گزارش از نشست خانه كشاورز به مناسبت بيستمين سال تجاري‌سازي محصولات تراريخته در جهان
معيشت 16.5ميليون خانوار در گرو محصولات تراريخته
با گذشت دو دهه از تجاري‌سازي جهاني محصولات تراريخته اين موضوع در كشور ما همچنان محل بحث و مناقشه مخالفان و موافقان است. موضوعي كه علم به كرات بر آن صحه گذاشته و تاييد سازمان‌هاي معتبر جهاني از جمله سازمان بهداشت جهاني و سازمان خواروبار جهاني را نيز به همراه دارد. به همين منظور خانه كشاورز صبح ديروز ميزبان اهالي رسانه شد تا ضمن بررسي آخرين تحولات آماري صورت گرفته در جهان بر نقش اهالي رسانه در روشنگري آحاد جامعه نسبت به مصرف محصولات تراريخته تاكيد شود.
خبر اقتصادی - در ابتداي اين نشست عيسي كلانتري دبير ستاد احياي درياچه اروميه و دبيركل خانه كشاورز با اشاره به اينكه دليل اصلي توليد محصولات تراريخته، افزايش توليد نيست بلكه حفظ محيط زيست است، گفت: «در دهه ۹۰ و اوايل قرن ۲۱، اروپاييان در زمينه مهندسي ژنتيك از امريكا و چين بسيار عقب ماندند و چون در اين زمينه توانايي رقابت با كشورهاي مذكور را نداشتند، گروه‌هاي سبز آنان از واردات مواد تراريخته به اين كشورها جلوگيري مي‌كردند.» كلانتري ادامه داد: «بعد از اينكه اروپاييان موفق به جبران اين فاصله شدند، سروصداي گروه‌هاي سبز آنان نيز خوابيد.»وزير اسبق كشاورزي با بيان اينكه ما عادت داريم با اطلاعات كم تصميمات كلان بگيريم، افزود: «چرا ما بايد از پيشرفت و از فناوري‌هاي مدرن بترسيم؟ مدل‌هاي قديمي تحقيقات كشاورزي امروزه پاسخگوي نياز جوامع نيستند و كشوري مثل ايران كه با بي‌آبي مفرط روبه‌روست، مجبور به استفاده از فناوري‌هاي نوين است. در حالي كه استفاده از تكنولوژي‌هاي نوين در راستاي حفظ منافع ملي، امنيت غذايي و حفظ محيط زيست انجام مي‌شود، ايجاد هراس در جامعه و نگران كردن مردم هيچ دستاوردي براي كشور نخواهد داشت و ما را روز به روز به بيگانگان وابسته‌تر مي‌كند.»
نابودي ۴۰درصد منابع آب‌هاي تجديدپذير
وي با بيان اينكه منابع آب‌هاي تجديدپذير كشور ۳۰ سال قبل ۱۳۲ ميليارد مترمكعب بوده است، ادامه داد: «در حال حاضر اين منابع به كمتر از ۸۸ ميليارد متر مكعب رسيده است، يعني ما حداقل ۴۰درصد منابع آب‌هاي تجديدپذير خود را از دست داده‌ايم.» كلانتري با اشاره به اينكه طي ۵ سال آينده منابع آب‌هاي تجديدپذير ما به كمتر از ۸۰ميليارد مترمكعب خواهد رسيد، تصريح كرد: «متاسفانه هنوز سياست‌هاي كلي و تحقيقاتي ما براساس همان ۱۳۲ ميليارد مترمكعب منابع آب تجديدپذير انجام مي‌شود و گويا هنوز به اين باور نرسيده‌ايم كه اين منابع كاهش يافته است.» وي اضافه كرد: «چرا هيچ‌كس نمي‌گويد ۹۰درصد از محصولات وارداتي به كشور از جمله روغن، سويا و گوشت تراريخته هستند و حداقل سالانه ۳ تا ۴ ميليارد دلار محصولات تراريخته وارد كشور مي‌شود و ما آنها را مصرف مي‌كنيم. چرا اين اقدام ايرادي ندارد اما توليد آنها مشكل ايجاد مي‌كند؟» كلانتري افزود: «بنده يكي از طرفداران سرسخت توسعه پايدار نه تنها در ايران بلكه در جهان هستم و معتقدم نبايد تعادل محيط زيست به هم بخورد و نبايد حق نسل‌هاي بعد خورده شود.»
هزينه انتقال آب به درياچه اروميه
دبير ستاد احياي درياچه اروميه در ادامه سخنان خود به موضوع انتقال آب از درياي خزر به درياچه اروميه اشاره و اضافه كرد: «از نظر ما موضوع انتقال آب از درياي خزر به درياچه اروميه كاملا منتفي است. البته وزارت نيرو در حال مطالعه و پژوهش در اين رابطه است كه تاكنون به نتيجه خاصي نرسيده است.» به گفته وي آب درياي خزر به لحاظ شيميايي قابليت انتقال به درياچه اروميه را نداردچرا كه املاح درياي خزر سولفاته و املاح درياچه اروميه كلراته است، دو ساختار متفاوتي كه امكان ادغام ندارند.
كلانتري ضمن برآورد هزينه اين اقدام اعلام كرد: «براي اين كار آب درياي خزر بايد به عمق دو هزار و هفتصد متر پمپاژ شود تا به اروميه برسد كه براي پمپاژ هر مترمكعب بايد 7 تا 10هزار تومان هزينه شود كه اگر بخواهيم 10ميليارد مترمكعب آب انتقال دهيم، بايد معادل كل توليد ناخالص ملي هزينه كنيم كه اين كار توجيهي ندارد. حتي اگر شركاي درياي خزر با اين كار موافقت كنند، اين كار نه اقتصادي است و نه از لحاظ شيميايي توجيه دارد.» كلانتري در خصوص محدوديت‌هاي كشت كه قرار بود در حاشيه درياچه اروميه اعمال شود، بيان داشت: محدوديت كشت نداريم، بلكه كاهش مصرف آب كشاورزي را در دستور كار قرار داده‌ايم. چرا كه 45درصد آب اضافه در اين حوزه مصرف مي‌شود كه نه تنها به توليد كمك نمي‌كند بلكه كاهش توليد را نيز در پي داشته است و با اين كار تلاش مي‌شود آب‌هايي كه در منطقه براي توليد ايجاد مزاحمت مي‌كنند به درياچه برسد.»
صرفه‌جويي 6 ميليارد دلاري
بهزاد قره‌ياضي رياست امور پژوهشي و فناوري سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور به عنوان ديگر سخنران اين نشست از عزم جدي دولت جهت رفع موانع در توليد و كشت محصولات تراريخته از جمله لغو آيين‌نامه بازدارندگي دولت قبل در شوراي ملي ايمني زيستي خبر داد و افزود: «در بيستمين سال تجاري‌سازي اين محصولات اميدواريم از فناوري هراسي و علم گريزي فاصله بگيريم و فرصت اشتغالزايي براي فارغ‌التحصيلان رشته كشاورزي و ساير رشته‌هاي مرتبط و همچنين صرفه‌جويي در هزينه واردات اين محصولات را براي كشور فراهم كنيم.» به گفته قره‌ياضي 90درصد روغن مصرفي كشور وارداتي بوده كه از نوع تراريخته هستند. همچنين قسمت اعظم واردات خوراك دام نيز وارداتي و از نوع تراريخته است. بنابراين در صورت تسهيل روند توليد محصولات تراريخته رقمي در حدود 6ميليارد دلار كه ارزش وارداتي اين محصولات است در كشور ذخيره مي‌شود.
رياست پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي ايران با رونمايي از دو رويداد مهم در حوزه توليد محصولات تراريخته افزود: «نخست آنكه كتابي تحت عنوان«بيوتكنولوژي به زبان ساده» از سوي مركز اطلاعات بيوتكنولوژي ايران منتشر شده كه مفاهيم پيچيده اين حوزه را در قالب مسابقه و سرگرمي و آموزش در اختيار مخاطبان عام قرار مي‌دهد. وي همچنين از انتشار داده‌هاي آماري در حوزه محصولات تراريخته خبر داد كه به مناسبت 20 سالگي آن از سوي سرويس بينالمللي دستيابي و استفاده از بيوتكنولوژي كشاورزي (ISAAA) منتشر شده است. اين سازمان غيرانتفاعي است كه به‌وسيله اعتبارات بخشهاي عمومي و خصوصي تامين مي‌شود 10 نكته برتر را در بازه سال‌هاي 1996 تا 2015 كه تجاري‌سازي محصولات تراريخته آغاز شده است را اعلام و نتيجه را به برنده جايزه صلح نوبل نورمن بورلاگ، از حاميان و بنيانگذاران ISAAA تقديم كرد. كلايو جيمز، بنيانگذار و رييس ISAAA در گزارش خود آورده است كه از سال 1996 تا سال 2015، مجموعا دو ميليارد هكتار از اراضي جهان با موفقيت در 28 كشور سالانه زير كشت محصولات تراريخته رفتهاند كه ركورد بيسابقهيي است. اين سطح معادل دوبرابر مساحت كشور امريكا (937 مليون هكتار) است. اين محصولات همچنين در بيست سال گذشته 150ميليارد دلار امريكا براي كشاورزان سود
داشتهاند. حداكثر 18ميليون كشاورزي كه معمولا محافظه‌كارند و از ريسك اجتناب مي‌كنند، سالانه از اين محصولات بهره بردهاند كه 90درصد آنها خرده كشاورزان فقير در كشورهاي در حال توسعه بودهاند.
از سوي ديگر با گذشت 19 سال از رشد سالانه مداوم از سال 1996 تا 2014، سطح زيركشت جهاني محصولات تراريخته در انتهاي سال 2014 به بيشترين مقدار خود 181.5ميليون هكتار رسيد. اين مقدار در انتهاي سال 2015 به 179.7 ميليون هكتار كاهش پيدا كرد كه معادل كاهش خالص يك‌درصدي از 2014 تا 2015 بود. به‌طور كلي سطح زير كشت در برخي كشورها افزايش پيدا كرد، در حالي كه ساير كشورها سطح زيركشت خود را عمدتا به دليل كاهش قيمت محصولات زراعي كاهش دادند.
گمان ميرود كه با افزايش قيمت محصولات زراعي سطح زير كشت هم دوباره افزايش پيدا كند. سطح زيركشت محصولات تراريخته طي بيست سال گذشته صد برابر شد و از 1.7ميليون هكتار در سال 1996 به 179.7 ميليون هكتار در انتهاي سال 2015 رسيد كه اين فناوري را تبديل به سريع‌ترين فناوري پذيرفته شده توسط بشر در سال‌هاي اخير كرده است. در بخش ديگري از اين گزارش آمده كه از 28 كشور توليد‌كننده محصولات تراريخته، 20 كشور در حال توسعه و 8 كشور توسعه يافته هستند. در اين ميان ويتنام براي نخستين بار در اين كشور ذرت تراريخته متحمل به علفكش را در سال 2015 كشت كرد.
سود 18 ميليارد دلاري هندي‌ها از پنبه
داده‌هاي آماري اين گزارش نشان مي‌دهد كه امريكاي لاتين بيشترين سطح زيركشت محصولات تراريخته را به خود اختصاص داد. برزيل رتبه اول و آرژانتين رتبه دوم را داشتند. در آسيا، ويتنام براي نخستين بار محصولات تراريخته را كاشت. در بنگلادش اراده سياسي كشت بادمجان تراريخته را پيش برد و كشت برنج طلايي، سيبزميني تراريخته و پنبه تراريخته به عنوان اهداف بيوتكنولوژي كشاورزي در دستور كار قرار گرفتند. فيليپين براي سيزدهمين سال ذرت تراريخته را كشت كرد و درخواست تشكيل يك دادگاه عالي تصميمگيرنده در مورد محصولات تراريخته را داده است.
اندونزي نيز در حال نزديك شدن به كسب مجوز كشت يك رقم بومي نيشكر مقاوم به خشكي است. چين همچنان از كشت پنبه تراريخته سود فراواني كسب مي‌كند (از سال 1997 تا 2014، 18 ميليارد دلار امريكا) و به ويژه شركت كمچاينا اخيرا 43 ميليارد دلار امريكا براي خريد شركت سينجنتا پيشنهاد كرده است. در سال 2015 هند تبديل به بزرگ‌ترين توليد‌كننده پنبه در جهان شد كه پنبه تراريخته در رسيدن به اين جايگاه نقش ويژهيي داشت. تخمين زده مي‌شود سود حاصل از كشت پنبه تراريخته در هند بين سال‌هاي 2002 تا 2014 هجده ميليارد دلار بوده است. باوجود خشكي ويرانگري كه در كشور آفريقاي جنوبي رخ داد و منجر به كاهش 700 هزار هكتاري محصولات مورد نظر شد (اين رقم معادل كاهش عظيم 23درصدي بود)، قاره آفريقا از جنبه كشت محصولات تراريخته پيشرفت كرد. اين مساله بر اهميت خطير خشكي در آفريقا تاكيد مي‌كند. جايي كه خوشبختانه ذرت مقاوم به خشكي (در قالب پروژه WEMA) در انتظار رهاسازي در سال 2017 است. سطح زير كشت پنبه تراريخته در سودان در سال 2015، 30درصد افزايش پيدا كرد و به 120 هزار هكتار رسيد. اما در بوركينافاسو عوامل مختلفي مانع از افزايش سطح زير كشت محصولات تراريخته شد. در سال 2015 به ويژه، 8 كشور آفريقايي محصولات كمبازده را كه براي كشاورزان فقير آفريقايي اولويت دارند مورد آزمايشات مزرعهيي قرار دادند كه در مراحل نهايي پيش از تصويب تجاري‌سازي است.
مجوز توليد عنوان نخستين جانور تراريخته در دست امريكايي‌ها
در سال 2015 ميلادي پيشرفتهاي زيادي از جنبه‌هاي مختلف رخ داد. در امريكا مجوز رهاسازي چند محصول تراريخته جديد صادر شد. مجوز توليد ماهي آزاد تراريخته به عنوان نخستين جانور تراريخته كه به مصرف غذاي انسان ميرسد، صادر شد.
يك تحليل جهاني متا كه طي 147 مطالعه در 20 سال گذشته انجام شده است نشان مي‌دهد كه با پذيرش فناوري تراريخته، استفاده از آفتكشها را به‌طور ميانگين 37درصد كاهش داده است. همچنين عملكرد محصولات 22درصد افزايش يافته و سود كشاورزها نيز تا 68درصد افزايش داشته است اين يافتهها نتايج ساير مطالعات جهاني سالانه را تاييد مي‌كنند. از سال 1996 تا 2014 محصولات تراريخته به روشهاي مختلفي بر امنيت غذايي، كشاورزي/توسعه پايدار، تغيير اقليم/محيط زيست موثر بودهاند. فناوري تراريخته در اين مدت باعث افزايش توليد محصولات غذايي به ارزش 150 ميليارد دلار امريكا و كاهش مصرف آفتكشها به مقدار 584 ميليون كيلوگرم شده و از اين طريق به حفظ محيط زيست كمك كردهاند. اين محصولات تنها در سال 2014 باعث كاهش توليد گاز دياكسيدكربن به مقدار 27 ميليارد كيلوگرم (27 ميليون تن) شدهاند كه معادل خروج 12ميليون خودرو از جادهها به مدت يك‌سال بود. محصولات تراريخته از طريق عدم نياز به كشت 152 ميليون هكتار زمين (به دليل بهرهوري بالاتر محصولات تراريخته) بين سال‌هاي 1996 تا 2014 به حفظ تنوع زيستي كمك كردهاند.
همچنين با كمك به معيشت 16.5 ميليون خردهكشاورز فقير و خانوادههاي آنها، جمعيتي معادل 65 ميليون نفر، به كاهش فقر كمك كردهاند. يادآور مي‌شود كه محصولات تراريخته ضروري هستند اما نوشدارو نيستند. به كارگيري عمليات كشاورزي خوب از جمله تناوب زراعي و مديريت مقاومتي به اندازه محصولات سنتي براي محصولات تراريخته هم ضروري هستند. بيش از 85 محصول تراريخته در انتظار دريافت مجوز رهاسازي هستند و در حال حاضر در حال گذراندن آزمايشات مزرعهيي هستند كه مرحله قبل از كسب مجوز است. اين محصولات شامل ذرت تراريخته مقاوم به خشكي كه از پروژه WEMA به دست آمده (و انتظار ميرود در سال 2017 رهاسازي شود)، برنج طلايي در آسيا، موزهاي غنيشده و لوبيا چشم بلبلي مقاوم به آفات در آفريقاست. همكاري بخشهاي دولتي و خصوصي با يكديگر در توسعه محصولات تراريخته داراي مجوز و رساندن آنها به دست كشاورزان موفق بوده است.
سپيده پيري
