عبور دلار از مرز 3800 تومان، دلايل افزايش قيمت ارز از رشد تقاضاي فصلي تا نرخ بودجه و مقابله با پولشويي

خبراقتصادي  – محسن شمشيري:  در حالي كه به علت تعطیلی بازارهای پولی و مالی جهان در روز یکشنبه 7 آذر 95، نرخ رسمي يا مبادله اي ارز توسط بانك مركزي، تثبيت شد ونرخ  39 ارز عمده در بانک مرکزی ثابت بماند، اما نوسان قابل توجهي در بازار ارز آزاد رخ داد و نرخ دلار در ساعاتي از روز يكشنبه از مرز 3800 تومان عبور كرد. 

در حالي كه نرخ دلار رسمي 3209.2 تومان،  پوند انگلیس 4002.9 تومان، و  40,029 و یورو 3399.2 تومان اعلام شد. اما دلار در بازار تهران دستکم ۳۸۰۵ تومان و حداکثر با 6۶ تومان افزایش ۳۸3۰ تومان در مقایسه با روز شنبه معامله شد و در ساعات عصر نيز عملا به خاطر نوسان شديد، در برخي صرافي ها خريد و فروش تقريبا متوقف شد. 

روز يكشنبه، از ابتدای بازگشایی بازار قیمت ارز روند رو به رشد داشت و بين حداقل 3780 و حداکثر 3830 تومان نوسان داشت. نرخ یورو هم با 77 تومان افزایش 4150 تومان و درهم با 19 تومان رشد 1075 تومان فروخته می‌شود که اين نرخ ها در چهار سال گذشته بی‌سابقه است.

در ساعات اوليه صبح روز يكشنبه صرافان اعلام كردند كه  نرخ دلار در بازار آزاد تهران ترمز بریده است و هر روز نسبت به روز قبل افزایش جهش گونه ثبت می کند و صبح يكشنبه با 30 تومان  افزایش 3757 تومان معامله شد و تا عصر به 3830 تومان افزايش يافت. يكي از صرافان در گفت وگو با تعادل اعلام كرد كه  در ساعات عصر يكشنبه به دليل نوسان زياد،  قیمت یورو نیز با افزایش شدید مواجه شده و تا مرز ۴۱۵۰ تومان هم رسید. هر پوند هم اکنون ۴۶۸۰ تومان و هر درهم امارات ۱۰۷۵ تومان و هر لیر ترکیه ۱۲۰۰ تومان معامله شد.   

 بسیاری از صرافان بازار ارز فردوسی، خرید و فروش را متوقف كردند و قیمت ارز در سکویی ایستاد که تقریبا می‌توان گفت که بی قیمت شده و نرخ‌ها به صورت لحظه‌ای تغییر مي كرد. 

در حال حاضر نرخ دلار مبادله‌ای حدود ۳۲۱۰ تومان است و فاصله آن با نرخ آزاد تا ۶۰۰ تومان افزایش یافته است، این در حالی است که تا حدود یک ماه پیش این فاصله 435 بود.

برخی فعالان بازار سکه و ارز و كارشناسان اقصادي، اعلام قبلی دولت مبنی بر اجرای طرح یکسان سازی نرخ ارز در نیمه دوم سال را علت اساسی این افزایش می دانند و برخی نیز معتقدند: این افزایش ها مقطعی است و جهش قیمت دلار را مانند آنچه در بحران ارزی سال 91 شاهد بودیم، رخ نخواهد داد.

عده اي ديگر از كارشناسان، به انتخاب رییس جمهوری جدید آمریکا و اثر آن برجام و تحريم هاي آمريكا عليه ايران، رشد تقاضای ارز در هفته های گذشته بویژه سفرهای اربعین ، و نزدیکی آغاز سال نو میلادی در 12 دي ماه ، فصل تصويب و بررسي بودجه سال 96 در مجلس، اعلام نرخ دلار در بودجه با نرخ بالاتر، كسري بودجه دولت، طرح مقابله با پولشويي و كنترل بازار ارز، و... را ازجمله  دلایل این افزایش نرخ ها مي دانند. 

عده اي نيز معتقدند كه با توجه به احتمال بالاي افزايش نرخ دلار كه بسياري از كارشناسان آن را پيش بيني كرده اند و متاثر از نرخ بهره و تقويت ارزش دلار در بازار جهاني ارزيابي كرده اند، احتمال رشد تقاضاي سفته بازي و كسب سود و حفظ ارزش پول از طريق نگهداري دلار نيز وجود دارد و به همين خاطر عده اي كه پول راكد دارند به بازار هجوم برده اند تا دلار خريداري كنند و به قصد كسب سود نگه دارند. همچنين اثر سياست هاي پولشويي و كنترل بازار و سپرده هاي بانكي نيز باعث شده كه عده اي نگهداري ارز را به نگهداري پول به صورت دارايي هاي ديگر از جمله سپرده بانكي ترجيح دهند.

 این اختلاف قیمت در حالی رخ می‌دهد که قرار دولت و بانک مرکزی برای یکسان سازی نرخ ارز تا پایان سال جاری بوده که باید در این جریان فاصله بین دو نرخ تا حد ممکن کاهش می یافت، موضوعی که بارها از سوی مقامات بانک مرکزی مورد تاکید قرار گرفته و اعلام شده بود که کاهش شکاف ارزی بین بازار رسمی و غیررسمی از  جمله پیش زمینه‌های ورود به یکسان‌سازی  است.

اين نكته نشان مي دهد كه حذف برخي كالاها از ليست ارز مبادله اي عملا باعث كاهش دو نرخ مبادله اي و آزاد نشده است. 

در بازار طلا نوسان كم بود و با توجه به تعطیلی بازارهای جهانی قیمت اونس همانند روز شنبه 1148 دلار و 60 سنت درج شد. در نتيجه نرخ سکه طرح جدید با هزار تومان افزایش یک میلیون و 109 هزار تومان، طرح قدیم بدون تغییر یک میلیون و 95 هزار تومان و نیم سکه با هزار تومان رشد قیمت 562 هزار تومان معامله شد. ربع سکه و سکه گرمی با هزار تومان کاهش به ترتیب 296 هزار و 185 هزار تومان قیمت خورد و هر گرم طلای 18 عیار با 484 تومان رشد 110 هزار و 865 تومان معامله شد. 

واکنش بازار به نزدیک شدن زمان اجرای سیاست ارز تک‌نرخی 

همچنین اباذر نجمی، کارشناس مسائل ارزی گفت: افزایش قیمت ارز طی روزهای گذشته و شاید بهتر بگوییم دو ماه اخیر، با زمزمه دولت برای تک‌نرخی کردن ارز شروع شده که البته به نظر می‌رسد اجرای این سیاست به سال آینده موکول خواهد شد، در حالی که قرار بود از سال ۹۳، ارز تک‌نرخی شود ولی اکنون برآوردها حکایت از آن است که اجرای این سیاست، به بعد از انتخابات ریاست جمهوری موکول خواهد شد.

وی افزود: سیاست ارز تک‌نرخی به احتمال زیاد در لایحه بودجه سال آینده دیده شده و به همین جهت، بانک مرکزی به این سمت رفته است که نرخ ارز مبادلاتی را به نرخ بازار آزاد نزدیک کند؛ ولی بازار، نسبت به این سیاست واکنش نشان داده و نرخ ارز بازار آزاد و غیررسمی نیز با افزایش مواجه بوده است؛ بنابراین نرخ دلار طی هفته‌های گذشته رو به افزایش بوده است.

نجمی عامل دیگر در افزایش نرخ دلار طی روزهای گذشته و به خصوص یکشنبه هفته جاری را پیش رو بودن سال جدید میلادی دانست و خاطرنشان کرد: به طور سنتی زمانی که به ایام پایانی سال میلادی نزدیک می‌شویم، به خاطر تسویه حساب نمایندگی‌های شرکت‌های خارجی در ایران و نیز مسافرت‌های ژانویه، تقاضا برای دلار بالا می‌رود و یکی از پیک‌های تقاضا برای دلار به وقوع می‌پیوندد که خود این امر هم سبب بالا رفتن قیمت دلار طی هفته‌ها و روزهای گذشته بوده است.

وی اظهار داشت: از سوی دیگر، طی دو تا سه سال اخیر، افزایش ارزش دلار نسبت به سایر ارزها در مقابل ریال، متوقف شده و نرخ این ارز، ثابت نگه داشته شده است؛ بنابراین فشاری برای اینکه نرخ باید بالا رود، وجود دارد و البته، اجرای سیاست ارز تک‌نرخی نیز جزو برنامه‌های دولت است که قیمت دلار را به سطحی می‌رساند که ارز را به قیمت بازار آزاد نزدیک کند؛ در این میان باید به این نکته توجه داشت که اختلاف ارز بانکی و آزاد باید در اجرای سیاست یکسان سازی به قدری کم باشد که بانک مرکزی بتواند پاسخگوی نیازهای بازار هم باشد.

این کارشناس مسائل ارزی خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه از سال ۸۰ که سیاست ارز تک‌نرخی اجرایی شده بود، جهش نرخ ارز را شاهد بودیم، این افزایش طی روزهای گذشته غیرطبیعی نیست و اگر دولت از سال ۹۲ به اندازه نرخ تورم، دلار را افزایش می‌داد، هم اکنون نرخ این ارز باید در حدود ۴۲۰۰ تومان بود که انجام نشده ولی فشار آن در بازار وجود داشته است.

احتمال تحرکات سوداگرانه مقطعی وجود دارد

نجمی در خصوص احتمال تحرکات سوداگرانه با توجه به افزایش نرخ دلار و نیز بالا رفتن بی‌سابقه سطح نقدینگی در بازار نیز خاطرنشان کرد: زمانی که افزایش نرخ ارز در بازار را شاهد هستیم و به خصوص زمانی که احتمال نوسان آن وجود دارد، ممکن است نرخ به قدری بالا رود که جذاب شود؛ البته بازار ارز به خاطر نقدینگی بالایی که هم اکنون در جامعه وجود دارد،  بازیگرانی را شاهد است که با وجود همه کنترل‌های بانک مرکزی،  هر لحظه احتمال دارد که به عنوان بازاری که سیالیت بالایی دارد، اقدام به سفته‌بازی در آن کنند.

وی اظهار داشت: اگر بانک مرکزی این نوسانات را کنترل نکند، ممکن است شوک‌هایی به بازار وارد شود که داستان‌هایی شبیه به نرخ ارز در سالهای ۹۰ و ۹۱ بروز نماید؛ البته شخصا بعید می‌دانم که اجازه وقوع این اتفاقات از سوی بانک مرکزی، داده شود. البته این را نباید فراموش کرد که بانک مرکزی همچنان بازیگر اصلی بازار ارز است و از تمام ابزارهای نظارتی برای کسب درآمد چه در بازار بین بانکی و چه در بازار پول و سود استفاده می‌کند؛ چراکه درآمد او از همین محل است.

سعید مجتهدی، رئیس کانون صرافان نیز در گفتگو با مهر گفت: دلایل افزایش نرخ ارز را باید از بانک مرکزی پرسید.  

انتخاب ترامپ بر تلاطم بازار ارز افزود

برخي كارشناسان مي گويند كه انتخاب رییس جمهوری جدید آمریکا، رشد تقاضای ارز در هفته های گذشته بویژه سفرهای اربعین و نزدیک شدن به آغاز سال نو میلادی (دوازدهم دی ماه) از دلایل این افزایش مطرح شده است.

ايرج نديمي مشاور رییس سازمان برنامه و بودجه در گفت وگو با ايرنا گفت: روابط ایران و غرب و برخی ابهام ها درباره آن که با روی کار آمدن «دونالد ترامپ» رییس جمهوری جدید آمریکا به آنها دامن زده شده، عامل اصلی تلاطم بازار ارز در روزها و هفته های گذشته بوده است. در 37 سال گذشته عوامل زیادی خارج از مناسبات پولی، مالی، بانکی و اعتباری بر نرخ ارز در کشور تاثیر گذاشته که بخش مهمی از آن عوامل خارجی مانند سیاست خارجی کشور و مسائل مترتب بر ارتباطات بوده است.نظام توزیع و چگونگی استفاده از آن، قاچاق و... از عوامل داخلی بوده که در سال های گذشته بازار ارز را متاثر کرده است.

ندیمی ادامه داد: امروز مردم با ابهام هایی در زمینه اصل تامین مالی و ارزی روبرویند و لازم است بویژه در بحث برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) روشنگری هایی صورت بگیرد.اینک تقاضای عمده ای برای ارز در بازار وجود ندارد و بجز 50 تا 60 دلاری که زائران در هفته های گذشته برای صدور روادید عراق نیاز داشتند، پیشنهاد جدیدی برای واردات به کشور یا انجام سفرهای زیارتی نداریم.

وی گفت: در تهیه و خرید دلار دو عامل اساسی خریدهای خارجی و ذخیره سازی با نگاه سرمایه ای نقش دارد که مورد نخست به راحتی از سوی دولت قابل کنترل است.سرمایه گذاری افراد با ذخیره سازی دلار و ارز نیز به عواملی همچون نرخ سود بانکی و نوسان های بورس و بازار سرمایه وابسته است.

وی تصریح کرد: دولت با توجه به روند رو به رشد دلار، بزودی در مباحث بودجه ای، ارزی و شورای پول و اعتبار تصمیم هایی می گیرد، زیرا تداوم روند موجود به کاهش هرچه بیشتر ارزش پول ملی و گرانی در جامعه می انجامد و این موضوع بویژه برای دولت مطلوب نیست.

برخی فعالان بازار سکه و ارز، اعلام پیشین دولت درباره اجرای طرح یکسان سازی نرخ ارز در نیمه دوم سال را علت اساسی این افزایش می دانند و برخی نیز معتقدند این افزایش ها مقطعی است و جهش قیمت دلار مانند آنچه در بحران ارزی سال 91 شاهد بودیم، رخ نخواهد داد.

اثرگذاری تقاضای اربعین در میانه راه با انتخابات ریاست جمهوری آمریکا همراه شد و حدود سه هفته پیش بود که با برگزاری این انتخابات و اعلام نتیجه آن مبنی بر پیروزی ترامپ، همراه با سایر بازارهای مالی و پولی بازار ارز ایران نیز تحت جو روانی آن قرار گرفت؛ به طوری که حتی از روز قبل تقاضا برای خرید دلار در بازار افزایش یافته بود و در روز اعلام نتایج، قیمت‌ها چنان دچار نوسان شد که دلار از حدود ۳۶۳۰ تا ۳۶۸۰ تومان و در مقطعی کوتاه ۳۷۰۰ تومان را هم در یک روز رد کرد تا جایی که به دلیل التهاب ایجاد شده صرافی‌ها از فروش سر باز زدند و منتظر ثبات قیمت‌ها شدند.

بعد از افزایش قیمت‌ها به دلیل بالا رفتن تقاضای ارز سفرهای اربعین و همچنین انتخابات آمریکا، اکنون این موضوع که شرایط برجام با آمدن ترامپ چگونه پیش خواهد رفت و مبادلات ارزی تا چه اندازه مورد تاثیر قرار می‌گیرد از موضوعاتی است که مورد اشاره قرار دارد، چرا که هرگونه مخالفت یا اثر گذاری رئیس جمهور جدید آمریکا در برجام و احتمال تاثیر بر تحریم‌ها که خود می‌تواند نقل و انتقال ارز را با موانعی مواجه کند، از مواردی است که به اعتقاد کارشناسان بر بازار ارز موثر است.

هرچند که در سوی دیگر اطمینان از سوی مقامات سیاسی و بانکی وجود داشته که رئیس جمهور جدید آمریکا نمی‌تواند بر برجام اثری داشته باشد، چرا که این توافق بین ایران و آمریکا نیست بلکه چند جانبه بوده و سازمان ملل در رابطه با برجام همچنان مستحکم است و تزلزلی در این رابطه نمی‌تواند وجود داشته باشد.

طرح مبارزه با پولشويي و كنترل ارز 

اما طرح مبارزه با پولشویی و کنترل ارز، موضوع دیگری است که تحلیل‌گران بر آن تاکید دارند و عنوان می کنند طرحی که اخیرا به موجب آن ورود و خروج ارز  تا ۱۰ هزار دلار منع شده، خود مانع ورود ارزهای با منشأ کثیف و به عبارتی حجم زیادی ارز شده و از سوی دیگر ورود درهم امارات را هم تا حدی با مشکل مواجه کرده است که در قیمت دلار اثرگذار بوده و آن‌را در روندی صعودی قرار دهد.

نرخ دلار در بودجه 

عامل دیگری که هر ساله در چنین زمانی تا حدی بازار را دچار التهاب می کند، زمان انتخاب نرخ دلار در بودجه سال آینده خواهد بود. در حال حاضر گمانه‌زنی‌ها برای تعیین نرخ ارز ادامه دارد اما پیشنهاد نرخ ۳۳۰۰ تومان در بودجه به عنوان مبنای تبدیل درآمدهای ارزی به ریال مطرح است. به اعتقاد تحلیل‌گران بازار ارز، ابهامات در این زمینه و شایعاتی همچون بسته شدن بودجه با نرخ دلار آزاد یا تک‌نرخی که دولت مد نظر دارد، خود توانسته بازار را تحت تاثیر قرار دهد.

اما از سوی دیگر پای صرافی‌های بانک‌ها و به ویژه بانک‌های دولتی میان قیمت فزاینده دلار قرار دارد، چرا که این صرافی‌ها به عنوان تزریق کنندگان ارز در بازار می‌توانند به نوعی تعیین‌ کننده قیمت‌ها باشند که این روزها نرخ‌ها را بالاتر اعلام کرده‌ و در نهایت موجب افزایش قیمت در بازار می‌شوند. نرخ‌هایی که البته از سوی بانک مرکزی به آن‌ها اعلام و اجرایی می‌شود.

کمبود منابع در بودجه دولت از دیگر مواردی است که به عنوان دلیل افزایش نرخ دلار مطرح می‌شود. کارشناسان معتقدند هر ساله در چنین ایامی و با نزدیک شدن به روزهای پایانی سال و افزایش نیاز به منابع، بخشی از دلایل رشد قیمت ارز را کسری‌های درآمدی دولت و اجبار آن برای بالا بردن نرخ‌ها در بازار تشکیل می دهد؛ هرچند که هیچ‌گاه مقامات بانکی و دولتی این موضوع را نپذیرفته و تایید نکرده ‌اند.

اثر نقدينگي

نقدینگی هم شاخصی است که به عنوان عامل اثرگذار بر بازار ارز از آن یاد می‌شود. کارشناسان بر این باورند که اگر نرخ ارز را پدیده کاملا پولی فرض کنیم، جهش قیمت آن هم تابعی از وضعیت نقدینگی اقتصاد خواهد بود؛ بنابراین در شرایط فعلی که نقدینگی رشد قابل توجهی داشته و از ۱1۰۰ تریلیون هم عبور کرده است می تواند افزایش نرخ ارز را هم به دنبال داشته باشد.

 

کسری بودجه در پاستور، گرانی در استانبول

برخی می‌گویند که دلار روزهای آرام را دیگر به خود نخواهد دید و شاید هم دیگر از مرز ۳۸۰۰ تومان پایین‌تر نیاید و برخی دیگر هم می‌گویند این تکانه‌ها مقطعی است و نمی‌توان انتظار داشت که صعود پایداری در انتظار دلار باشد؛ گویا دولت هم بدش نمی‌آید نرخ آزاد ارز در بازار رو به افزایش نهد تا بلکه بتواند علاوه بر گرانی ارزهای دولتی، در مضیغه ارزی ناشی از کاهش قیمت نفت، بخشی از کسری بودجه خود را هم جبران کند؛ هر چه باشد او چند ماه دیگر علاوه بر اینکه حقوق و دستمزد و عیدی و پاداش کارکنانش را باید بپردازد، باید فکری هم برای اوراقی کند که بابت بدهی به دست پیمانکاران و کشاورزان و طلبکارانش داده است و تا پایان سال، بخشی از آنها سررسید می‌شود.

دلار ۴ هزار تومانی در راه است؟

حسین درودیان، اقتصاددان در گفتگو با مهر می‌گوید: اگرچه دولت عزم خود را جزم کرده تا سیاست یکسان‌سازی نرخ ارز را پیاده‌سازی کند، اما به هرحال باید به این نکته هم توجه داشت که هر چقدر فاصله ارز دولتی با ارز آزاد در بازار، بیشتر شود، اجرای سیاست یکسان‌سازی سخت‌تر شده و فرآیند آن، دچار مشکل می‌شود؛ چراکه یکسان‌سازی نرخ ارز نیازمند این است که نرخ ارز مبادله‌ای با نرخی که در بازار اعمال می‌شود، با هم یکسان باشند.

وی می‌افزاید: هر چقدر این شکاف بیشتر شود، باید مجدد پر گردد تا بتوان اجرای این سیاست را شاهد بود؛ این در شرایطی است که در دو تا سه سال اخیر، نرخ ارز رشد قابل توجهی نداشته و اگر تورم داخلی را بر روی قیمت آن لحاظ کنیم، افزایش نرخ ارز در ایران چندان اتفاق عجیبی نیست و حتی برخی دلار ۴ هزار تومانی را نیز نوید می‌دهند.

عباس آرگون كارشناس مالي و ارزي نيز دلایل افزایش قیمت دلار را «انتخاب دونالد ترامپ به عنوان رییس جمهوری آمریکا»، «رشد تقاضای ارز در سفرهای اربعین» و «آغاز سال نو میلادی در هفته های آتی» عنوان کرد. 

وی گفت: مهمترین دلیل افزایش قیمت دلار در هفته های گذشته در بازار داخل انتخاب ترامپ به عنوان رییس جمهوری آمریکا و نظر مخالف او با توافق هسته ای و ادامه اجرای برجام بوده که تاثیر سوء در بازار گذاشته است. 

«غلامعلی جعفرزاده ایمن آبادی» عضو كميسيون برنامه و بودجه مجلس، روز یکشنبه در گفت و گو با ایرنا درباره نوسان های اخیر در بازار ارز کشور و افزایش قیمت برخی ارزهای عمده گفت: حتی نباید یک ساعت هم تغییر در نرخ ارز وجود داشته باشد، زیرا در کنار ثروت های باد آورده ای که برای عده ای ایجاد می کند، زیان های هنگفتی را برای اقتصاد کشور به بار می آورد.

نماینده مردم رشت در مجلس تاکید کرد: بی توجهی به این نوسان ها به بهانه مقطعی بودن آن زیانبار است و سیاست چند نرخی ارز می تواند رانت ایجاد کند و فساد به همراه داشته باشد.