94 هزار ميليارد تومان چك برگشتي در ده ماه، سهم 42 درصدي چك از مبادلات و كسب وكار بازار ايران

خبراقتصادي - محسن شمشيري: بانك مركزي پس از 14 ماه تاخير در اعلام آمار چك هاي برگشتي كه دليل آن را اجراي طرح چكاوك واجراي گسترده و الكترونيكي آن در كل بانك ها ومبادلات اسناد كشور اعلام كرده، بالاخره در آخرين روز كاري رسانه ها در سال 94، آمار عملكرد 10 ماهه دي 93 تا مهر 94 را اعلام كرد. 

 اداره آمار اقتصادی بانك مركزي در توضيح تاخير اعلام چك برگشتي ها تاكنون و اعلام فصلي آن در ماه هاي آينده توضيح داده كه  تا پایان آذر ماه سال 1393 اطلاعات اسناد مبادله و برگشت داده شده دريافتي از اتاق پاياپاي اسناد بانکي را در قسمت شاخص‌های ماهانه اقتصادی پایگاه اطلاع رسانی بانک مرکزی منتشر می‌کرد که با راه‌اندازی سامانه چکاوک و توقف فعالیت اتاق پایاپای اسناد بانکی، این آمار منتشر نشد. ليکن برای بهره برداري از اطلاعات چک‌هاي برگشتي و با در نظر داشتن نقایص اطلاعات ارایه شده توسط اتاق پاياپاي اسناد بانکي (این آمار مربوط به اطلاعات چک‌هاي مبادله شده در تهران بود و صرفا اطلاعات چک‌هاي واگذار شده از طريق اتاق پاياپاي را شامل مي‌شد)، اداره اطلاعات بانکي بانک مرکزي به جمع‌آوري و پالايش آمار تمام چک‌های مبادله شده (شامل چک‌هاي وصولي و برگشتي) در سطح کشور اقدام کرده، پس از تجزيه و تحليل داده‌ها، نسبت چک‌هاي برگشتي به کل چک‌هاي مبادله شده از نظر تعداد و مبلغ را بررسي و منتشر کرده است. با توجه به ضرورت شفافیت و انتشار منظم آمار و اطلاعات، بانک مرکزی در نظر دارد آمار چک‌های برگشتی و سایر اطلاعات مرتبط با این موضوع را به صورت فصلی و سالانه منتشر کند.

 در حالي كه وضعيت چك هاي برگشتي در تهران كه بيش از 60 درصد حجم سپرده هاي بانكي و تسهيلات بانك ها و همچنين بيش از 50 درصد تراكنش ها و مبلغ مبادلات بانكي و الكترونيكي را به خود اختصاص مي دهد، در آبان و آذر 93 به وضعيت نامناسبي رسيده بود و بيش از 13.1 درصد تعداد و 7.2 درصد مبلغ اسناد مبادله شده برگشت خورده بود، اما آمار تازه بانك مركزي كه از نتيجه اجراي طرح چكاوك حاصل شده نشان مي دهد كه  نسبت چک‌های برگشتی به کل چک‌های مبادله شده در مقطع 10 ماهة دی ماه 1393 لغایت مهر ماه 1394 از نظر تعداد 2.9 درصد و مبلغ 2.6 درصد اعلام شده است.

اين در حاليست كه در نه ماه اول سال 93 تعداد چك برگشتي به 12.4 درصد و مبلغ آن به 5.4 درصد مبلغ اسناد مبادله شده رسيده بود. 

به عبارت ديگر، با اجراي طرح چكاوك واضافه شدن ساير استان ها به  آمار چك هاي برگشتي، سهم چك هاي برگشتي از نظر تعداد 9.5 واحد درصد و از نظر مبلغ 2.8 واحد درصد كاهش يافته است. 

اين موضوع نشان مي دهد كه با الكترونيكي شدن بانك ها و ارتباط گسترده  آن لاين و لحظه اي بين شعب بانك هاي كشور، اولا كليه اسناد و برگشتي هاي بانك ها در سراسر كشور چه در شعب و چه در اتاق پاياپاي ثبت شده و آمار آن در سامانه چكاوك منظور شده است در حالي كه تا آذر 93، اسنادي كه به اتاق پاياپاي تهران وارد شده و يا برگشت خورده منظور شده و اسناد ديگر كه در خود شعب تهران وارد و برگشت خورده و يا در ساير استان هاي كشور مبادله و برگشت داده شده در آمار قبلي منظور نشده است. 

 براين اساس، تعداد اسناد مبادله شده از رقم 4 ميليون و 162 هزار برگ در آذر 93 به 27 ميليون و 117 هزار برگ در شهريور 94 رسيده و 6.5 برابر شده است. تعداد اسناد برگشت داده شده نيز از 546 هزار برگ در آذر 93 به 868 هزار و 791 برگ رسيده و 1.6 برابر شده  است. 

دوم آن كه بسياري از دارندگان چك در طرح فعلي به خاطر امكان پيگيري آنلاين وضعيت حساب مشتريان، ابتدا از وضعيت موجودي  حساب طرف مقابل از شعبه مربوطه بانك ها اطلاع كسب مي كنند و در صورت كسر موجودي يا نقص امضا و... به صاحب حساب خبر مي دهند و اكثر اين مشكلات بدون برگشت خوردن اسناد برطرف مي شود اما تعدادي از چك ها كه به حساب افراد كلر مي شود و در اتاق پاياپاي مبادله مي شود، ممكن است با برگشت مواجه شود. در نتيجه آمار چك برگشتي با سيستم چكاوك و بررسي آنلاين حساب ها كاهش قابل توجهي نسبت به قبل داشته است و موارد متعدد كسري موجودي، نقص امضا و.. كمتر شده است.

آمارها نشان مي دهد كه از نظر تعداد اسناد مبادله شده و برگشتي نيز در آذر سال 93 به ميزان  4162 هزار برگ در تهران به مبلغ 108 هزار ميليارد تومان مبادله شده كه 546  هزار برگ آن به مبلغ 7.8 هزار ميليارد تومان برگشت خورده است اما در شهريور 94 در سراسر كشور به ميزان بيش از 27 ميليون برگ به مبلغ 364 هزار ميليارد تومان مبادله شده كه 868 هزار برگ آن به مبلغ 9.8 هزار ميليارد تومان برگشت خورده است. 

اين نكته نشان مي دهد كه سهم چك هاي برگشت خورده از نظر تعداد از 13.1 درصد در آذر 93 به 3.2 درصد در شهريور 94 كاهش يافته است و از نظر مبلغ نيز از 7.2 درصد در آذر 93 به 2.7 درصد در شهريور 94 رسيده است. براساس مقايسه آخرين ماه سيستم قبلي با آخرين ماه اعلام شده اجراي چكاوك، مي توان نتيجه گرفت كه سهم تعداد چك برگشتي 10 واحد درصد و سهم مبلغ چك برگشتي4.5 واحد درصد كمتر شده است. 

به گزارش روابط عمومی بانک مرکزی، وضعيت چک‌های مبادله شده از نظر تعداد و مبلغ در مقطع ده ماهه دی ماه 1393 لغایت مهر ماه 1394 به ترتيب 267 ميليون فقره و 560 36 هزارمیلیارد ریال با ميانگين مبلغ 137 ميليون ريال بوده است. از اين تعداد، جمعاً 7.8 ميليون فقره چک‌ به مبلغ 940 هزارميليارد ريال با ميانگين مبلغ 120 ميليون ريال، چک برگشتی بوده است.

اين در حاليست كه در نه ماه اول سال 93 معادل 35 ميليون و 935 هزار برگ به مبلغ 915 هزار و 670 ميليارد تومان مبادله و 4456 هزار برگ به مبلغ 49 هزار و883 ميليارد تومان برگشت داده شده است. متوسط اسناد مبادله شده 25 ميليون تومان و متوسط اسناد برگشت داده شده 11.2 ميليون تومان بوده است. 

سهم چک‌های برگشتی اشخاص حقیقی به کل چک‌هاي مبادله شده از نظر تعداد 2.8 درصد و از نظر مبلغ 2.2 درصد و سهم چک‌های برگشتي اشخاص حقوقی از نظر تعداد 0.1 درصد و از نظر مبلغ 0.4 درصد بوده است. اين موضوع نشان مي دهد كه شركت ها و سازمان هاي مختلف دولتي و خصوصي كه عمدتا شركت هاي دولتي فعال در اقتصاد هستند، تعداد كمتري چك برگشتي داشته اند . اما اشخاص حقيقي به خاطر كسب وكار هاي مختلف و وضعيت ركود نسبي دوران تحريم و كاهش رشد اقتصادي كشور، از حجم و تعداد و سهم بيشتر چك هاي برگشتي در مبادلات خود برخوردار شده اند. 

 ملاحظه مي‌شودکه چک هاي برگشتي از نظر تعداد و مبلغ، نسبت به کل چک‌هاي مبادله شده شبکه بانکي (به خصوص براي اشخاص حقوقي) سهم بسيار کوچکي دارد و اين امر حاکي از آن است که عمدة چک‌هاي شرکت‌ها، وصول شده است.

طي 10 ماهه منتهي به مهرماه 1394 تعداد 2.5 ميليون فقره چک برگشتي از سوي صاحبان حساب رفع سوءاثر شده و بر اين اساس 7.8 ميليون فقره چک برگشتي مذکور به 5.3 ميليون فقره کاهش يافته است که اين امر موجب کاهش نسبت مانده چک‌هاي برگشتي به کل چک‌هاي مبادله شده از نظر تعداد و مبلغ به ترتيب به 2.0 و 1.7 درصد شده است.

وضعیت چک‌های برگشتی کشورهای ترکیه، امارات و تایلند طی سال‌های 2009 الی 10 ماهه منتهی به سال 2015 كه از  وب‌سایت بانک‌مرکزی این سه کشور اخذ شده نشان مي دهد که نسبت تعداد چک‌های برگشتی به تعداد کل چک‌هاي مبادله شده در 10 ماهه منتهی به سال 2015 میلادی به ترتیب 3.3 درصد در تركيه، 4.1 درصد در امارات و 1.1 درصد در تايلند بوده است. براين اساس، تعداد چک‌هاي مبادله شده در ایران چندين برابر کشورهاي فوق بوده، اما با این وجود ميزان سهم چک‌های برگشتی از کل چک‌های مبادله شده در ایران در مقایسه با کشورهای مورد بررسی، تفاوت چندانی ندارد.

مجموع کل تراکنش‌هاي شبکه بانکي از طریق خودپرداز، ساتنا و پايا، پايانه شعب و فروشگاهي، اینترنت بانک و تلفن‌بانک از دی ماه 1393 لغایت مهرماه 1394 نشان مي دهد که از  نظر تعداد 568 11 میلیون تراکنش جمعاً به مبلغ 925 49 هزار میلیارد ریال (ميانگين هر تراکنش انجام پذيرفته 4.3 ميليون ريال) 430 هزار تومان انجام پذیرفته که این آمار نشان می‌دهد بانکداري الکترونيکي در سال‌هاي اخير در کشور ما رشد زيادي داشته و همين امر باعث شده كه نياز به استفاده از چك و در نتيجه چك برگشتي نيز كاهش يابد. 

 از جمع کل نقل و انتقال وجوه از طريق چک‌، خودپرداز، ساتنا و پايا، پايانه شعب و فروشگاهي، اينترنت و تلفن، علي‌رغم آنکه سهم چک از نظر تعدادي 2.3 درصد است، از نظر مبلغي سهم قابل توجه 42.3 درصد را به خود اختصاص داده که اين امر حاکي از اهميت و مقبوليت چک در كسب وكارهاي عمده بازار و جامعه است.

طي 10 ماهه دي‌ماه 1393 الي مهرماه 1394 مجموعاً از 838 403 267  فقره چک جمعاً به مبلغ 966 560 36 ميليارد ريال چک هاي مبادله شده، تعداد 317 788 7 فقره چک جمعاً به مبلغ 239 940 ميليارد ريال برگشت شده است. بر اين اساس مشاهده مي‌شود ميانگين نسبت تعداد و مبلغ چک‌هاي برگشتي به کل چک‌هاي مبادله شده در مقاطع مذکور به ترتيب برابر 2.9درصد و 2.6 درصد مي‌باشد.