بسته شدن پنجره فرصت جمعيتي تا 2030

25 تا 40درصد معجزه‌هاي اقتصادي آسيا با موهبت جمعيتي حاصل شد

خبر اقتصادی - دفتر امور اقتصادكلان سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور طي گزارشي تحت عنوان الزامات و چالش‌هاي مديريتي در ايران، اين موضوع را مورد بررسي قرار داده است. براساس اين گزارش، ايران از سال 2000 ميلادي وارد فاز پنجره فرصت جمعيتي شده و هرچند استفاده از اين فرصت جمعيتي مي‌توانست دستاوردهاي مثبتي را براي اقتصاد به همراه داشته باشد اما تاكنون از فرصت يادشده بهره‌برداري صحيحي صورت نگرفته است. اين در حالي است كه فرصت جمعيتي دايمي نيست و مطالعات حاكي از آن است كه پنجره فرصت جمعيتي ايران در اواخر سال 2030 ميلادي بسته خواهد شد. بنابراين با اينكه در حال حاضر ايران از بيشترين جمعيت جوان تاريخ اقتصادي خود بهره‌مند است، اما اين جمعيت جوان به فرصتي براي افزايش توليد و اشتغال مولد تبديل نشده است. نكته جالب توجه اين است كه فرصت موهبت جمعيتي ايران دايمي نيست و در آينده از دست خواهد رفت. فرصتي كه كشورهاي آسيايي با بهره‌گيري از آن توانسته‌اند 25 تا 40درصد از رشد اقتصادي خود را در سايه موهبت جمعيتي به دست بياورند.

 نقش دولت در جهت‌دهي به فرصت جمعيتي

در كنار ساختار سني جوان كه شرط لازم و نه كافي براي شكوفايي اقتصادي است، ايجاد اشتغال مولد و افزايش بهره‌وري نيروي كار براي بهبود رشد اقتصادي و كيفيت زندگي از اهميت ويژه‌يي برخوردار است. بهره‌گيري حداكثري از پنجره فرصت جمعيتي با اعمال سياست‌هاي اقتصادي مناسب از سوي دولت‌ها و زمينه‌هاي سياسي مساعد در سايه حكمراني خوب حاصل مي‌شود. در همين حال استفاده از نيروي كار زنان به عنوان نيمي از جمعيت كشور مي‌تواند بسيار موثر واقع شود. تجربه كشورهاي توسعه‌يافته نشان مي‌دهد استفاده از نيروي كار زنان در كنار مردان نقش تعيين‌كننده‌يي در رشد و توسعه اقتصادي اين كشورها داشته است.

موهبت جمعيتي هميشگي نيست و تداوم آن در زمان محدود فرصت محدودي نيز دراختيار كشورها قرار مي‌دهد تا با سياست‌گذاري دقيق و دوري از چالش‌هاي سياسي و بين‌المللي به بازسازي اقتصادي خود بپردازند. ايران از نظر ساختار سني و سرمايه عظيم انساني كه در سايه بهبود سلامت و تحصيلات حاصل شده است، در شرايط نسبتا مطلوبي به سر مي‌برد اما از نظر وضعيت بازار كار و اشتغال مولد در شرايط مناسبي نيست. در اين ميان بيكاري بالا به‌ويژه براي جوانان و زنان زمينه را براي استفاده از موهبت جمعيتي نامساعد كرده است كه به اين موارد بايد بهره‌وري پايين نيروي كار را هم اضافه كرد.

 الزامات استفاده از موهبت جمعيتي

استفاده از موهبت جمعيتي به الزاماتي نياز دارد كه در حال حاضر فراهم نيست و متاسفانه سياستمداران نيز به جاي استفاده از دوره طلايي فرصت جمعيتي و تبديل آن به موهبت جمعيتي و افزايش توليد اقتصادي، بيشتر نگران باروري و سالخوردگي هستند. حذف وسايل پيشگيري از بارداري از خانه‌هاي بهداشت و مناطق روستايي كه منجر به برچيده شدن وسايل پيشگيري در چند سال گذشته شد، با تاثير بر باروري مناطق روستايي و اغلب فقير، لطمات جبران‌ناپذيري بر پيكر جامعه وارد خواهد كرد كه ازجمله آن مي‌توان به افزايش فقر در نواحي روستايي، افزايش مهاجرت و آسيب‌‎هاي اجتماعي ناشي از آن اشاره كرد.  در اين شرايط دولتمردان بايد بيش از نگراني درخصوص باروري تمركز خود را بر استفاده از فرصت جمعيتي موجود معطوف كنند.

استفاده بهينه از فرصت جمعيتي پيش‌آمده از يك سو باعث كاهش مشكلات جمعيت در دوران سالمندي و بازنشستگي خواهد شد و از سوي ديگر افزايش باروري و ازدواج را در كشور در پي خواهد داشت. در چنين شرايطي، از شدت مسائل و مشكلات جمعيتي مانند فقر و بيكاري، نابساماني‌هاي اجتماعي و مهاجرت قشر تحصيلكرده و جوان كشور كاسته خواهد شد.

 ايران در دوران طلايي جمعيتي

در حال حاضر بيش از 70درصد جمعيت كشور در سن فعاليت و اشتغال قرار دارند. اين شرايط در فرآيند انتقال جمعيتي و به‌دنبال كاهش مواليد در كشور ايجاد شده است و به‌زعم بسياري از جمعيت‌شناسان در دوران طلايي جمعيتي قرار داريم. براساس برخي شواهد و مطالعات موجود و آنچه نتايج اين مطالعه نيز نشان مي‌دهد، مساله جمعيتي حال حاضر كشور بحران باروري نيست بلكه عدم استفاده بهينه از پنجره فرصت جمعيتي و تبديل آن به موهبت يا سود جمعيتي است كه بيشتر با رشد اقتصادي و افزايش درآمد سرانه سنجيده مي‌شود. كاهش باروري در فرآيند انتقال جمعيتي در بسياري از كشورهاي در حال‌ توسعه منجر به افزايش نسبت جمعيت واقع در سن فعاليت و اشتغال شده است كه به آن پنجره فرصت جمعيتي گفته مي‌شود و اگر اين شرايط با برنامه‌ريزي مناسب به رشد و توسعه اقتصادي بينجامد از آن تحت عنوان موهبت جمعيتي اول ياد مي‌شود.

 با كاهش ميزان باروري نسبت وابستگي شروع به كاهش مي‌كند. در اين شرايط، كشور به‌دليل تعداد كم افراد نيازمند به حمايت و در صورت بهبود سياست‌گذاري اقتصادي، اجتماعي و سرمايه‌گذاري مناسب، با پنجره فرصت رشد اقتصادي سريع مواجه خواهد بود. تا زماني كه نسبت وابستگي كاهش مي‌يابد، پنجره باز مي‌ماند و متعاقبا با آغاز افزايش جمعيت 65ساله و بيشتر و افزايش قابل‌توجه اين نسبت، نشانه‌هاي پايان موهبت جمعيتي اول آشكار مي‌شود.

به‌طور قطع تغيير در ساختار سني جمعيت و نسبت وابستگي، شتاب رشد اقتصادي را تضمين نمي‌كند و دستيابي به موهبت جمعيتي در كنار تغيير ساختار سني، نيازمند برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري متناسب با شرايط جمعيتي كشور است. موهبت جمعيتي (رشد و توسعه اقتصادي) در پنج مرحله ايجاد مي‌شود كه عبارتند از: 1) كاهش باروري 2) كاهش وابستگي سني 3) كاهش وابستگي اقتصادي 4) تحرك بيشتر منابع يا انباشت سرمايه 5) بهبود بازده اقتصادي. كاهش باروري منجر به كاهش وابستگي سني و وابستگي اقتصادي مي‌شود و اين فرآيند باعث تحرك بيشتر منابع و درنهايت بهبود بازده اقتصادي مي‌شود.

 تركيب سياستي براي بهره‌برداري موثر

براي دستيابي به توسعه اقتصادي عواملي كه از اهميت بسياري برخوردارند عبارتند از: حكمراني خوب، همكاري بين‌بخشي و تعامل سازنده بين پژوهش و سياست‌گذاري.

 داده‌ها نشان مي‌دهد كه در ايران در سال2005 ميلادي نسبت جمعيت صفر-14 ساله به 25درصد و نسبت جمعيت 5 ساله و بيشتر به 1/5درصد رسيده و كشور در اين سال در فاز پنجره فرصت جمعيتي قرار داشته است.

 پيش‌بيني‌ها حاكي از آن است كه با افزايش نسبت سالخوردگان از اواخر دهه2030 ميلادي پنجره فرصت جمعيتي در ايران شروع به بسته‌شدن خواهد كرد. كاهش باروري براي تغيير ساختار سني جمعيت نخستين قدم در دستيابي به موهبت يا سود جمعيتي است ولي به‌خودي خود براي دستيابي به رشد اقتصادي كافي نيست. مجموعه اقداماتي كه محيط مناسبي براي موهبت جمعيتي ايجاد مي‌كند، تركيب سياست‌هاي سلامت، آموزش، حكمراني و اقتصاد است. يك موهبت همچنين وابسته به اين است كه يك كشور چگونه به عوامل خارجي مانند تغييرات اقتصاد جهاني، جنگ‌ها و پيشرفت‌هاي تكنولوژيكي پاسخ مي‌دهد.

برخي كشورهاي توسعه‌يافته پيشرو در آسيا در پايان راه پنجره فرصت جمعيتي قرار دارند و باتوجه به اينكه به‌خوبي توانسته‌اند از فرصت جمعيتي پيش‌آمده براي توسعه كشور و بهبود رشد اقتصادي استفاده كنند، در حال حاضر با سالخوردگان توانمندي مواجه هستند كه نه‌تنها باري بر دوش اقتصاد نيستند، بلكه سرمايه‌هاي انباشته شده در چرخه اقتصادي وارد شده و منجر به ارزش ‌افزوده و افزايش توليد شده است كه از آن تحت عنوان موهبت يا سود جمعيتي دوم ياد مي‌شود. در مقابل كشور جمهوري اسلامي ايران در ابتداي راه قرار دارد و سياست‌گذاران بايد از هم‌اكنون در انديشه جمعيت سالمند پايان اين دوره باشند.

 بسترسازي ايمن اقتصادي و سياسي

در مجموع بهبود شرايط بهداشتي، آموزشي، اقتصادي و حاكميتي منجر به بهبود سطح زندگي در جامعه و رشد و توسعه اقتصادي-اجتماعي مي‌شود كه در سايه پنجره فرصت جمعيتي شتاب مي‌گيرد. البته عوامل دخيل در محيط تسهيل‌كننده ايجاد موهبت جمعيتي مستقل از هم نيستند و داراي تعاملات گسترده‌يي هستند كه درنهايت منجر به رشد و توسعه اقتصادي- اجتماعي مي‌شوند. در حال حاضر فضاي مناسبي براي ايجاد موهبت يا سود جمعيتي فراهم است و ايران از نظر شاخص‌هاي سلامت و آموزش در سطح بالايي قرار دارد.

 خيل عظيم جمعيت جوان، تحصيلكرده، سالم و جوياي كار پتانسيل عظيمي ايجاد كرده است كه در صورت استفاده مناسب از آن مي‌تواند رشد اقتصادي و توسعه كشور در چند دهه آينده را تضمين كند. تنها بحثي كه مغفول مانده و نيازمند تحول اساسي براي ايجاد موهبت جمعيتي در كشور است، ايجاد بستر اقتصادي و سياسي ايمن براي جذب سرمايه‌هاي خارجي و هدايت سرمايه‌هاي داخلي به سمت توليد است و اين مهم حاصل نخواهد شد مگر اينكه توسعه همه‌جانبه كشور و سعادت قشر جمعيت عظيم واقع در سن كار و فعاليت در اولويت حكمرانان قرار گيرد و دغدغه تمامي مسوولان و تصميم‌گيران در سطوح عالي سعادت مادي و معنوي جمعيت كشور باشد.

 به‌نظر مي‌رسد متغيرهاي حاكميتي به دليل ارتباط با عوامل سياسي، تخصيص منابع، ارتباطات بين‌الملل و سياست‌هاي كلان اقتصادي و اجتماعي مهم‌ترين عامل در رسيدن به موهبت جمعيتي هستند.