ميراث/ قالی ترکمن

اقتصادگردان_ هنر بافندگي زنان و دختران ترکمن در گذشته، جلوه ي خاص و زيبايي شايسته ي تحسيني به آلاچيق ها داده است و امروزه نيز زينت بخش خانه ها و اماکني است که صاحبان آن يا ترکمن هستند ويا علاقه مند به فرهنگ و هنر اين قوم ويا افرادي هستند بي هيچ گونه آشنايي با ترکمن ها و هنر و فرهنگشان وآنها کساني هستند که از ذوق و سليقه اي برخوردارند و روح هنر را در اين دست بافته هاي زيبا مشاهده کرده اند. ترکمن ها از قديم، تنها به بافت قالي اکتفا نکرده اند و در کنار قالي هاي بزرگ ، به بافت محصولاتي ديگر از جنس قالي پرداخته اند. اين محصولات ، بنابه نوع و جايگاه استفاده ي آنها نام هاي خاص خود را دارند. آنها با زندگي روزمره ي مردم مرتبط بوده اند ، بنابراين ، نوع شکل و ظاهرآنها نيز طبق همين نيازهابوده است.

اما در يک کلام مي توان گفت که اين بافته ها زينت آلاچيق هاي قديم ترکمن ها بوده است . ـ إنگسي: پرده اي است از جنس فرش در آلاچيق هاي ترکمن که از قسمت بيرون آلاچيق آويخته مي شده است. إنگسي فرش نسبتأ کوچک و داراي گوشه هاي راست است و قسمت نقوش دار پايين آن از قسمت بالا پهن تر است. نقوش إنگسي با نقوش فرش هايي که بر روي زمين پهن مي شود ، متفاوت است. ـ قاپيليق: محصولي ديگر از جنس فرش است که در داخل خانه به عنوان زينت درهااستفاده مي شود.به گونه اي که آن را از هر دو طرف در مي آويزند. قسمت پايين قاپيليق داراي سچک است و به نوک سچک ها نيز قبه هاي کوچک (قوتازجيق لار) بسته مي شود. ـ گرمچ: محصولي ديگر از جنس فرش است که براي تزيين ورودي خانه در قسمت بيروني إنگسي نصب مي گردد. ـ اومور – دومان: يکي ديگر از اين تزيينات است که بسيار ظريف بافته مي شود واز آن براي زينت سقف خانه استفاده مي شود. قسمت پايين آن با سچک خاتمه مي يابد. اومور – دومان جفت بوده و در داخل آلاچيق از بالا به پايين آويخته مي شود. براي هر آلاچيق 3 الي4 اومور- دومان لازم است. ـ کجبه ليک . آسماليق .: ترکمن هاي قديم در هنگام برگزاري جشن عروسي پسران خود ، عروس را با شتر مي آورده اند و آن شترها را با استفاده از انواع محصولات قالي ، براي خواستگار (گلين آليجي / آت باشي) تزيين مي کرده اند. يکي از اين محصولات تزييني «کجبه ليک» است که زيبايي خاصي دارد . 

محصول ديگر فرش به نام «آسماليق» نيز باعث زيبايي هر چه بيشتر شکل کجاوه ي عروس مي شده است. در روز عروسي به پاهاي جلوي شتر ،بافته اي ديگر از جنس فرش به نام «دويه ديزليقي» (زانو بند شتر) مي بسته اند. قسمت بالاي «آسماليق» و «کجبه ليک» حالت سه گوش داشته است و قسمت پايين آن ،چهار گوشه بوده و از دو طرف آن سچک ها و قپه ها (قوتازها) آويخته بوده است که کجاوه ي عروس (آت باشي کجبه) را زيباتر مي کرده است . در قديم کجاوه ي عروس را چند نفر جوان اسب سوار همراهي مي کردند در حالي که اسبهايشان با بافته هايي زيبا به نام هاي «آت خالي» ، «ايچيرگي» و «إيرليک تزيين شده بود . ـ آت خالي را بر پشت اسب مي اندازند. ـ ايچيرگي بر زير زين پشت اسب انداخته مي شود. ـ إيرليک بر روي زين اسب انداخته مي شود. واما از ميان بافته هايي ديگر از جنس قالي که در ميان مردم ترکمن استفاده از آن مرسوم بوده است ، مي توان به اين محصولات اشاره کرد : ـ خورجون لارخورجون ها (خورجين ها) بيشتر براي حمل وسايل در زمان مسافرت استفاده مي شده است. قسمت روي آن با نقوش ظريف تزيين مي شود. معمولأ خورجين به زين اسب محکم شده و در داخل آن مواد غذايي را براي مسافرت هاي طولاني مي گذاشتند . 

خورجين را نوعي کيف از جنس فرش مي توان دانست که دو قسمت دارد و براي اين که از هر دو طرف اسب آويزان باشد ، قسمت مابين آن را به هم مي بافته اند. ـ چوال لار جوال ها (در زبان ترکمني «چوال») کيسه هاي بزرگي از جنس فرش هستند که هر دو سمت آن با الياف دوخته مي شود و در گذشته براي نگه داري وسايل خانه و لباس از آن استفاده مي شده است. «چوال» چند نوع دارد: «خالي چوال» ، «آق چوال» ، «قزيل چوال». جوال هاي قالي که روي آن با نقوشي بافته شده است ، جفت هستند و در کناره ي دو سمت در آويزان مي شوند. ـ آق چوال لار: گليم سفيدي است که بر روي زمينه ي آن ، نقوشي به رديف بافته شده اند و از اين نظر با ساير محصولات ديگر متفاوت است. _ قيزيل چوال (چوال هاي قرمز)، جوالي است که بر روي آن نقوشي به رديف بافته مي شوند که در زمينه ي قرمز مستقر شده اند. 

علاوه بر اين ، چوال هاي داراي نقوش پراکنده هم استفاده مي شده اند . جوال ها ضمن هماهنگي با ديگر محصولات فرش ، زيبايي خاصي به خانه مي داده اند. توربالار: يکي از محصولات قالي که در بين ترکمن هاي قديم استفاده از آن رايج بوده است ، توربالار (توبره ها) است .توربالار به خاطر داشتن نقوش زيبا و ظريف ، زيبايي خاصي به خانه مي داده است . همچنين توبره ها براي نگه داري لباس ، لوازم خانه و ظروف استفاده مي شده است. در «چمچه توربا» (توبره ي قاشق) قاشق ها و در «چاناق توربا» (توبره هاي ظروف) ظروف نگه داري مي شده است. علاوه بر اين ، در هر خانه ي ترکمن «دوز توربالار» (توبره هاي نگه داري نمک) وجود داشته است. اين توبره ها به عنوان وسيله اي مقدس براي حفظ برکت خانه ، تلقي مي شده اند. همچنين ، «آشيق توربالار» (توبره هاي نگه داري) وجود داشته است که اين امر نشان دهنده ي جايگاه خاص پسر در خانواده ها ي ترکمن است. هر کدام از توبره ها که اندازه هاي متفاوتي داشته اند ، نقوشي متفاوت با ساير توبره ها داشته اند. در انتهاي توبره ها ، سچک بافته مي شده است. هر کدام از تيره ها و طوايف ترکمن ،نقوش قالي مختص به خود را دارند و اين تنوع در محصولات قالي نيز قابل مشاهده است ؛اما آنها را ويژگي هاي ملي، متحد مي سازد و نقوش هر کدام از طوايف، مکمل همديگر هستند.