12 كشوري كه تصميم به قطع ارتباطات خود و به نوعي تحريم قطر گرفتند 3 كشور عربستان‌سعودي، امارات و ليبي عضو سازمان كشورهاي صادركننده نفت خام هستند. طبق محاسبات «تعادل» از آخرين گزارش سازمان كشورهاي صادركننده نفت خام، اين 3 كشور در ماه آوريل در مجموع 13 ميليون و 346 هزار بشكه نفت خام توليد كردند. اين آمار 42درصد از توليد نفت خام اوپك در ماه آوريل را تشكيل مي‌داد، از سوي ديگر، قطر نيز به عنوان كشور درگير در مسائل در ماه آوريل 618 هزار بشكه نفت خام توليد كرده كه با قرار گرفتن در كنار آمار توليد عربستان‌سعودي، امارات متحده عربي و ليبي، از درگير بودن كشورهاي توليد‌كننده 14 ميليون بشكه نفت خام اوپك در تنش سياسي حكايت دارد.

 در اين گزارش، با نگاهي اجمالي به تاريخ بعضي درگيري‌ها ميان اعضاي اوپك به بررسي اين مساله پرداخته است كه ادعاي خالد الفالح درباره عدم تاثير تنش ميان كشورهاي عربي بر توافق نفت خام تا چه اندازه پشتوانه تاريخي كافي در عملكرد اين سازمان دارد؟

 اگرچه سازمان اوپك از سال 1965 تاكنون همواره توانسته‌ اعضاي خود را در پايتخت اتريش گرد هم آورد، اما روزهاي بسيار سختي نيز در اين نمايش 50ساله وجود داشته است. تنش اخير به وجود آمده ميان كشورهاي عربي كه 4 عضو اوپك نيز در طرفين آن حضور دارند، نه نخستين و نه پيچيده‌ترين مورد در نوع خود به حساب مي‌آيد. فارغ از روابط نه چندان حسنه و بيشتر تنش‌آلود ميان ايران و عربستان در چند سال اخير، ايران و عراق به عنوان دومين و سومين توليد‌كننده نفت خام اوپك در آن زمان، درگير جنگ نظامي بودند.

به گزارش «تعادل»، نكونيوز پيش از اين در مطلبي با اشاره به وضعيت توليد نفت خام كشورهاي اوپك در زمان آغاز جنگ ايران و عراق نوشته بود كه در هفته‌هاي ابتدايي جنگ، به دليل حمله دو كشور به تاسيسات توليد نفت خام يكديگر، 4 ميليون بشكه از عرضه نفت خام جهان كم شد. موضوعي كه توانست بهاي نفت خام را از 12 دلار به سطوح بالاي 36دلار در هر بشكه برساند. مرتضي بهروزي‌فر كارشناس موسسه مطالعات بين‌المللي انرژي به «تعادل» مي‌گويد: «جنگ ايران و عراق از منظر اثر‌گذاري بر بازار نفت يك استثنا بود. دو كشور بزرگ توليد‌كننده نفت با موقعيت جغرافيايي ويژه درگير جنگي شدند كه كل منطقه را تحت‌تاثير قرار داد. اما در آن شرايط هم اوپك كليت خود را حفظ كرد.»

اما رابطه تنش‌آلود و اختلافات عميق ميان ايران و عربستان نيز مثال ديگر قابل بررسي است. مرتضي بهروزي‌فر در حالي كه اعتقاد دارد صحبت‌هاي خالد الفالح درباره عدم تاثير تنش ميان اين كشور و قطر بر طرح كاهش توليد صحت دارد، مي‌گويد: «تنش ميان قطر و عربستان عميق‌تر از تنش شديد ميان ايران و عربستان‌سعودي كه از موسسين اوپك نيز به‌شمار مي‌روند، نيست. اما توافق اخير با وجود چنين تنشي ميان ايران و عربستان انجام شد و حتي سعودي‌ها با افزايش 90 هزار بشكه‌يي توليد نفت خام ايران موافقت كردند. اين توافق به جهت نياز كشورهاي توليد‌كننده نفت خام از جمله عربستان به درآمد نفتي به وجود آمد و مادامي كه اين نياز وجود دارد توافق نيز به طول خواهد انجاميد.»

 اهميت نفت براي قطر

قطر ماهانه حدود 600 الي 700 هزار بشكه نفت خام صادر مي‌كند. صادراتي كه تنها 30درصد از سبد صادراتي اين كشور را به خود اختصاص داده و سالانه حدود 17 ميليارد دلار براي اين كشور آورد به همراه دارد. اين عبارات به اين معناست كه اگرچه قطر عضو سازمان كشورهاي صادركننده نفت خام است اما ميزان وابستگي‌اش به درآمدهاي نفتي در قياس با ديگر كشورها بسيار كمتر است. همين مساله از زهر تنش ميان كشورهاي عربي با همسايه جنوب شرقي ايران مي‌كاهد. بهروزي‌فر كارشناس موسسه مطالعات انرژي نيز در اين باره مي‌گويد: «ممكن بود در صورت وابستگي قطر به درآمدهاي نفتي‌اش، عربستان بازيگوشي‌هايي براي كاستن از قيمت نفت و گوشمالي اين كشور انجام دهد اما حالا و حتي با درنظر گرفتن ميعانات گازي نيز سهم قطر به 2ميليون بشكه در روز نمي‌رسد. درآمد قطر به ال‌ان‌جي وابسته است در نتيجه مي‌توان گفت دليلي براي بر هم خوردن توافق اوپك در اين تنش وجود ندارد.»

نخستين واكنش

روز گذشته خبرگزاري سي‌ان‌بي‌سي به نقل از خالد الفالح وزير انرژي عربستان‌سعودي نوشت كه او انتظار ندارد توافق اوپك از مسائل سياسي و ديپلماتيك ميان اعضاي سازمان، اثري بگيرد.  سي‌ان‌بي‌سي در گزارش خود عنوان كرد خالد الفالح وزير انرژي عربستان‌سعودي اظهار كرد كه هيچ شاهدي دال بر ضرورت اصلاح توافق كاهش توليد توسط توليدكنندگان وجود ندارد. الفالح افت قابل‌توجه قيمت نفت در روزهاي اخير را زياده‌روي بازار در واكنش به انتشار داده‌هاي غافلگيركننده اداره اطلاعات انرژي امريكا دانست.  خالد الفالح وزير انرژي عربستان ‌در جملاتي كه نخستين واكنش عربستان به امكان تاثير قطع ارتباطات ديپلماتيك خود با قطر بر توافق اوپك به حساب مي‌آيد، اظهار كرد كه تصميم اخير عربستان‌سعودي و برخي كشورهاي مسلمان در قطع ارتباطات ديپلماتيك و تجاري با قطر تاثيري بر توافق نفتي نخواهد گذاشت. وي كه به قزاقستان سفر كرده ‌بود، گفت: «انتظار ندارم كه مسائل ديپلماتيك و سياسي كه قطر با آن مواجه شده است هيچ‌گونه تاثيري بر توافق كاهش توليد نفت داشته ‌باشد.»

وزير انرژي عربستان كه در ماه‌هاي اخير «تعادل» و «ثبات» جزو كليد واژه‌هاي جملات او بوده است، در صحبت‌هاي روز گذشته‌اش همچنين به مساله انتشار داده‌هاي غيرقابل انتظار از سوي اداره اطلاعات انرژي امريكا نيز واكنش نشان داده و عنوان كرد: «گذر زمان انحراف آماري‌ كه در هفته اخير شاهد بوديم را اصلاح خواهد كرد.» اين مقام سعودي تاكيد كرد كه نتايج و اثرات تمديد توافق كاهش توليد وراي هفته‌ها و ماه‌ها عينيت پيدا خواهد كرد. الفالح در اين رابطه اظهار كرد: «من به اين نتيجه رسيده‌ام كه روند كلي بازار حركت به سمت تعادل مجدد است.»

دبيركلي؛ قرباني هميشگي

 بسياري از جمله مرتضي بهروزي‌فر، اوپك را سازمان روزهاي سخت مي‌دانند، سازماني كه جز يك دوره عملكرد در بحران 1970، در بقيه موارد عملكردهايش بيشتر «واكنشي» و بدون ابتكار عمل بوده و با دركنار هم قرار گرفتن اعضاي سازمان و در بيشتر موارد كشورهاي توليد‌كننده غيرعضو اين سازمان، منوط مي‌شود. اين مسائل باعث مي‌شود، درگيري‌ها و تنش‌هاي ميان اعضا، بر تصميمات كلي و سياست‌گذاري‌هاي سازماني كه بيش از نيم قرن سابقه فعاليت دارد اثري نگذارد، اما اين به معناي بي‌اثر بودن كامل اين مسائل بر وضعيت اوپك نيست. تعيين دبيركل سازمان هميشه يكي از نخستين مسائل اثرپذير از سياست اعضا بوده است. غلامحسين حسن‌تاش كارشناس انرژي در وبلاگ خود مي‌نويسد: «در دوران جنگ ايران و عراق به‌‌دليل اختلاف دو كشور و ساير جناح‌بندي‌هاي دروني اوپك، سال‌ها روي مساله دبيركلي اوپك توافق نشد و قائم‌مقام وقت دبيركل اوپك «فاضل الچلبي» قريب پنج سال، در موقعيت دبيركلي باقي ماند.» در مورد ايران و عربستان نيز وجود تنش‌ها باعث شده در سال‌هاي اخير هيچ‌وقت اين دو كشور به دبيركلي از كشور مقابل راي موافقت نداده و از آنجا كه اوپك سازماني است كه تصميم‌هايش براساس «اجماع» صورت مي‌گيرد، ايران و عربستان عملا شانس دبيركلي را از دست بدهند. اكنون قطع روابط ديپلماتيك و اقتصادي از سوي 3 كشور عضو اوپك با قطر، در صورتي كه ابعاد جدي‌تري پيدا كند، مي‌تواند شانس دبيركلي كشورهايي مانند قطر، امارات و ليبي را نيز مانند ايران و عربستان‌سعودي كاهش دهد.