خاورمیانه پالایشی در افق ٢٠٢٠

خبر اقتصادی-کشورهای منطقه خاورمیانه که تاکنون بیشتر به عنوان تولیدکنندگان عمده نفت خام شناخته می شدند اکنون با افت شدید قیمت نفت خام و کاهش درآمدهای نفتی با اتخاذ رویکردهای جدید به سمتی در حال حرکتند که خود را به عنوان پالایشگران مهم معرفی کنند.

ایران، عراق، عربستان، کویت و امارات عربی متحده که حدود ٢٤ میلیون بشکه از تولید نزدیک روزانه ٣٠ میلیون بشکه ای اوپک متعلق به آنهاست در تلاش هستند افزون بر افزایش توان تولید نفت خام خود، با ساخت پالایشگاه‌های جدید و روزآمد کردن پالایشگاه‌های قدیمی، وضع پالایشی خود را به طور قابل توجهی تقویت کنند. افزایش تقاضای جهانی برای فرآورده های نفتی از رقم کنونی روزانه ٩٢ میلیون و ٨٠٠ هزار بشکه به روزانه ٩٧ میلیون و ٤٠٠ هزار بشکه در سال ٢٠٢٠ نیز یکی دیگر از عوامل مهم ترغیب کننده آنها به گسترش توان پالایشگاهی به شمار می آید. این کشورها در نظر دارند که ظرفیت پالایشی خود را با سه هدف مشخص توسعه دهند:

 الف- تولید فرآورده‌های مورد نیاز داخل، ب- تولید فرآورده به منظور صادرات، ج- توسعه صنایع پتروشیمی.

بی گمان تاثیر اثرگذارترین عامل در تعیین قیمت ها، وضع موازنه عرضه و تقاضاست. گزارش ها نشان می دهد پروژه های تازه احداث پالایشگاه‌های نفت به طور عمده در خاورمیانه و منطقه خلیج فارس متمرکز هستند و افزایش ظرفیت های پالایشی، به طور موثری موازنه صادرات و واردات نفت خام و فرآورده های نفتی را تغییر خواهند داد.

با توجه به فرسودگی پالایشگاه های اروپا و روند نزولی کارایی آنها، افزایش سخت گیرهایی درباره مسائل زیست محیطی در کشورهای غربی و اجبار به تعطیلی پالایشگاه‌ها، تاثیر افزایش مالیات ها بر کاهش ظرفیتهای پالایشی، رشد مصرف فرآورده های نفتی و وجود تاسیسات و زیرساخت های مناسب برای واردات فرآورده های نفتی، کشورهای منطقه خلیج فارس این قاره را به عنوان مهمترین بازار هدف محصولات پالایشی در نظر گرفتند که بی شک لازمه دستیابی به این هدف و به دست آوردن حاشیه سود پالایشی مناسب، ارتقا و روزآمد کردن پالایشگاه‌های قدیمی و ساخت پالایشگاه‌های پیشرفته جدید (با شاخص پیچیدگی بالا) به منظور تولید فرآورده های دارای استانداردهای لازم به منظور عرضه در بازار اروپا و دیگر بازارهای مهم است.

لازم به یادآوری است که مطابق جداول زمانبندی طرح ها، این کشورها می خواهند تا حدود سال ٢٠٢٠ میلادی برنامه های افزایش ظرفیت پالایشی خود را کامل کنند. هرچند که تاخیر در راه اندازی این پروژه ها به دلیل افت شدید قیمت نفت خام، کسری بودجه و مسائل امنیتی (نظیر کشور عراق) بسیار محتمل است. با این حال با فرض راه اندازی به موقع طرح های پالایشی، اهم برنامه های این کشورها در داخل خاک خود برای دسترسی به این مهم به قرار ذیل است:

عربستان: این کشور دارای ٩ پالایشگاه در داخل کشور با مجموع ظرفیت پالایشی روزانه ٢ میلیون و ٩٠٠ هزار بشکه است.  شرکت آرامکو می خواهد با ساخت ٢ پالایشگاه جدید ظرفیت پالایش خود را ٨٠٠ هزار بشکه در روز افزایش دهد و به سه میلیون و ٧٠٠ هزار بشکه در روز برساند. این کشور همچنین در نظر دارد که با صادرات ١٢١ میلیون لیتر در روز فرآورده‌های پالایشی باکیفیت تا سال ٢٠١٧ دومین کشور صادرکننده فرآورده های پالایشی در جهان شود.

نخستین پالایشگاه جدید عربستان جازان نام دارد که ظرفیت پالایش روزانه آن ٤٠٠ هزار بشکه است و پالایشگاه بعدی که یک مجتمع پالایشی و پتروشیمی است که پترو رابغ یا رابغ ٢ نام دارد که ظرفیت آن ٤٠٠ هزار بشکه در روز خواهد بود. هرچند که به گفته برخی منابع، ساخت این پالایشگاه ها تا سال ٢٠٢٠ یا بیشتر به طول خواهد انجامید. از نکته های قابل تامل در برنامه های توسعه پالایشی عربستان می توان به بالا بودن شاخص پیچیدگی (عدد نلسون) پالایشگاه‌های جدید این کشور اشاره کرد که سبب شده تولید نفت کوره آنها حدود صفر باشد.

عراق: این کشور هم اکنون ١٥ پالایشگاه با مجموع ظرفیت اسمی روزانه یک میلیون بشکه دارد و برای ساخت چهار پالایشگاه جدید و رساندن ظرفیت پالایش خود به یک میلیون و ٨٠٠ هزار بشکه در روز برنامه ریزی کرده است؛ این پالایشگاه ها عبارتند از پالایشگاه کربلا با ظرفیت پالایش ١٤٠ هزار بشکه در روز، پالایشگاه ناصریه با ظرفیت ٣٠٠ هزار بشکه در روز، پالایشگاه میسان با ظرفیت ١٥٠ هزار بشکه در روز و پالایشگاه کرکوک با ظرفیت ١٥٠ هزار بشکه در روز.

کویت: این کشور هم اکنون سه پالایشگاه به نام های مینا شعیبه، مینا عبدالله و مینا الاحمدی با مجموع ظرفیت پالایشی ٩٣٦ هزار بشکه در روز است. طبق برنامه ریزی های انجام شده ظرفیت پالایشی کویت در سال ٢٠٢٠ در داخل کشور به حدود یک میلیون و ٤٠٠ هزار بشکه در روز خواهد رسید. برای تحقق این هدف، این کشور در حال انجام طرحی به نام (Clean Fuels Project (CFP است.

این طرح شامل ساخت پالایشگاه جدید الزور به ظرفیت ٦١٥ هزار بشکه در روز و از سرویس خارج کردن بخش هایی از پالایشگاه مینا الاحمدی و تعطیل کردن پالایشگاه مینا شعیبه و افزایش ١٨٤ هزار بشکه ای ظرفیت پالایش پالایشگاه مینا عبدالله است.

امارات عربی متحده: این کشور  هم اکنون پنج پالایشگاه در داخل با مجموع ظرفیت روزانه ٧٧٠ هزار بشکه  دارد. امارات در حال ساخت پالایشگاه تازه ای در فجیره به ظرفیت ٢٠٠ هزار بشکه در روز است و قرار است در پایان سال ٢٠١٦ تولید را آغاز کند؛ همچنین امارات و عمان به دنبال ساخت یک پالایشگاه مشترک به ظرفیت ٢٠٠ هزار بشکه در روز در دوبی هستند که قرار است در سال ٢٠١٧ راه اندازی شود.

عمان: این کشور ٢ پالایشگاه نفت خام داخلی با ظرفیت پالایش روزانه ٢٢٢ هزار بشکه دارد. پالایشگاه مینا الفحل به ظرفیت ١٠٦ هزار بشکه در روز و پالایشگاه صحار با ظرفیت ١١٦ هزار بشکه در روز. عمان هم اکنون در حال افزایش ظرفیت پالایشگاه صحار به ١٩٨ هزار بشکه در روز است. این کشور همچنین در حال ساخت یک پالایشگاه جدید در منطقه الدقم در کنار دریای عرب به ظرفیت ٢٣٠ هزار بشکه در روز است که پیش بینی می شود سال ٢٠١٩ به بهره برداری برسد.

قطر: این کشور دارای ٢ پالایشگاه به ظرفیت پالایشی حدود ٣٣٩ هزار بشکه در روز است. قطر در نظر دارد که تا سال ٢٠١٦ ظرفیت پالایشگاه راس لفان خود را دو برابر کند به طوری که حدود ١٤٦ هزار بشکه به ظرفیت این پالایشگاه افزوده می شود.

بحرین: این کشور دارای یک پالایشگاه به نام سیتره به ظرفیت پالایشی ٢٦٧ هزار بشکه در روز است. بحرین در نظر دارد تا سال ٢٠١٧ ظرفیت پالایش خود را به ٣٦٠ هزار بشکه در روز برساند.

آمارهای یادشده دلالت بر این دارد که تا سال ٢٠٢٠ ظرفیت پالایش د منطقه خلیج فارس از حدود رقم کنونی روزانه هشت میلیون و ٢٠٠ هزار بشکه به حدود ١١ میلیون و ٥٠٠ هزار بشکه در روز می رسد، در حالی که مصرف فرآورده های نفتی از حدود هفت میلیون و ٥٠٠ هزار بشکه در روز کنونی به حدود هشت  میلیون و ٢٠٠ هزار بشکه افزایش می یابد. لازم به یادآوری است که نخستین فاز افزایش ظرفیت تولید منطقه خلیج فارس تا سال ٢٠١٨ با راه اندازی پالایشگاه‌های ستاره خلیج فارس ایران به ظرفیت روزانه ٣٦٠ هزار بشکه و پالایشگاه راس لفان قطر به ظرفیت روزانه ١٤٦ هزار بشکه تولید را آغاز می کند.