ترميم كابينه، برد يا باخت روحاني؟

خبراقتصادي - اوج همهمه‌ها براي تغيير در هيات‌وزيران پس از به‌نتيجه رسيدن توافق هسته‌يي در تيرماه سال گذشته شكل گرفت و پس از آن در هر برهه زماني كه تغيير قابل‌توجه در مختصات موجود رخ مي‌داد بستري براي جايگزين كردن طيف وسيعي از مردان روحاني ايجاد مي‌شد. درواقع برجام به نوعي نخستين فريم از جدي شدن پيشنهاد تغيير در آرايش كابينه بود و پس از آن هم در دو فريم ديگر اين موضوع به صدر اخبار، گزارش‌ها و تحليل‌ها رفت.

در همين راستا پس از موفقيت اعتداليون در گرفتن تعداد قابل‌توجهي از كرسي‌هاي مجلس در انتخابات اسفند94 موج جديدي از حدس و گمان در بركناري چندين وزير به وجود آمد كه فريم دوم از اين فضاي مستعد براي اصلاحات دروني دولت بود. آن زمان هم دوباره گفته شد با تغييرات در جو عمومي مجلس دولت قادر است با فراغ بال بيشتر نسبت به جابه‌جايي برخي وزرا كه كارنامه قابل دفاعي از خود به جا نگذاشته‌اند، اقدام كند. نكته مهمي كه در اين دوره زماني مطرح بود به ترس جدي دولت از تحولات در مواجهه با مجلس نهم ارتباط داشت كه رفت و برگشت‌هاي بسيار در انتخاب وزرايي همچون علوم، ورزش و آموزش و پرورش نشان مي‌داد كه هرگونه حركت اشتباه دولت باتوجه به موضع واضح پارلمان در دوره گذشته، مي‌تواند به يك دردسر ادامه‌دار تبديل شود.

اواسط بهار95 سومين بازه زماني حساسي بود كه با يادآوري سال آخر دوره اول و تشكيل كمپين‌هاي متعدد عليه عملكرد دولت، اين گمانه‌زني به وجود آمد كه دولت براي سال آخر بايد به فكر يك چاره اساسي باشد و برجسته‌ترين محور آن حول ايده تغيير در ارنج وزرا مي‌چرخيد. پس فريم سوم هم نشأت گرفته از يك تعبير سياسي بود و انگار همه باور داشتند كه حسن روحاني در ابتداي كار با مصلحت‌انديشي شايد تاحدي افراطي، تيم خود را چيد و هر تلنگري باعث مي‌شد تا بتوان دولت را به سوي تغيير سوق داد. در فريم اول كه در خلال بحبوحه مذاكرات هسته‌يي نگاه‌ها به سوي ترميم كابينه جلب شد، پس از يك دوره كوتاه بازتاب رسانه‌يي، تلويحا به گوش همه رسيد كه دولت قصدي براي تغيير ندارد و بهتر است اين فضا به بهره‌برداري سياسي مخالفان دولت ختم نشود. برداشت اشتباهي كه به اندازه كافي زمان براي ارزيابي عملكرد وزراي مستقر و البته پياده‌سازي ايده‌هاي افراد جايگزين وجود داشت اما طبق عادت معمول اين دولت، به‌دليل ملاحظه‌كاري‌ها و يادآوري تبعات سياسي و اجتماعي در نطفه خفه شد.

كاري كه احمدي‌نژاد در آن تبحر جدي داشت و از كسي هم واهمه‌يي بروز نمي‌داد اما روحاني كه گفته مي‌شود از درون كابينه درخواست‌هاي متعددي براي تغيير شنيد با آن دست به عصا برخورد كرد و نهايتا نتيجه‌يي هم حاصل نشد. يك واقعيت آشكار و مبرهن است كه دولت در شرايط سختي بر سر كار آمد كه مهم‌ترين مولفه‌هاي آن، گرفتاري در چاله سوءمديريت‌هاي 8ساله محمود احمدي‌نژاد و اوج گرفتن تحريم‌هاي بين‌المللي با يك صف‌بندي آشكار در عرصه جهاني عليه ايران بود.

با اين اوصاف به هيچ‌وجه وضع موجود در آن هنگام، حتي مقدماتي‌ترين ويژگي‌هاي يك انتخاب معمول براي اداره وزارتخانه‌ها را نداشت و مجلس گذشته نيز تا آنجا كه توانست در راي اعتمادها سخت‌گيري كرد و كنار هم قرار گرفتن اين اتفاقات از همان ابتدا رييس‌جمهور معتدل را پاي يك ميدان پرچالش كشاند. بنابراين حسن روحاني مجبور بود به جاي يك پارادايم شيفت در نحوه اداره كشور، تنها به حفظ بقا اميدوار باشد و چشم انتظار يك تغيير بنيادي بماند تا با فرصت‌سنجي قادر به اجراي ايده‌آل‌هايش باشد. اين تغيير بنيادين زماني كه توافق هسته‌يي به سرانجام رسيد، متولد شد و زمان مطلوب براي ترميم يك كابينه محافظه‌كار در دسترس رييس‌جمهور قرار گرفت. به هر صورت و به چندين و چند دليل زمان طلايي ترميم از دست رفت و بزرگان دولت يازدهم ترجيح دادند كه دوره اول خود را با همين تركيب اوليه به پايان برسانند.

در ادامه اما يعني زمستان94 و بهار95، با اينكه فشارها براي ترميم بيش از قبل شده بود اما دولت به‌درستي دريافت كه در نظام بروكراتيك پيچيده ايران و انباشت مشكلات در همه بخش‌ها ديگر نمي‌توان ريسك كرد و حالا انتخابي جز ادامه راه وجود نداشت. با اين اوصاف مجلس كه در ابتدا عليه استيضاح و پرچمدار تعامل با دولت بود، در برخي عرصه‌ها مانند آموزش‌وپرورش تاب نياورد و بارها به مساله بركناري علي‌اصغر فاني ورودهاي كوتاه كرد و نهايتا روز سه‌شنبه و تنها چند ساعت قبل از استعفاي 2وزير ورزش و فرهنگ، با 45 امضا و باوجود تلاش آقاي وزير براي مصالحه معمول و غيرمعمول با مخالفان، طرح استيضاح را اعلام وصول نمود.

اين درحالي بود كه از اوايل هفته جاري خبرهايي مبني بر استعفا يا بركناري علي جنتي به‌دليل از دست دادن تاب مقاومتش در برابر منتقدان مخالف دولت دست به دست شد و نهايتا دولت را به اين نتيجه رساند كه اگر مي‌خواهد مديريت فضا را از دست ندهد، بهتر است خود وارد عمل شود و اين جابه‌جايي‌ها را مديريت كند.

فضاي روزهاي سه‌شنبه و چهارشنبه و اشتياق وافر براي كشاندن پاي ديگر وزرا به موضوع ترميم، كم و بيش نشان از آن دارد كه هم مخالفان و هم موافقان با انتقادهاي ناهمجنس اما همسو، كابينه را به بن‌بستي كشاندند كه قبلا خود مي‌توانست آن را به راهي براي رستگاري تبديل كند. در هر صورت دو وزير تاكنون از كابينه جدا شده‌اند و ديروز صندلي‌هاي خالي هيات دولت تاييد كرد اين اتفاق نه در اين جلسه بلكه در جلسه هيات دولت روز يك‌شنبه نهايي شده و پرونده آنها مختومه شده است.

از يك سو مخالفان علي جنتي در چند ماهه اخير برعكس دو سال اول، موافقان دولت بودند و اعتقاد داشتند عملكرد وي به‌دليل مطالبات فرهنگي جامعه به پاشنه‌آشيل روحاني در انتخابات ارديبهشت96 تبديل خواهد شد و نياز است كه سكان وزارت فرهنگ به شخص ديگري سپرده شود و ازسوي ديگر محمود گودرزي مرد هميشه ثابت ليست اخراجي‌هاي دولت هم بدون حرف و حديث خاصي عطاي وزارت را به لقايش بخشيد و شانس اول و آخرش براي تصدي چنين جايگاهي را بدون اتمام دوره سوزاند.

ضلع سوم اين مثلث هم يعني علي‌اصغر فاني با اينكه با درخواست‌هايي براي ترك صندلي‌اش قبل از استيضاح مواجه شده ظاهرا چنين قصدي نداشت و شواهد گوياست كه خواسته يا مجلس او را عزل كند يا رييس‌جمهور شخصا پاي حكم بركناري‌اش را امضا كند كه همين اتفاق هم افتاد. در واقع عصر روز گذشته وي با انتشار نامه‌اي سعي كرد يك سبقت خبري از روحاني بگيرد كه بلافاصله با حكم بركناري شخص رييس‌جمهور مواجه شد. پس دولت يازدهم بايد از همين حالا به فكر 3 وزير جايگزين باشد و رييس دولت علاقه‌مند است تا اين پيام را به ناظران، نخبگان و اذهان عمومي مخابره كند كه براي 5 سال آينده برنامه‌ريزي مي‌كند و در عين حال به ديگر يارانش اطمينان مي‌دهد كه حداقل تا پايان دوره اول همراهش خواهند بود.

تنها گذر زمان ثابت خواهد كرد كاري كه روحاني انجام داد يك شطرنج براي كنترل مخالفان و ارسال پيام‌هاي متعدد بود يا يك قمار كه همين مدت باقي‌مانده را هم از او خواهد گرفت. بايد منتظر ماند و ديد كه آيا در اين مدت كوتاه راهي پيدا خواهد شد كه دولت به سلامت از آن عبور كند يا به دست خود در تله‌يي فرسايشي افتاد كه نه تنها در اين 8ماه سودي عملياتي عايدش نخواهد كرد، بلكه مي‌تواند اين فرصت اندك را نيز سرگرم به حاشيه‌هاي جديد انتخاب وزرا در مجلس نه چندان همراه كند.