آغاز راه بازگشت ايران به«شرق»

خبر اقتصادی - به‌دليل بحث بر سر موافقتنامه چابهار، از آغاز سال جديد، تهران ميزبان چند تن از وزراي هند ازجمله وزير نفت و وزير امورخارجه و برخي مقامات كشتيراني اين كشور بوده است، اما نارندرا مودي درحالي عصر يك‌شنبه دهلي را به مقصد تهران ترك كرد كه از آخرين باري كه يك مقام هندي در سطح نخست وزيري از ايران ديدار كرده نزديك به 15سال مي‌گذرد. در شرايطي تحريم‌ها و فشارهاي امريكا در به سردي گراييدن روابط دوطرف درسال‌هاي اخير نقش مهمي داشته است بدهي نفتي دهلي به تهران نيز در افزايش تنش‌ها ميان اين دوكشور بي‌تاثير نبوده است. با اينكه هند تحريم‌هاي مالي و بانكي ايران را دليل تاخير پرداخت بدهي خود به ايران اعلام مي‌كند، خود ميزان بدهي‌ها نيز موضوع اختلاف بود.

چندي پيش وزير بازرگاني هند رقم بدهي دهلي‌نو به تهران از بابت واردات نفتي را بيش از 8/8ميليارد دلار اعلام كرد. بنابراين يكي از محورهاي سفر وزير نفت هند به ايران در فروردين ماه سال جاري را بايد مذاكره برسر بدهي نفتي با ايران دانست. امري كه به‌نظر مي‌رسد با اعلام خبر پرداخت 750‌ميليون دلار از اين بدهي تنها چندروز مانده به سفر مودي به ايران سرانجام راه‌حلي منطقي و عملي يافته باشد. هندي‌ها كه اين روزها با وجود تاريخ طولاني همسايگي و روابط و نيز مشتركات فرهنگي بيشتر با سينماي باليوود و برنج‌هاي نه چندان با كيفيت‌شان براي ايراني‌ها شناخته مي‌شوند اين‌بار با اهداف و برنامه‌هاي اقتصادي بلندپروازانه‌تري به ايران پاگذاشته‌اند كه از آن‌جمله مي‌توان به طرح توسعه بندر چابهار به عنوان كريدور ارتباط هند با افغانستان و آسياي ميانه و سرمايه‌گذاري در ميادين گازي ايران اشاره كرد.

سفر مودي به ايران كه با امضاي موافقتنامه سه جانبه بر سر چابهار همراه بود، نقطه عطفي در تاريخ روابط دو كشور در دوران معاصر به شمار مي‌رود. احياي روابط با هند همسايه تاريخي ايران و نيز همسايه‌يي با اشتراكات و بده بستان‌هاي فرهنگي در طول تاريخ، براي هر دو كشور بسيار اهميت دارد و مي‌تواند نقطه عطفي در تاريخ روابط خارجي ايران و نگاه به شرق باشد. ديدگاهي كه طرفداراني در ميان اهل تاريخ دارد و معتقد هستند كه توجه ايران به شرق، بيشتر با منافع آن سازگار است.

 بازگشت دوستاني ديرينه به يكديگر

 قدمت روابط فرهنگي، زباني و مهاجرتي ايرانيان و هندي‌ها نياز به توضيح ندارد. اهميت روابط اين دو فرهنگ نيز آشكار است براي مردم ايران و تاريخ و ادبيات ايران هيچ سرزميني معروف‌تر و شناخته شده‌تر از هند نيست. هيچ كتاب تاريخي - ادبي و جغرافيايي را در فارسي نمي‌يابيد كه از هند سخن و مطلب نگفته باشد. به‌طوري‌كه مهم‌ترين و قديمي‌ترين منظومه حماسي ايرانيان يعني شاهنامه بيشتر از صد بار نام هند- هند و سند و مكران را در اشعار خود آورده است. شايد يكي از بهترين توصيف‌ها از نزديكي فرهنگي دو ملت و علاقه مشترك به يكديگر را«سوبرامانيان سوآمي» وزير سابق هند و رييس‌حزب جاناتا ارائه كرده است. وي پس از ديدار خود از ايران مي‌نويسد: هند و ايران داراي قرن‌ها رابطه فرهنگي و تمدني هستند و برخوردار از مشتركات فرهنگي بسيار. ايران در گذشته از طريق زبان فارسي و نيز هنر، معماري و نظاير آن هند را تحت تاثير خود قرار داده است. اما آن وجه مهمي را كه در سفر اخير خود به ايران تجربه كرده‌ام علاقه وافر مردم ايران نسبت به هند است. مردم عادي غالباً نسبت به هند اظهار دوستي مي‌كنند كه ريشه اين احساسات به پيوندهاي پاك فرهنگي و تمدني دو كشور بازمي‌گردد و ارتباطي به سياست خارجي ايران ندارد.

 اگر از روابط ديرينه دو ملت بگذريم، روابط رسمي ايران و هند پس از استقلال هند سريعاً برقرار مي‌شود. استعمار هند توسط انگلستان، آسيب‌هاي فراواني بر پيوندهاي فرهنگي ايران و هند بر جاي نهاد. نخستين جرقه‌هاي آغاز روابط سياسي را بايد در سال ۱۹۴۷ جست‌وجو كرد. در آن تاريخ هيات بلندپايه ايراني در كنفرانس آسيايي كه در دهلي‌نو برگزار شد، شركت جست و علاقه‌مندي خود را نسبت به كشور تازه استقلال‌يافته هند اعلام كرد. در ۲۴ اسفند۱۳۲۸ قرارداد دوستي و مودت بين دولت ايران و دولت تازه استقلال‌يافته هند انعقاد يافت. اين عهدنامه ضمن تاكيد بر اصل صلح و دوستي، روش‌هاي صلح‌جويانه را براي رفع اختلالات بين دو كشور پيش‌بيني كرده بود.

 هند، كشوري هميشه مهم براي ايران

بعداز فروپاشي شوروي ايران براي هند به جايگاهي مهم جهت برقراري روابط اقتصادي و فرهنگي با كشورها تبديل شد. اين جايگاه براي ايران هم اهميت ويژه‌يي پيدا كرد زيرا هند راهي ترانزيتي براي دسترسي آسان به آسياي مركزي است خصوصا اينكه بتواند به توسعه زيرساخت‌هاي حمل و نقلي و دريايي منجر شود. همكاري اقتصادي ايران و هند كريدور حمل و نقل شمال- جنوب است. اين كريدور حاصل توافق سه كشور ايران، هند و روسيه در سال ۲۰۰۰ است كه طبق آن بمبئي از طريق بندرعبارس به سن‌پترزبورگ روسيه متصل مي‌شود كه در نتيجه آن اقيانوس هند به درياي بالتيك و اروپا متصل خواهد شد. اين كريدور نه تنها موجب افزايش حجم تجاري هند با ايران و آسياي مركزي مي‌شود، بلكه موجب صرفه‌جويي در زمان و هزينه جهت ترانزيت كالاهاي هندي به منطقه شده و در نهايت قدرت و رقابت اقتصادي هند را در بازار منطقه افزايش خواهد داد. پس از انقلاب ايران و تحريم‌هاي صورت گرفته عليه آن از طرف ايالات متحده، ارتباط با كشوري چون هند براي ايران حايز اهميت بوده است. هر چند كه هند به دليل لحاظ منافع ملي خود داراي روابط گسترده‌يي با كشورهاي امريكا، اتحاديه اروپا و كشورهاي جنوب شرق و شمال آسياست، تلاش مي‌كند تا در راستاي ايجاد توازن قدرت در پاكستان با كشورهاي مسلمان از جمله ايران روابط خوبي را برقرار كند و اين ارتباط اعتباري براي هند محسوب مي‌شود.

همچنين ايران در سازمان كنفرانس اسلامي به‌عنوان يك عضو صاحب نفوذ مي‌تواند براي تامين امنيت هند نقش مهمي را ايفا كند. هند نيز به رابطه خوب و مسالمت‌آميز با ايران جهت ملاحظات سياسي داخلي خود نيازمند است. اين رابطه موجبات رضايت شمار زياد مسلمانان در حال افزايش هندي را فراهم مي‌آورد كه اين امر براي هندي‌ها بسيار حايز اهميت است. با توجه به تغييرات چشمگير در فناوري اطلاعات، هند به‌عنوان گزينه جايگزين تكنولوژي كشورهاي غربي براي ايران مطرح شد. كشوري كه مي‌تواند به‌عنوان منبع مناسبي براي كالاهاي صنعتي و سرمايه‌گذاري خارجي نيز مورد توجه ايران قرار گيرد. پيشرفت‌هاي تكنولوژيكي به‌ويژه در صنعت نرم‌افزار در دهه‌هاي اخير كه در هند به وقوع پيوسته است، اين كشور را به عنوان گزينه‌يي جذاب و جالب براي ايران براي همكاري‌هاي تكنولوژيك مطرح كرده ست. اهميت نزديكي بيشتر دو كشور در اين رابطه دو جانبه را پيمان‌هاي تهران و دهلي كه در خصوص فناوري اطلاعات و همكاري‌هاي مشترك در زمينه‌هاي تكنولوژيكي به امضا رسيده‌اند، بيشتر نمايان مي‌سازد.

 علاقه هند به گسترش روابطش با كشورهاي محصور  به خشكي

يكي از مزيت‌هاي روابط ايران براي هند، اين است كه ايران دستيابي هند را از طريق چابهار به افغانستان و آسياي ميانه ميسر مي‌سازد. مديركل امور بين‌المللي مجلس شوراي اسلامي در اين خصوص به روزنامه تعادل گفت: هند بزرگ‌ترين دموكراسي دنيا را دارد و با وجود همه مشكلات ناشي از فقر و عدم هماهنگي درآمد در اين كشور، سرزميني قابل قبول براي دنياست بنابراين كار كردن با هند به خصوص در حوزه اقتصاد داراي آينده است. حسين شيخ الاسلام با بيان اينكه هند تمايل دارد كه از طريق ايران با كشورهايي كه محصور در خشكي هستند كار كند، ادامه داد: به دليل اختلاف ريشه‌يي اين كشور با پاكستان و عدم اعتمادش به راه‌هاي ارتباطي از طريق پاكستان، علاقه زيادي به گسترش روابط خود با كشورهاي محصور به خشكي مانند تاجيكستان، قرقيزستان، افغانستان و به ويژه ايران دارد.

وي افزود: با امضاي سند همكاري در چابهار، تجهيز اسكله‌هاي كانتينري و چند منظوره، با سرمايه‌گذاري حدود ۱۰۰‌ميليون دلار و ايجاد شركت‌هاي مشترك با طرف‌هاي ايراني از جمله اقدامات فعالان اقتصادي و سرمايه‌گذاران هندي در بندر چابهار ايران است بنابراين با اجراي اين طرح‌ها حضور هند در بندر چابهار از طريق مرزهاي شرقي ايران ميسر مي‌شود و دسترسي دريايي، زميني به افغانستان و آسياي ميانه را در اختيار اين كشور قرار مي‌دهد، به ويژه اينكه كشورهاي منطقه معتقدند ايجاد ثبات و امنيت در افغانستان از طريق توسعه اقتصادي اين كشور محقق خواهد شد و اين طرح‌ها مي‌تواند نقش مهمي در توسعه اقتصادي افغانستان نيز داشته باشد.

مشاور بين‌المللي پارلمان، بندر چابهار كه در استان سيستان و بلوچستان و مناطق ساحل جنوب شرقي ايران واقع شده است را براي هند داراي اهميتي استراتژيك بيان كرد و تاكيد داشت: بندر چابهار به علت اينكه به آبهاي آزاد درياي عمان و اقيانوس هند راه دارد، از طرف سواحل غربي براي هند به آساني قابل دسترسي است. برهمين اساس براي هندوستان از اهميت بالايي برخوردار است. وي ضمن اميدواري از تداوم روابط دوكشور در زمينه‌هاي مختلف و با تاكيد براينكه خوشبختانه دو كشور در موضوعات مهم منطقه‌يي و بين‌المللي همكاري‌هاي مطلوبي دارند، افزود: ما روابط عميق و نزديكي با كشورهاي همسايه و بازيگران مهم منطقه‌يي به ويژه هندوستان داريم و هند نيز با توجه به ظرفيت‌هاي اثرگذاري كه در تحولات و ايجاد ثبات و امنيت منطقه دارد براي جمهوري اسلامي ايران بسيار مهم است.

 هراس ايالات متحده از نزديك شدن ايران و هند

شرايط امروز نظام بين‌الملل به‌گونه‌يي است كه توسعه و بقاي كشورهاي واقع در هر منطقه، به ميزان همكاري، مشاركت و همگرايي آنها بستگي دارد. از سوي ديگر، سطح و كيفيت همكاري‌ها نيز با ويژگي‌هاي جغرافيايي، ژئوپليتيك و ظرفيت‌هاي سياسي، اقتصادي و فرهنگي كشورهاي واقع در هر بلوك ارتباط مستقيم دارد. در اين ميان ايران و هند به عنوان دو كشور تاثيرگذار و قدرتمند آسيايي، داراي اشتراكات و روابط تاريخي و فرهنگي بسياري هستند كه دو كشور را همواره به گسترش ارتباطات تشويق كرده است.

هند با جمعيتي بيش از يك ميليارد و دويست‌ميليون نفر و وسعت سرزميني به اندازه بيش از دو برابر ايران با يك دهه رشد اقتصادي هشت درصدي و عضويت در باشگاه هسته‌يي داراي توانايي بالايي در تاثيرگذاري منطقه‌يي و حتي جهاني است. اين كشور داراي مولفه‌هاي اصلي قدرت يعني وسعت، جمعيت و قدرت نظامي است و رشد سريع اقتصادي آن، هند را به يكي از قطب‌هاي اقتصادي جهان در آينده نزديك تبديل خواهد كرد. از اين لحاظ تقويت روابط اقتصادي ايران و هند به نفع منافع دو كشور است و مي‌تواند نقش مهمي در ثبات و امنيت منطقه داشته باشد. اما در ‌اين ميان، موضوعات چالش‌برانگيزي نيز در روابط ايران و هند وجود دارد؛ موقعيت خاص ايران در صحنه بين‌المللي و رقابت استراتژيك ايران و امريكا باعث حساسيت قدرت‌هاي غربي و به‌ويژه امريكا به نزديكي روابط ايران و هند شده است. بطوري‌كه ايالات متحده امريكا بارها از هند خواسته است تا مناسبات خود را با ايران در حوزه‌هاي استراتژيك مثل انرژي و تسليحات محدود كند. به عبارتي روابط ايران و هند در حال حاضر به‌شدت تحت تاثير دو محيط قرار دارد: يكي محيط داخلي ايران و هند است كه در متن اين محيط دو كشور تمايل به توسعه و گسترش مناسبات دارند؛ اما محيط بيروني هم وجود دارد به‌ويژه از ناحيه ايالات متحده امريكا كه درصدد است اين روابط در حد محدود باقي بماند.

 

 روابط پررنگ امريكا با هند

درشرايطي كه پس از حصول توافق هسته‌اي، تهران ميزبان هيات‌هاي سياسي و تجاري متعددي بوده، به نظر هند كه نمي‌خواهد از بازار ايران در فضاي پسابرجام بي‌نصيب باشد اسب خود را زين كرده است تا از اين قافله عقب نماند. همين مدتي پيش بود كه چين به عنوان يكي از رقباي اصلي هند در بازار بين‌المللي براي توسعه و گسترش همكاري‌هاي دوجانبه با ايران موفق به امضاي 17 قرارداد همكاري با ايران شد اما باتوجه به پيشينه روابط ديپلماتيك و اقتصادي و همچنين اشتراكات فرهنگي و مذهبي ايران و هند به نظر مي‌رسد كه اين ديدار اندكي دير به وقوع پيوست.

 باوجود اينكه ايران تا قبل از سال 2012 ميلادي دومين صادركننده نفت خام به هند محسوب مي‌شد و هند نيز با داشتن 45‌ميليون شيعه بعد از ايران بزرگ‌ترين كشور شيعه‌نشين جهان است اما با اين حال هم روابط دوجانبه ايران و هند بعد از اعمال تحريم‌هاي شديدتر بين‌المللي عليه ايران رفته رفته رو به سردي گذاشت. به نظر در دوران تحريم، هند از جسارت و درايت كافي براي حفظ موازنه ميان ايران و دنياي غرب درشرايطي كه ايران تحت فشار تحريم‌ها بيش از هرزماني به شريكي مثل هند نياز داشت، برخوردار نبود.

درمقابل هند درسال‌هاي اخير بيشتر از هر زماني به امريكا نزديك شد كه اين مساله با راي هند عليه جمهوري اسلامي ايران در آژانس بين‌المللي اتمي به اوج خود رسيد. همزمان هند تحت فشار امريكا واردات نفت خود از ايران را كاهش داد. به نحوي كه سطح معاملات تجاري و بازرگاني ايران و هند تا پيش از تحريم‌ها در سال 2012-2011 به بيش از 16 ميليارد دلار مي‌رسيد كه اين ميزان در دوران تحريم‌هاي ايران به 13ميلياردو250‌ميليون دلار كاهش يافت. اين موضوع را شايد بتوان نمايانگر اين دانست كه هند در شرايط بحراني به هيچ عنوان حاضر به كمرنگ شدن روابطش با ايالات متحده نيست البته اين بدان‌معنا نيست كه محققين هندي از ترجيح كامل روابط با امريكا بر روابط با ايران جانبداري مي‌كردند بلكه آنها تاكيد داشتند كه گسترش حداكثري روابط با امريكا و حفظ حداقلي از روابط با ايران در آن شرايط گزينه ممكن سياست خارجي هند بوده است.

 با اين‌همه وبا وجود فشاري كه در گذشته امريكا به هند براي محدودكردن روابطش با ايران وارد مي‌آورده است، در حال حاضر و در دوران پساتحريم، يكي از حاميان و پشتيبانان گسترش روابط ايران و هند است. رقابت با چين و نيز ثبات در افغانستان در پرتو روابط و همكاري‌هاي سه‌جانبه ميان ايران، هند و افغانستان از دلايل مهم حمايت امريكا از روابط ايران و هند است.