تعلل در حذف 4 صفر؛ دافعه‌ای بر صنعت پولی مالی کشور
سال‌هاست که به دلیل پایین آمدن ارزش پول ملی و افزایش تورم دولتمردان به این فکر افتاده‌اند تا تعدادی از صفرها را از پول ملی حذف کنند.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری نسیم اقتصاد، این طرح به دلیل تورم‌های پی در پی در دهه 80 مطرح شد چراکه این اتفاق باعث شده بود تا قدرت خرید مردم کاهش پیدا کند و این واقعیت و همچنین محدودیت‌های چاپ اسکناس درشت منجر به گسترش حجم اسکناس در جریان معاملات روزمره شد.
این طرح در سال‌های اخیر نیز بارها مد نظر قرار گرفته و از سوی مسئولین مطرح و بررسی شده است. در این راستا در سال 93 پژوهشگران دانشگاه صنعتی امیرکبیر با انجام مطالعاتی طرحی برای حذف چهار صفر از واحد پول ملی ارائه دادند که به گفته آنها نه تنها هزینه‌بر و تورم‌زا نیست، بلکه درآمدزا نیز هست.
این پژوهشگران معتقدند که ارزش پول رایج به حد قابل توجهی کاهش پیدا کرده و از سوی دیگر ارزش ریال فعلی در برابر ارزهای خارجی به حد تاسف باری کاهش یافته است و این امر علاوه بر آسیب رسیدن به وجهه بین‌المللی ایران، تاثیرات روانی منفی در جامعه بر جای گذاشته است.
همچنین وجود اعداد و ارقام زیاد در اسناد رسمی و بانکی از دیگر مشکلات ایجاد شده در پی بی‌ارزش شدن ریال فعلی است که باعث مشکلات عدیده از جمله صرف زمان و هزینه زیاد شده است.
در این طرح ریال (جدید) بعنوان واحد پول پای برجا خواهد بود اما ارزش هر یک ریال جدید برابر 10 هزار ریال فعلی تعیین شده است. به عبارت دیگر چهار صفر از واحد پولی حذف می‌شود.
بر این اساس هر اسکناس هزار تومانی (10000 ریالی فعلی) به صورت غیررسمی همان هزار تومان باقی می‌ماند اما این اسکناس هزار تومانی یک ریال جدید می‌شود و چون واحد غیر رسمی تومان به ارزش خود باقی می‌ماند، هیچ گونه مشکلی از نظر تطبیق پول جدید و قدیم برای مردم پیش نخواهد آمد و مهمتر از همه هیچ گونه بار روانی منفی در پی نخواهد داشت چراکه ارزش تومان که یک واحد غیر رسمی است و مردم با آن زندگی و خرید می‌کنند، حفظ خواهد شد.
هچنین پول خرد کشور تا مدتی تومان خواهد بود و برای تطبیق بهتر قیمت‌ها می‌تواند تا مدتی به صورت اعشار بر روی اجناس نوشته شود. مثلا 1.200 که همان قیمت هزار و 200 تومان است و اگر ممیز در نظر گرفته نشود، همان 1200 خوانده می‌شود.
نداشتن اثرات تورمی و سهولت در توجیه مردم و تطبیق پذیری پول رایج با پول جدید از ویژگی‌های این طرح است و همچنین این طرح درآمدزا است و منافع در خور توجهی برای دولت و ملت خواهد داشت، ضمن آنکه هزینه اجرایی آن در مقایسه با درآمدزایی آن بسیار اندک است.
این طرح که دو سال پیش ارائه شده همچنان مورد بحث و بررسی است اما هنوز نتیجه آن اعلام نشده اما چندی پیش حسین قضاوی معاون بانک، بیمه و شرکت‌های دولتی وزارت اقتصاد و غلامرضا مصباحی‌مقدم، عضو شورای عالی بورس و مجمع تشخیص مصلحت نظام پیشنهاد حذف سه صفر از پول ملی را برای چندمین بار مطرح کردند، پیشنهادی که به گفته قضاوی فقط از جانب آنها بوده است و هنوز در سطح کلان کشور درباره آن تصمیم‌گیری نشده، به این ترتیب دولت می‌تواند درباره این تصمیم به اجماع برسد یا خیر.
در این راستا علی طیب نیا، وزیر امور اقتصادی و دارایی کشور نیز حذف سه صفر از پول ملی را ضروری دانست اما معتقد است باید در شرایط بهتری این اقدام صورت گیرد.
او درباره زمان حذف سه صفر از پول ملی توضیح داد: به نظر من زمان حذف صفرها از پول ملی وقتی فرا می‌رسد که بتوانیم تورم اقتصاد ایران را مهار کرده و به یک وضعیت پایدار برسیم، وقتی به وضعیت پایدار رسیدیم بعد از آن برای حذف سه صفر از پول ملی اقدام خواهد شد، به هر حال تاکید می‌کنم که اکنون زمان آن نیست.
به نظر می‌رسد که دولت نیز موافق این طرح است اما معتقد است که نباید بیگدار به آب زد و بی برنامه عمل کرد. دراین راستا پس از وزیر اقتصاد اکنون ولی‌الله سیف رئیس کل بانک مرکزی از اجرایی شدن حذف 3 تا 4 صفر پول ملی پس از تک رقمی شدن نرخ تورم خبر داد.
او تاکید کرد: این اقدامی است که حتما باید اتفاق بیفتد. اما بررسی‌ها می‌گوید این صفرها را زمانی باید حذف کرد که نرخ تورم تک رقمی شود. این کار باید در شرایط باثبات و در یک افق بلندمدت رخ دهد.
سیف گفت: در آن زمان چند کار باید انجام شود که یکی از آنها حذف 3 یا 4 صفر است که برای هر کدام دو کار کارشناسی انجام گرفته و در آخرین مرحله تصمیم‌گیری می‌شود. مسئله دیگر نیاز کشور به قطع اسکناس با شرایط آن روز خواهد بود که در این مورد هم در زمان مناسب تصمیمات لازم اتخاذ خواهد شد.
بر این اساس به نظر می‌رسد با توجه به برنامه های دولت برای رسیدن به تورم تک رقمی این مهم یعنی حذف صفرها از پول ملی به زودی صورت بگیرد.
کارشناسان بر این باورند که با توجه به اینکه خارج کردن پول رایج از نظام پولی کشور و جایگزینی آن کاری دشوار و پر هزینه است، اگر قرار است حذف صفرها از پول ملی صورت بگیرد باید اولاً تعداد بیشتری از صفرها مثلا چهار صفر حذف شود و سپس این اقدام در شرایط ثبات اقتصادی محقق شود.
در این راستا، کامران ندری معاون پژوهشی پژوهشکده پولی و بانکی می‌گوید: معمولاً کشورهایی برای حذف صفر از پول ملی خود اقدام می‌کنند که تورم مزمن و طولانی مدت داشته‌اند تصمیم گرفته‌اند سه صفر یا شش صفر را از پول ملی خود حذف کنند ایران هم شرایط مشابهی را گذرانده است اما در نظر داشته باشید که چنین اقدامی زمان‌بر و پر هزینه است.
او توضیح داد: برای حذف صفرها از پول ملی، اسکناس و مسکوت در گردش باید خارج شود و پول جدید جایگزین شود که هم زمان‌بر و هم هزینه‌بر است. بنابراین وقتی دولت چنین کاری می‌کند و هزینه‌های آن را می‌پذیرد، طبیعتاً تلاش می‌کنند تعداد صفرهایی بیشتری حذف شود تا محاسبات ساده‌تر شود و احیاناً اگر تورم‌هایی اتفاق افتاد در رقم‌های پایین تا حدودی قابل تحمل باشد، بنابراین بهتر است، تعداد بیشتری از صفرها حذف شود و در شرایط کنونی به نظر من حذف چهار صفر از پول ملی امکان‌پذیر باشد.
معاون پژوهشی پژوهشکده پولی و بانکی ادامه داد: البته موضوعی که نباید از آن غافل ماند این است که برای حذف صفرها از پول ملی پیش‌زمینه‌هایی لازم است که باید محقق شود. ابتدا اینکه تورم به دلیل انضباط پولی نهادینه شده و به صورت ساختاری مهار شده باشد.
لازم به ذکر است که حذف سه صفر از پول ملی اتفاقی است که در برخی از کشورها مانند ترکیه پیش‌تر اتفاق افتاده است. شاید مهم‌ترین هدفی که برای حذف صفر از پول ملی بر شمرده می‌شود این است که حساب و کتاب‌های مردم راحت‌تر صورت گیرد. همچنین جامعه از نظر روانی احساس نکند که تورم سنگینی را متحمل و پول ملی بی‌ارزش است.
حذف چند صفر از پول ملی در سال‌های گذشته در برخی کشورهای جهان که با تورم‌های مزمن روبه‌رو بوده‌اند به اجرا گذاشته شده و امری عادی است، اما نحوه اجرای این طرح و آماده‌سازی روانی مردم برای پذیرش این تحول، کار دشواری است که تمهیدات لازم را می‌طلبد.
حذف صفر از پول ملی طی چند سال گذشته در ترکیه صورت گرفت و دولت این کشور موفق شد در یک روند 5 ساله با حذف 6 صفر از پول ملی، واحد جدید پول این کشور را جایگزین واحد پر صفر قدیمی کند.
ارزش لیر ترکیه در سال‌های 1966 تا 1980 در سایه سیاست‌های حمایتی دولت با روندی کند از 9 لیر به 90 لیر رسیده بود، اما با اجرای سیاست‌های اقتصاد آزاد توسط تورگوت اوزال (نخست‌وزیر وقت) ترکیه در اوایل دهه 80 ارزش پول ملی این کشور با سرعت زیاد کاهش یافت و در سال 1988 ارزش برابری یک دلار آمریکا به 1300 لیر و در سال 2001 به 1650000 لیر رسید.
با اجرای سیاست‌های اقتصاد باز و شناور شدن قیمت ارز در عمل خرید و فروش ارزهای خارجی در بازار سیاه از بین رفت و با لغو ممنوعیت نگهداری ارزهای خارجی، مردم که به دلیل کاهش مستمر ارزش لیر ترک، تمایلی به پس انداز کردن آن نداشتند به جای خرید طلا اقدام به خرید ارزهای خارجی و سپرده‌گذاری آن در بانک‌ها کردند.
اقدام دولت ترکیه در آزادسازی خرید و فروش ارز در جامعه این کشور و همچنین مجوز سپرده‌گذاری براساس ارزهای خارجی علاوه بر کاهش قیمت کاذب طلا در بازار، پس‌اندازهای مردم را که با خرید طلا به صورت راکد در آمده بود به بازار پول منتقل کرد و با رونق گرفتن بازار سهام ترکیه و افزایش بازدهی آن به تدریج سرمایه‌گذاری در بورس به امری عادی تبدیل شد و همین موضوع بازار سهام ترکیه را به یکی از بازارهای مهم منطقه تبدیل کرد.
برخی کارشناسان، کاهش تورم در ترکیه را نتیجه بارز حذف 6 صفر از پول ملی می‌دانند، اما نگاه به تحولات اقتصادی ترکیه نشان می‌دهد که این کاهش بیش از آنکه در نتیجه حذف صفر از پول ملی باشد در نتیجه اصلاح نظام اقتصادی ترکیه روی داده است.
به عقیده این افراد حذف صفر از پول ملی به لحاظ ریاضی تاثیری در متغیرهای اقتصادی ندارد و تاثیر آن در قالب کاهش زمان برای انجام محاسبات قابل لمس است که خود کاهش هزینه‌های حسابداری بنگاه‌های اقتصادی و افزایش بهره‌وری را در پی دارد و تاثیر روانی حذف صفرهای متعدد از پول ملی نیز در کاهش تورم غیرقابل انکار است.
در سال‌های اول اجرای سیاست‌های اقتصاد باز در ترکیه و حذف یارانه‌ها و حمایت‌های دولتی از پول ملی، دولت تورگوت اوزال با انتقاد‌های شدید برخی محافل روبه‌رو شد و بسیاری از دست‌اندرکاران اقتصاد و سیاستمداران کهنه کار این کشور، اوزال را متهم به اجرای سیاست‌های بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول در راستای نابودی اقتصاد ترکیه می‌کردند اما در مدتی کمتر از ده سال نتایج مثبت سیاست‌های اقتصادی اوزال مشهود شد و از اوایل قرن جاری تورم در ترکیه روندی کاهشی در پیش گرفت. در این مدت، ارزش برابری دلار از 1650000 لیر ترک در سال 2001 به 1350000 لیر ترک در سال 2004 رسید و این رقم در سال 2005 همزمان با اجرای قانون حذف 6 صفر از پول ملی ترکیه 1290000 لیر شد.
بعد از گذشت حدود 30 سال از روی کار آمدن تورگوت اوزال در ترکیه اکنون بسیاری از اقتصاددانان و فعالان اقتصادی این کشور، وی را پدر اصلاحات اقتصادی این کشور می‌دانند و موقعیت کنونی ترکیه را در سایه اجرای سیاست‌های وی می‌دانند که به‌رغم اعتراضات شدید آن را عملی کرد.
موضوع حذف صفر از پول رایج ترکیه نیز زمان ریاست‌جمهوری تورگوت اوزال و همزمان با نمود اثرات مثبت تصمیم‌گیری‌های اقتصادی مطرح شد؛ اما با مرگ ناگهانی وی این موضوع مسکوت ماند و دولت‌های بعدی نیز جرات اجرای این طرح را نداشتند.
دولت ترکیه در سال 2005 یک سال بعد از روی کارآمدن حزب عدالت و توسعه به رهبری رجب طیب اردوغان با هدف حذف 6 صفر از پول ملی همزمان با لیر ترک، پول جدیدی را با نام «لیر جدید ترک» با نام مخفف YTL وارد بازار کرد؛ به گونه‌ای که در طول پنج سال علاوه بر لیر ترک با صفرهای متعدد، لیر جدید ترک نیز رایج بود و هر لیر جدید ترک معادل یک میلیون لیر ارزش داشت. در این مدت قیمت کالاها و خدمات به صورت «لیرترک» و «لیر جدید ترک» برچسب‌گذاری شد و مردم ترکیه از یک لیر جدید به نام «یک ینی ترک لیراسی» یا یک میلیون لیر نام می‌بردند.
در سال 2010 دولت ترکیه پس از پنج سال لیر ترک با صفرهای متعدد را به صورت کامل از گردونه اقتصاد خارج کرد و نام لیر جدید ترک نیز به «لیر ترک» تبدیل شد. اکنون در این کشور تمامی معاملات با لیر ترک انجام می‌شود و تنها تعداد کمی از افراد همچنان به یک لیر ترک، یک میلیون لیر ترک می‌گویند.
جایگزینی لیر جدید ترک به جای لیر ترک با 6 صفر تسهیلات گسترده‌ای را در انجام معاملات ایجاد کرد و مردم عادی که توانایی انجام محاسبات میلیونی در ذهن خود را نداشتند، اکنون می توانستند به راحتی خرید و فروش کنند و تغییرات کوچک در قیمت‌ها نیز که قبل از این به دلیل بالا بودن تعداد صفرها به صورت رقمی بزرگ در اذهان جلوه‌گر می‌شد، چندان تاثیری در قیمت‌ها نشان نداد و اثرات تورمی روانی این گونه افزایش قیمت‌ها کاهش یافت. بسیاری از کارشناسان اقتصادی اجرای سیاست حذف 6 صفر از پول ملی ترکیه همزمان با آغاز رونق اقتصادی در این کشور را از دلایل عمده موفقیت دولت این کشور در جایگزینی پول جدید به جای پول قبلی می‌دانند.
به عقیده آنان، کاهش تورم در ترکیه در نتیجه رونق اقتصادی این کشور و در سایه اجرای سیاست‌های صحیح عملی شده و حذف 6 صفر از پول ملی نیز با کاهش هزینه‌های چاپ و نشر پول، صرفه‌‌جویی در زمان انجام محاسبات تاثیری مثبت بر اقتصاد داشته است؛ به گونه‌ای که در ظاهر ارزش پول ملی ترکیه در برابری با دلار از 1650000 لیر در سال 2001 به 44/1 لیر در سال 2010 رسیده است.
عملکرد دولت ترکیه در اجرای قانون حذف صفر از پول ملی نشان می‌دهد که با حذف 4 صفر از پول ملی نه تنها ارزش پول ملی کاهش نمی‌یابد، بلکه به لحاظ مبادلات ریاضی افزایش نیز خواهد یافت؛ اما کاهش یا افزایش ارزش پول ملی متغیری است که خود بسته به سیاست‌های اقتصادی تغییر خواهد کرد.
ازم به ذکر است که علاوه بر ترکیه و ایتالیا، فرانسه نیز 6 صفر از واحد پولی خود را حذف کرد، آلمان پس از جنگ جهانی دوم 14 صفر از واحد پولی کشور خود را کم کرد.
در آرژانتین طی سال 1960 میلادی، هر دلار آمریکا در برابر 1100 تا 3500 پزوی آرژانتین مبادله می شد، این کشور با حذف دو صفر از پول خود ارزش آن را در برابر دلار افزایش داد، در اوایل دهه 1980 میلادی نیز هر دلار آمریکا در برابر 18000 تا 180000 پزو داد و ستد می شد، دولت آرژانتین در سال 1983 چهار صفر از پول خود را حذف کرد.
آخرین نمونه در این زمینه به زیمبابوه مربوط می شود که طی آن دولت این کشور 10صفر را از پول ملی این کشور حذف کرد.
19کشور در این مدت یک بار اقدام به حذف صفر کرده‌اند و 10کشور نیز 2بار این کار را انجام داده‌اند، آرژانتین 4بار، یوگسلاوی سابق 5بار و برزیل نیز 6بار صفرهای پول ملی خود را حذف کردند.
به عقیده برخی از کارشناسان اقتصادی، افزایش ظاهری قدرت پول ملی، آسان سازی مبادلات، محاسبات و خرید و فروش‌های مردم از اثرات قابل تحقق حذف صفرها است، اما برای حذف صفرها ارتقای شاخص‌های اقتصادی همچون افزایش تولید، نرخ سرمایه گذاری، آزادسازیهای اقتصادی، رفع انحصارات، حضور بانکهای خارجی در کشور، حضور بی قید و شرط سرمایه گذاران خارجی و غیره نیز باید انجام شود.
حذف صفر از پول ملی چندی است که مجددا در ادبیات اقتصادی جامعه خود را نمایان کرده است، پیشنهاد حذف یک صفر، تبدیل ریال به تومان، حذف 3صفر و حتی حذف 4صفر و انتخاب نامی جدید برای پول ملی اذهان مسوولین را به خود مشغول کرده است، موضوع حذف صفر از پول ملی، در سال 72 در دستور کار اداره بررسی های اقتصادی بانک مرکزی قرار گرفت اما برخی مسئولان بعدی با این اقدام موافق نبودند و بررسی‌های لازم متوقف شد.
اکنون پس از گذشت 18 سال از این طرح سرانجام بررسی حذف 4 صفر از پول ملی مجددا در بخشهای مختلف دولت مورد بررسی قرار می‌گیرد و با توجه به تجربه کشورهای زیادی در کاهش صفر ازپول ملی و با توجه به اهداف اقتصادی کشور در افق 1404و مدنظر قراردادن جایگاه و ارزش پایین ریال اکنون در دادوستدهای روزمره بنظر می‌رسد، ما نیزمجبوریم ضمن اجرای بقیه راه‌های شکوفایی اقتصادی و بررسی ویژه علمی و انجام تحقیقات و بررسی‌های لازم موضوع کاهش صفر از پول ملی را اجرا کنیم با این انتظار که با اجرای این طرح دیگر مجبور نباشیم برای یک خرید معمولی حجم انبوهی از اسکناس را همراه داشته باشیم و نهایتاً ضمن حفظ جایگاه اصلی پول ملی در بازارهای بین‌المللی، کاهش تورم و افزایش ارزش سرمایه‌گذاری خارجی در کشور را شاهد باشیم.
