مصرف گياهان دارويي و مزيت هاي توليد در ايران

خبراقتصادي - مهدي كريميان-مهدي حاتمي: توليد گياهان دارويي و حضور در بازارهاي مرتبط با آن يكي از همان مواردي است كه اقتصاد ايران در آنها مزيت نسبي دارد و ‌اي بسا در وضعيت فعلي اقتصاد ايران، بتوان روي اين بازارها هم حساب كرد.

گياهان دارويي بازاري جهاني داشته‌اند و اين بازارها البته صرفا بازارهايي اقتصادي به قصد كسب سود نبوده‌اند: بسياري از گياهان دارويي امروز زماني گياهاني مقدس قلمداد مي‌شده‌اند، مانند «هوم» در ايران باستان. راه دوري نرويم، همين جاده ابريشمي كه اين سال‌ها مي‌رود كه احيا شود، زماني جاده‌يي بوده است براي رساندن محصولات منحصر به‌فرد چين و ماچين به بازار تشنه اروپا و علاوه بر ابريشم كه مهر نامش را بر نام اين جاده هم زده است، ادويه‌هاي چيني را هم به دروازه‌هاي غرب مي‌رسانده است.  اين موضوع زماني جالب‌تر مي‌شود كه بدانيم كه حدود 93درصد از توليدات زعفران جهان به عنوان يكي از گياهان دارويي، در ايران انجام مي‌شود و بيش از 70درصد از زعفران توليد شده در كشور هم به خارج از كشور صادر مي‌شود، صادراتي كه با ارزآوري و ارزش افزوده فراوان همراه است.

با ميترا مجدزاده‌طباطبايي، معاون دفتر امور گلخانه‌يي، گياهان دارويي و قارچ در معاونت باغباني وزارت جهاد كشاورزي تماس گرفتيم و از او در مورد اقتصاد گياهان دارويي در كشور پرسيديم. مجدزاده از تمايل وزارت كشاورزي به سوق دادن مصرف‌كنندگان گياهان دارويي به سمت مصرف محصولات فرآوري شده مي‌گويد. مهم‌ترين بخش گفته‌هاي معاون دفتر امور گلخانه‌يي، گياهان دارويي و قارچ در معاونت باغباني اما جايي است كه به پيوند ميان بازار گياهان دارويي و اقتصاد گردشگري و مناطق روستايي اشاره مي‌كند. نكته‌يي كه شايد در روزهايي كه نداي اجرايي شدن اقتصاد مقاومتي و خداحافظي با اقتصاد نفتي در كشور به گوش مي‌رسد، نيازمند دقت بيشتري باشد.

در گزارشي به اين نكته اشاره شده بود كه سهم ايران از تجارت جهاني گياهان دارويي به‌شدت افت كرده است به‌طوري كه كشور در سال 1377 رتبه اول صادرات گياهان دارويي را به خود اختصاص داده بود كه اين رتبه در سال 95 به 69 يا حتي پايين‌تر تنزل پيدا كرده است.

چنين چيزي صحت ندارد و ما رتبه اول تجارت گياهان دارويي در دنيا را نداشتيم اما در توليد و صادرات زعفران از قديم‌الايام تا به حال در رتبه اول هستيم با چيزي نزديك به 93 درصد توليد و سطح زير كشت درجهان كه در سال‌هاي اخير حدود يك درصد كاهش پيدا كرده است. اما در مورد ساير گياهان دارويي ما حايز چنين رتبه‌هايي نيستيم.

 در مورد بعضي از گياهان دارويي مثل رازيانه، گشنيز، گزنه، باديان طبق گزارش بانك جهاني در سال 2012 كه آخرين رتبه بنديي است كه ما در اختيار داريم ايران مقام پنجم را بين بيست كشور مهم صادر‌كننده اين چهار گياه دارويي در اختيار دارد.

گياه دارويي به گياهي گفته مي‌شود كه مواد خاصي در پيكره رويشي آنها ساخته و ذخيره مي‌شود كه ارزش دارويي، غذايي يا صنعتي دارد. نكته اين است كه اين مواد خاص مي‌توانند در طيف گسترده‌يي از صنايع، از صنايع بهداشتي و آرايشي گرفته تا حتي كاغذ‌سازي استفاده شود.

چهار استان فارس، كرمان، اصفهان و آذربايجان‌شرقي بيش از 85 درصد سطح زير كشت گل‌محمدي را در كشور دارند. سطح زيركشت گل‌محمدي در كشور 15 هزار هكتار است كه از اين مساحت، چيزي نزديك به 27 هزار تن توليد داريم.

بيش از 90 درصد سطح زير كشت و توليد زعفران در دو استان رضوي و جنوبي است. سطح زير كشت زعفران تقريبا 88 هزار هكتار با توليد 280 تن است. البته لازم است تاكيد كنم كه اين آمار در آمارنامه كشاورزي كه در سال 93 چاپ شده است مورد اشاره قرار گرفته‌اند.

آمارهاي سال 94 به دليل اينكه برخي استان‌ها هنوز آماري ارائه نكرده‌اند، فعلا قابل ارائه نيستند.  تقريبا 70 درصد توليد ساير گياهان دارويي مثل زيره سبز، گشنيز، رازيانه، ترخون، گل گاو زبان، حنا، آويشن و خيلي گياهان دارويي كه ارزش صادراتي خوبي دارند هم در استان‌هاي خراسان رضوي و جنوب كرمان، همدان و گيلان است كه اختصاص به حنا، زيره سبز، گشنيز، گل گاو زبان و رازيانه است كه بيشترين سهم را به خودشان اختصاص داده‌اند. كه تقريبا 40 هزار هكتار سطح زير كشت با بيش از 100 هزار تن توليد را شامل مي‌شود.

آمار دقيقي در اين مورد در دست نيست و دليل اين موضوع هم اين است كه ميزان مصرف گياهان دارويي مختلف با هم متفاوت است. مثلا در مورد زعفران، برآوردهاي گزارش‌هاي مختلف نشان مي‌دهد كه سرانه مصرف ايراني‌ها، بين 0.7 گرم تا يك گرم باشد، اما واقعيت اين است در مورد بقيه گياهان دارويي نمي‌توانيم به اين دقت اظهارنظر كنيم.

البته تخمين‌هايي وجود دارد كه مي‌توان به آنها رجوع كرد، اما از آنجا كه همه اين تخمين‌ها كاملا تقريبي هستند، نمي‌توان به آنها استناد كرد. در مورد مصرف زعفران در كشور، شايد بتوانيم به شكلي باز هم تخميني، به عدد 80 تا 100تن در سال برسيم. اما در مورد بقيه گياهان دارويي، مانند گل محمدي نمي‌توانيم عدد دقيقي را به عنوان ميزان مصرف سالانه در كشور يا ميزان مصرف سرانه اعلام كنيم، چرا كه همان‌طور كه عرض كردم، به دليل تنوع اين محصولات و در اختيار نداشتن آمار اختصاصي مصرف هر يك از آنها، تخمين ميزان مصرف آنها هم آسان نيست.

 به گفته شما ميزان توليد زعفران در كشور به شكل تقريبي 280 تن در طول سال است و مصرف اين كالا هم 80 تن در سال. بنابراين مي‌توان حجم صادرات زعفران در ايران را از تفاضل اين دو عدد به دست آورد.

بله ،اما بايد دقت داشته باشيد كه همه اين 200 تن صادر نمي‌شود. مقداري از آن فرآوري مي‌شود و مقداري هم توسط مسافراني كه از كشور خارج مي‌شوند، در قالب تجارت چمداني خارج مي‌شوند. مقاديري هم در قالب سوغاتي كه مسافران با خودشان مي‌برند از كشور خارج مي‌شود.

اين تعريف كشت صنعتي نيست. بعضي گياهان دارويي، البته جز زعفران، در منابع طبيعي به صورت خودرو وجود دارند كه مجوز برداشت اين گياهان را سازمان جنگل‌ها و مراتع كشور با توجه به قوانين و برنامه‌ريزي كه دارد، صادر مي‌كند. در برخي موارد براي برداشت اين محصولات مجوز صادر مي‌شود و در برخي موارد هم برداشت ممنوع است. به هر حال سازمان جنگل‌ها و مراتع هم محاسبات و برنامه‌ريزي‌هاي خودش را دارد. در حوزه معاونت باغباني گياهان دارويي مد نظر گياهان اهلي شده‌يي هستند كه به صورت بذر، نهال يا نشاء در باغ‌‌هاي مختلف گياهان دارويي كشت مي‌شوند.  اين كشت مي‌تواند به صورت گلستان‌هاي گل محمدي باشد يا باغ‌‌هاي گياهان دارويي مثل نعنا و آويشن و غيره. آماري كه من ارائه كردم مربوط به گياهان كشت شده است و آمار مربوط به گياهان خودرو در آن لحاظ نشده است.

ببينيد براي مثال در استان فارس و استان كرمان ما سطح زيركشت گل‌محمدي بالايي داريم يا در شهرستان كاشان در استان اصفهان هم كشت گل‌محمدي بسيار بالا است. اين موجب مي‌شود كه عده زيادي در بخش‌هاي مختلف مرتبط با صنعت گياهان دارويي مشغول به كار شوند، از كساني كه كار داشت و برداشت انجام مي‌دهند تا كساني كه كار فرآوري را انجام مي‌دهند. در استان فارس براي مثال، در منطقه ميمند و در منطقه لايزنگان داراب در استان فارس، در منطقه لاله‌زار شهرستان بردسير در استان كرمان يا در شهرستان قمصر در استان اصفهان، ما كارگاه‌هاي زيادي داريم كه كار فرآوري گياهان دارويي را اعم از توليد گلاب يا توليد اسانس انجام مي‌دهند. در همه اين مناطق، اشتغال ايجاد شده و ثروتي ايجاد شده كف براي مردم منطقه ايجاد درآمد كرده است. علاوه بر اين، به دليل جاذبه‌هايي كه برداشت گياهان به همراه دارد، مثلا در فصل برداشت گل محمدي، بابونه يا ترخون، مراسم خاصي وجود دارد.

ما واسطه‌ها را تعريف نمي‌كنيم. عطاري‌ها مجوز فعاليت خودشان را از ارگان‌هاي ديگري مثل وزارت بهداشت اخذ مي‌كنند و اصولا فعاليت آنها هم فعاليتي است كه به صورت سنتي در كشور ما انجام مي‌شده است. تاكيد ما اين است كه مصرف گياهان دارويي را به سمت مصرف محصولات فرآوري شده اعم از دارويي و مصارف ديگر سوق بدهيم، البته محصولاتي كه توانسته باشند مجوزهاي لازم را اخذ كنند. در واقع بهتر است مصرف گياهان دارويي در قالب دارو باشد. اما به هر حال نقش عطاري‌ها را هم نمي‌شود ناديده گرفت، چرا كه بخشي از مردم ما همچنان تمايل دارند گياهان دارويي را در شكل سنتي‌شان مصرف كنند و ما هم به علائق مردم احترام مي‌گذاريم.

سياست‌هاي تشويقي بهتر است در بحث توليد يا صادرات فرآورده‌ها باشد، اما از آنجايي كه پرسش شما در مورد نقش واسطه‌ها و عطاري‌ها بود، من عرض كردم كه واسطه‌ها در اين بخش‌ها عطاري‌ها نيستند. واسطه‌ها ممكن است در اين بازار وجود داشته باشند، كساني كه به مناطق كشت گياهان دارويي مي‌روند، محصولات را خريداري كنند و بعد براي مثال آن را به عطاري‌ها يا شركت‌هاي توليد‌كننده محصولات دارويي مي‌فروشند يا حتي آنها را به صادركنندگان مي‌فروشند تا در قالب محصول صادراتي از كشور بيرون برود. اما به‌طور كلي در اين بخش و در مورد گياهان دارويي واسطه‌ها هم حضور دارند.