4 سياست كانادا براي بهبود پس انداز بانكي خانوار، رفاه دوره بازنشستگي و آينده فرزندان

خبر اقتصادي - آيت تجلي: كشورهاي مختلف جهان از طريق سياست‌هاي مختلف و چند جانبه مخارج دولت، تزريق منابع مالي بانك‌ها، نظام مالياتي و به طور كلي سياست‌هاي پولي و مالي ضمن ايجاد تحرك در بازار پول و سرمايه به حمايت از توليد، اشتغالزايي خانوارها و بهبود ثروت جامعه را در دستور كار قرار مي‌دهند.

 تجربه كشورهايي مانند كانادا، شمال اروپا و برخي كشورهاي شرق آسيا در رشد پس‌اندازهاي ملي و خانوارها از طريق حساب‌هاي مختلف مي‌تواند براي اقتصاد ايران مورد استفاده قرار گيرد. از اين‌ رو آيت تجلي، صاحبنظر ايراني مقيم كانادا، درس‌هايي از نظام مالي و پولي كانادا را در مورد نقش دولت و نظام مالياتي در بازار پول و سرمايه و بهبود ثروت جامعه مطرح كرده كه مي‌تواند در اقتصاد ايران و بازار پول و سرمايه مورد توجه قرار گيرد.

در این مقاله چهار مورد از برنامه‌های نظام مالي و پولي کانادا جهت تقویت بازار سرمایه، افزایش پس‌انداز ملی و بالا بردن سطح استاندارد زندگی مورد توجه قرار گرفته كه با عنوان حساب‌های پس‌انداز معاف از ماليات TFSA، برنامه پس‌انداز بازنشستگی ثبت شده (RRSP)، برنامه تعویق مالیاتی از طریق مشارکت در سود(DPSP) و برنامه پس‌انداز تحصیلی ثبت شده (RESP) است.

مردم برای کارآمد کردن ماليات‌ها‌ی پرداختی خود سالانه مبالغ قابل توجهی را پس‌انداز مي‌كنند تا در زمان بازنشستگی علاوه بر حقوق و مزایای بازنشستگی از محل RRSP و DPSP و TFSA منابع مالی خوبی را كسب كنند و دوران بازنشستگی را بدون دغدغه‌های مالی بگذرانند. وجود چنین حساب‌هایی مردم را با بازار سرمایه کشور کاملا آشنا كرده و به همین دلیل انگیزه برای خرید ملک و مستغلات، طلا و ارز به عنوان سرمایه‌گذاری بسیار کاهش مي‌يابد مگر در زمان بحران‌های اقتصادی.

سرمایه‌گذاران نیز از طريق رشد اين سپرده‌هاي بانكي منتفع مي‌شوند زيرا دسترسي بانك‌ها به سپرده‌هاي بانكي را افزايش داده و عرضه پول توسط مردم به بانك‌ها افزايش خواهد يافت. در نتيجه تسهيلات با نرخ بهره و هزينه كمتري جذب بانك‌ها مي‌شود و سرمايه‌گذاران به منابع مالی ارزان قیمت دسترسی آسان خواهند داشت. بر اين اساس نظام بانكي و مالي ايران مي‌تواند ضمن ايجاد چنين حساب‌هايي هم آينده بازنشستگان، تحصيل فرزندان و رفاه خانوارها را بهتر كند و هم منابع بيشتري را در اختيار بانك‌ها و توليد و سرمايه‌گذاري قرار دهد و تنگناي مالي بانك‌ها را كاهش دهد.

حساب‌های پس‌انداز معاف از مالیات یکی از ابزارهای تشویقی برای سرمایه‌گذاری بدون پرداخت مالیات بر عایدات حاصله است. سایر حساب‌های ثبت شده ابزارهای تعویق مالیاتی هستند حال آنکه TFSA حسابی معاف از مالیات است. در حساب‌های RRSP و DPSP فرد مالیات بر درآمدهای حاصله را در زمان برداشت از حساب پرداخت مي‌كند حال آنکه در این حساب فرد هنگام برداشت از حساب مالیاتی نخواهد پرداخت و عواید حاصله از این حساب هر میزان که باشد، معاف از مالیات است.

واجدان شرایط این حساب کلیه افراد بالای 18سال مقیم یا شهروند هستند كه می‌توانند مبلغ 10هزار دلار در سال  در حسابی سرمایه‌گذاری كنند. هرگونه درآمد از محل این حساب معاف از مالیات است در صورتی‌که افراد از این حساب برداشت كنند مجددا مي‌توانند به میزان برداشت از این حساب به آن حساب واریز كنند.

در صورتی که فردی یک سال به این حساب واریزی نداشته باشد، ظرفیت مربوطه به سال‌های بعد منتقل مي‌شود و مي‌تواند در سال‌های بعد مبلغ بیشتری سرمایه‌گذاری كند.

موارد مجاز برای سرمایه‌گذاری در اين حساب عبارتند از: حساب سپرده نزد مؤسسات مالی، اوراق قرضه پس‌انداز، اوراق قرضه شرکتی، اوراق خزانه، گواهی سپرده سرمایه‌گذاری تضمین شده و سپرده‌های مدت‌دار، اوراق قرضه دولت فدرال یا محلی یا شرکت‌های دولتی، اوراق قرضه سایر دولت‌های خارجی به شرطی که دارای رتبه‌بندی «درجه سرمایه‌گذاری» توسط شرکت‌های رتبه‌بندی باشد،‌ اوراق قرضه رهنی،‌ اوراق قرضه مؤسسات خارجی با درجه سرمایه‌گذاري، اوراق سهام درج شده در بازار سهام،‌ صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک،‌ سهام درج شده در برخی از بازارهای سهام دنیا،‌ سهام بانک‌های تعاونی، سهام برخی از شرکت‌های تجاری کوچک،‌ شمش طلا و نقره،‌ انواع اوراق اختیار معامله در بازار سهام،‌ بیمه‌های مقرری سالیانه با طول دوره کمتر از 15سال.

يكي از ابزارهای مالیاتی تشویق سرمایه‌گذاری شامل برنامه پس‌انداز بازنشستگی ثبت شدهRRSP شامل یک حساب ثبت شده نزد CRA است که شهروندان مي‌توانند بخشی از درآمد خود را در این حساب واریز كنند. این بخش از درآمد که به حساب RRSP واریز مي‌شود از مجموع درآمدهای قابل مالیات فرد کسر مي‌شود همچنین درآمدهای حاصله از این حساب تا قبل از زمان برداشت مشمول هیچگونه مالیاتی نمی‌شود. به این ترتیب فرد از یک سو بخشی از درآمد خود را بدون پرداخت مالیات وارد یک حساب سرمایه‌گذاری برای دوران بازنشستگی کرده و مالیات این قسمت از درآمد را در زمان بازنشستگی که احتمالا نرخ نهایی مالیات فرد کمتر است، پرداخت خواهد کرد.

از سوی دیگر با واریز بخشی از درآمد به این حساب امکان دارد که درآمد فرد به طبقه مالیاتی پایین‌تر منتقل و نرخ نهایی مالیات وی کمتر شود. مهم‌تر از همه آنکه درآمدهای حاصله از این حساب تا قبل از برداشت مشمول مالیات نمی‌شود بنابراین نرخ رشد ثروت در این حساب بسیار بالاتر از سایر حساب‌های سرمایه‌گذاری است که درآمدهای حاصله مشمول مالیات می‌شود.

صاحب حساب  RRSP مي‌تواند در هر زمان از این حساب برداشت كند. لیکن در زمان برداشت باید مالیات آن را بپردازد. مبلغ برداشتی در هر سال به درآمد همان سال اضافه مي‌شود و با نرخ نهایی مالیات آن سال مشمول مالیات مي‌شود.

بنابراین افراد در زمانی‌که درآمدهای بالا دارند در این حساب بیشتر واریز مي‌کنند و مي‌توانند در زمانی که درآمد کمتری دارند از آن برداشت كنند. در این صورت نرخ موثر مالیات آنها کاهش مي‌یابد.

از سوی دیگر هر درآمدی که به سرمایه‌گذاری‌های RRSP تعلق گیرد تا قبل از برداشت از حساب مشمول مالیات نخواهد شد. حداکثر میزانی که هر فرد مي‌تواند در سال به حساب RRSP واریز كند معادل 18درصد درآمد سال گذشته است. موارد مجاز برای سرمایه‌گذاری در حساب RRSP مانند حساب قبلي است.

هر فرد مي‌تواند یک حساب RRSP نزد بانک‌ها، موسسات مالی و کارگزاران بازار سهام افتتاح كند. با تشویق افراد به سرمایه‌گذاری در RRSP علاوه بر تامین آینده افراد در زمان بازنشستگی، بازار سرمایه نیز توسعه  و منابع قابل دسترس برای سرمایه‌گذاران افزایش مي‌یابد. این خود یکی از دلایل پایین بودن نرخ بهره است، چرا که حجم عرضه سرمایه‌گذاری بالاست. موارد مجاز در اين حساب مانند مورد قبلي است.

این برنامه یک حساب ثبت شده است که بر اساس آن کارفرمایان مي‌توانند بخشی از سود خود را به نفع آینده برخی کارکنان خود (همانند مدیران ارشد) کنار بگذارند و در بازار سرمایه کشور سرمایه‌گذاری كنند. مبالغ واریزی به این حساب از درآمد قابل مالیات کسر و سود حاصله نیز مشمول مالیات نخواهد شد مگر هنگام برداشت از حساب.

میزان واریزی به این حساب توسط کارفرما تا حداکثر 18درصد درآمد سال گذشته یک کارمند است. لازم به ذکر است که میزان واریزی کارفرما به این حساب از محل حساب RRSP فرد کسر خواهد شد. به عبارت دیگر مجموع مشارکت در RRSP و DPSP نباید بیش از 18درصد درآمد سال گذشته یک فرد باشد. موارد مجاز سرمایه‌گذاری در این حساب همانند RRSP است.

 

RESP یکی از ابزارهای بسیار جذاب برای والدین، پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها و سایر افراد جهت تامین مالی تحصیلات دانشگاهی یک کودک است. کارکرد این حساب به این گونه‌يي است که مشترک (بازکننده حساب)، مي‌تواند مبالغی را به‌صورت ادواری (هفتگی، ماهانه، سالانه یا غیرمنظم) به حساب RESP برای ذی‌نفع یا ذی‌نفع‌های زیر 18 سال واریز كند. سقف مشارکت برای هر ذی‌نفع حداکثر 50 هزار دلار است. سپس دولت فدرال مبلغ 20درصد به 2500دلار اول در سال مي‌افزاید. به عبارت دیگر در صورت مشارکت حداقل 2500دلار توسط صاحب حساب برای یک ذی‌نفع، دولت مبلغ 500دلار به آن حساب واریز خواهد کرد. در صورتی‌ که درآمد خانوار از یک سطح مبلغ کمتر باشد، دولت هر سال به جای 20درصد مي‌افزاید. برای درآمدهای مابین دو سطح درآمدی که هر سال توسط CRA اعلام مي‌شود، میزان مشارکت دولت 30درصد خواهد بود.

در مجموع دولت حداکثر 7200دلار به حساب هر ذی‌نفع پرداخت خواهد کرد. همچنین به منظور ترغیب خانوارها به افتتاح RESP، دولت مبلغ 500 دلار به حساب کودکانی که بعد از ژانویه 2004 برای آنها حساب باز شده است، واریز مي‌كند. همچنین سالانه 100دلار حداکثر به مدت 15سال نیز از محل دیگری به حساب واریز خواهد کرد، مجموعا 2000 دلار. مبالغ واریزی به حساب RESP توسط صاحب حساب از درآمدهای بعد از مالیات است اما هر گونه منافع حاصله از سرمایه‌گذاری وجوه RESP مشمول مالیات نخواهد شد تا زمان برداشت توسط ذی‌نفع. هنگام برداشت از حساب RESP توسط ذی‌نفع (در زمان دانشجویی)، مبالغ برداشتی با نرخ حاشیه‌يی مالیات دانشجو که کمترین نرخ خواهد بود، مشمول مالیات مي‌شود. قسمتی از وجوه که توسط صاحب حساب واریز شده است (اصل پرداختی) مشمول مالیات نخواهد شد. ذی‌نفع مي‌تواند از این حساب برای مخارج تحصیل دانشگاهی از جمله کتاب، شهریه و سایر مخارج مرتبط استفاده كند. موارد مجاز سرمایه‌گذاری در این حساب نیز مانند سه حساب پیش گفته است.

یکی از موفق‌ترین سیستم‌های مالی دنیا در كانادا، شيوه‌هاي كارآمد و مناسبي براي تشویق پس‌انداز و هدایت آن به سمت بازار سرمایه به كار گرفته است. کانادا یکی از پیچیده‌ترین، پیشرفته‌ترین و دقیق‌ترین بازارهای مالی دنیا را دارد. در جریان بحران اقتصادی سال 2008 كه آمريكا و حتي اروپا و برخي كشورهاي آسيايي با اثرات بحران مسكن و بازارهاي مالي آمريكا مواجه شدند، علیرغم درجه بالای باز بودن اقتصاد و مبادلات مالی و اقتصادی بسیار بالاي كانادا با آمریکا، سیستم مالی اين كشور با کمترین مشکل در قیاس با سایر کشورها مواجه شد. سیاست‌های بازار مالی این کشور با دقت و وسواس بسیار بالا تعیین مي‌شوند و به همین دلیل یکی از باثبات‌ترین سیستم‌های مالی را داراست كه حتي در بحران‌هاي مالي نيز دچار چالش‌هاي بزرگ مانند آمريكا و اروپا نمي شود.

انواع حساب‌های ثبت شده در آژانس درآمد (CRA) یا همان نهاد مالیات‌ستانی و نقش این نهاد در تشویق خانوارها به پس‌انداز در بازارهای سرمایه يكي از مهم‌ترين مكانيسم‌ها در مقابله با بحران و چالش مالي جهان است كه سه هدف اصلی شامل تامین درآمد برای پروژه‌های عمومی و برنامه‌های اجتماعی، توزیع مجدد درآمدها و تشویق برخی فعالیت‌های اقتصادی نظیر پس‌انداز و عدم تشویق برخی دیگر نظیر مصرف بنزین و دخانیات را دنبال مي‌كند.    

سیستم مالیاتی تشویق‌های متعددی برای پس‌اندازکنندگان در بازارهای مالی در نظر گرفته است. هر یک از ساکنان کشور موظف است، سالانه کلیه درآمدهای خود را (به تفکیک نوع درآمد) به CRA اعلام كند. در فرم اعلام درآمدها که به فرم «بازگشت مالیات» معروف است، مالیات‌دهنده، ضمن خوداظهاری کلیه درآمدها، هزینه‌ها و مبالغی که طبق قانون قابلیت کسر از درآمد قبل از مالیات را دارد نیز اعلام مي‌کند. بخش عمده‌يي از این کسورات مربوط به تشویق پس‌انداز و سرمایه‌گذاری است. بخش‌های دیگری نیز به تشویق تحصیل (کسر هزینه‌های تحصیلی و کتاب و موارد مرتبط با ادامه تحصیل) و نگهداری بهتر از کودکان (هزینه‌های مهدکودک) اختصاص دارد.

در پایان آژانس درآمد میزان مالیات را بر اساس فرم خوداظهاری به نام «بازگشت مالیات» محاسبه و با توجه به میزان مالیات پرداختی هر فرد طی سال (مالیات پرداختی توسط کارفرما از حقوق و …) میزان مالیاتی که دولت باید به فرد برگرداند را مسترد مي‌کند و به حساب وی واریز مي‌كند. به همین علت نام این فرم خوداظهاری فرم بازگشت مالیات است و اغلب شهروندان برای باز پس گرفتن مالیات مازادی که پرداخت کرده‌اند، با انگیزه مثبت اقدام به تکمیل این فرم‌های خود اظهاری مي‌كنند.

سایر افراد که احتمالا بازگشت مالیاتی ندارند یا حتی بازگشت مالیات منفی دارند و باید مبلغی هم بپردازند برای مالیات‌هایی که پرداخت نکرده‌اند، اقدام به تکمیل فرم‌ها مي‌كنند چرا که از یک سو این کار یک وظیفه قانونی است، از سوی دیگر موارد نیاز به فرم «بازگشت مالیات» در جامعه به قدری زیاد است که کمتر کسی مي‌تواند، بدون فرم «بازگشت مالیات» به راحتی سایر امور خود را سپری کند. موضوع کارآمدی مکانيسم‌های خوداظهاری بحثی است که مي‌تواند برای الگوبرداری مورد مطالعه قرار گیرد تا در ايران نيز اجرايي شود و منجر به شفاف‌سازي درآمدها و هزينه‌ها و افزايش ماليات و بهبود كمك‌هاي دولت براي تشويق مردم و سازمان‌ها و شركت‌ها براي ارائه خدمات مفيد مانند تحصيل، حمايت از كودكان و... شود و مواردي مانند مصرف كالاهاي غيرضروري مانند دخانيات را كاهش دهد.

نرخ مالیات بر درآمد در کانادا به‌صورت پلکانی است به گونه‌يي که با افزایش درآمد نرخ مالیات بر درآمد نیز افزایش مي‌يابد و از يك حد درآمدي به بالا با افزايش بيشتري احساس مي‌شود.

کلیه درآمدهای اشخاص از یک کف به بالا شامل درآمدهای سرمایه‌گذاری در بازار سرمایه و حتي سپرده بانک‌ها مشمول مالیات است. درآمدهای سود سهام توزیع شده، بهره سپرده‌های بانکی، بهره اوراق قرضه، افزایش ارزش قیمت دارایی‌های مالی و مستغلات مشمول مالیات است و اين نكته نشان مي‌دهد كه همه جا ماليات‌ها به ابزار تشويقي، كنترل كننده و شفاف‌سازي تبديل شده و كل اقتصاد و فعاليت‌هاي بانكي و مالي را نيز هدايت مي‌كند.