نگاه‌ها به ورود نفت ایران به بازارها

نفت خام در ژوئن 2014 در نرخ‌های بسیار بالایی مبادله می‌شد و در حالی که بنا به منازعات خاورمیانه و عروج داعش، عده‌ زیادی بر این عقیده بودند که قیمت‌ها حتی افزایش بیشتری نیز خواهد یافت، به یکباره روند نزولی نفت خام آغاز شد. نفت خام برنت در ماه ژوئن 2014 در قیمت‌های حدود 115 دلار به ازای هر بشکه به فروش می‌رسید. سقوط قیمت نفت باعث شد تا برنت در نخستین ماه سال 2015 (ژانویه)، به کف خود برسد و قیمت 47 دلاری را تجربه کند. پس از این بود که نفت خام مجدداً روند افزایش نسبی را از سر گرفت و در فاصله بین ماه‌های آوریل تا ژوئیه 2015، در قیمت‌های بین 60 تا 65 دلار تثبیت شد. این تثبیت باعث شد تا بسیاری گمان کنند که نفت روند نزولی خود را سپری نموده و قیمت‌ها رفته رفته مسیر احیا را طی خواهد کرد. اما در ژوئیه و اندکی پیش از توافق جامع هسته‌ای بین ایران و کشورهای عضو گروه پنج بعلاوه یک بود که باز هم نفت در سراشیبِ سقوط قرار گرفت و با رسیدن قیمت‌ نفت خام برنت در ماه اوت به 42 دلار به ازای هر بشکه، یک کف جدید برای قیمت نفت به ثبت رسید. اما این کف جدید نیز پایین‌ترین مقداری نبود که نفت می‌بایست آن را تجربه کند. هرچه به زمان بازگشت نفت ایران به بازارها نزدیک‌تر شده‌ایم قیمت‌ها مرتباً کاهش یافته‌اند، طوری که از ابتدای دسامبر سال گذشته قیمت‌ها رفته رفته به زیر 40 دلار به ازای هر بشکه رسیدند و در نهایت نیز به پایین‌ترین قیمت در 12 سال گذشته رسیدند. نفت در لحظه تنظیم این گزارش در کانال 33 دلاری مبادله می‌شود که این قیمت از سال 2004 تا کنون بی‌سابقه است.

با این وجود، اوپکی‌ها همچنان نتوانسته‌اند برسر تغییر سیاست حفظ سقف تولید، به توافق برسند. در واقع، عربستان سعودی به پشتوانه هم‌پیمانان خود در اوپک، به بهانه حفظ سهم بازار، با کاهش سقف تولید مخالفت می‌کند. البته برخی تحلیل‌گران بر این باورند که اصرار سعودی‌ها بر عرضه حداکثری نفت خام به بازار، با توافق هسته‌ای ایران و غرب، بی‌ارتباط نیست. عربستان سعودی در حال‌حاضر، بزرگ‌ترین تولیدکننده اوپک محسوب می‌شود، بنابراین در تصمیم‌گیری‌ها دست بالا را دارد. اما به‌دنبال نهایی‌شدن توافق ایران با قدرت‌های غربی و لغو تحریم‌ها، این امکان برای ایران فراهم می‌شود که سطح تولید خود را افزایش دهد. از سوی دیگر، مقامات عراقی نیز درصدد افزایش قابل‌توجه تولید نفت این کشور هستند. به این ترتیب، در صورتی‌که حجم تولید ایران و عراق افزایش یابد و مجموع تولید این دو کشور بیش از تولید عربستان شود، از میزان نفوذ سعودی‌ها در اوپک کاسته خواهد شد. بنابراین، پایین‌ماندن قیمت‌ها به‌عنوان مانعی در مقابل افزایش سرمایه‌گذاری‌های ایران و عراق در حوزه استخراج نفت محسوب شده و باعث پایین‌ماندن سطح تولید این دو کشور می‌شود؛ چنین چیزی به‌نفع سعودی‌ها خواهد بود.

وزرات نفت و بازگشت نفت ایران

با این وجود، وزیر نفت ایران، قبل و بعد از توافق هسته‌ای، بارها بر افزایش تولید و صادرات نفت خام و احیای سهم پیشین ایران از بازار، به‌محض لغو تحریم‌های غرب، تأکید کرده است. وزارت نفت اعلام کرده است که قصد دارد طی دو مرحله، صادرات نفت خام را در مجموع یک میلیون بشکه در روز افزایش دهد. نخست در گام ابتدایی و طی یک هفته پس از لغو تحریم‌ها به میزان روزانه 500 هزار بشکه و در مرحله دوم و تا 6 ماه پس از لغو تحریم‌ها، 500 هزار بشکه دیگر به ظرفیت تولید و صادرات نفت خام اضافه می‌شود.

حتی بیژن زنگنه در واکنش به اخبار منتشر شده مبنی ‌بر عدم توانایی ایران برای افزایش 500 هزار بشکه‌ای تولید، گفته است که با برچیده‌شدن تحریم‌ها، تولید ایران بیش از آن چیزی که اعلام شده است، افزایش خواهد یافت.

اما از زمانی‌که احتمال توافق ایران و غرب قوت گرفت و ایران اعلام کرد که آماده افزایش تولید نفت در پساتحریم است، بازارهای نفت به گمانه‌زنی درخصوص زمان افزایش تولید ایران و تأثیر آن بر قیمت‌های جهانی پرداختند. در واقع، برخی تحلیل‌گران بر این باورند که با توجه به مازاد عرضه بیش از 2 میلیون بشکه‌ای در روز در بازار، ورود نفت ایران به بازار، سبب فشار بیشتر بر قیمت‌ها خواهد شد. با این وجود، زنگنه بارها اعلام کرده است که افزایش تولید ایران، قیمت نفت را چندان تحت‌تأثیر قرار نخواهد داد.

بنا به گفته زنگنه، هم‌اکنون افزایش تولید نفت ایران در بازارهای جهانی منظور شده است. بر همین اساس، عرضه 500 هزار بشکه‌ای نفت ایران تأثیر تعیین‌کننده‌ای روی قیمت نفت خام در بازارهای جهانی نخواهد داشت. زنگنه تأکید کرده که ایران مدت‌ها است افزایش تولید خود را اعلام کرده و بازار در محاسباتش به‌خصوص در رابطه با قیمت‌های آتی، آن را لحاظ کرده است. رکن‌الدین جوادی معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی نفت نیز ضمن اشاره به این‌که افزایش یک یا بیش از یک میلیون بشکه‌ای نفت ایران، تعیین‌کننده قیمت در بازارهای جهانی نیست، گفته است که ایران نباید در محاسبات خود دچار اشتباه شود و به دلیل پایین بودن قمیت نفت، جایگاه و سهم خود را در بازار به دست نیاورد. محسن قمصری مدیر امور بین‌الملل شرکت ملی نفت ایران در رابطه با نحوه افزایش عرضه به بازار عنوان کرده است که «باید به‌گونه‌ای وارد بازار شویم که بازار بیش از این خراب نشود. ضمن این‌که قیمت‌های کنونی نفت در بازار قابل‌قبول نیست، همان‌گونه که قیمت‌های بالای 100 دلار نیز قیمت‌های واقعی نبود؛ بنابراین باید تلاش شود که بازار در جهت منفی متأثر نشود».

از اطمینان دبیرکل اوپک تا نگرانی تحلیل‌گرِ بلومبرگ

عبدالله سالم البدری دبیرکل اوپک نیز ضمن استقبال از لغو تحریم‌ها علیه ایران، عنوان کرده است که «بازارهای جهانی نفت خام قادر خواهد بود افزایش تولید و عرضه نفت خام ایران را پس از برچیده‌شدن تحریم‌های غرب، جذب کند».

یکی از مقامات ارشد اوپک نیز به رویترز گفته است «در صورتی‌که تولید غیراوپکی‌ها مطابق انتظارات کاهش یابد و همزمان، رشد تقاضا در سال 2016، ادامه یابد، با فرض عدم افزایش چشمگیر تولید عراق و عدم بازگشت نفت لیبی، بازار نفت ایران را جذب خواهد کرد».

خاویر بلاس تحلیل‌گر بلومبرگ طی مقاله‌ای به موضوع بازگشت نفت ایران به بازار پرداخته و می‌نویسد که سرنوشت بازار نفت در سال 2016، عمدتاً به یک از سری از میادین نفتی در اهواز، گچساران، بی‌بی حکیمه و دارخوین، بستگی خواهد داشت. بلاس عنوان می‌کند که از اواسط سال 2012 تاکنون به دلیل محدودیت‌های ناشی از تحریم‌های ایالات متحده و اتحادیه اروپا، سطح تولید در میادین مزبور، بسیار پایین‌تر از ظرفیت حقیقی آن‌ها بوده و اکنون با حصول توافق نهایی، مهندسان ایرانی در تلاش برای باگرداندن سطح تولید به سطوح پیشین هستند. بنا به گفته وی، بازگشت ایران به بازار نفت زمانی صورت می‌گیرد که میزان تولید نفت در جهان بیش از تقاضا است. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، تولید جهانی نفت خام در نیمه نخست سال 2015، به‌طور متوسط 95.7 میلیون بشکه در روز بوده، در حالی‌که متوسط مصرف روزانه تنها 93.8 میلیون بشکه برآورده شده است. تفاوت این دو مقدار که حدود 2 میلیون بشکه در روز- معادل مصرف روزانه فرانسه- است، دلالان نفتی را مجبور کرده است نفت‌کش‌های خود را به منابع ذخیره شناور تبدیل کنند. ایرانی‌ها نیز به‌دنبال اعمال تحریم‌های سال 2012 در اقدامی مشابه، نفت‌کش‌های خود را به منابع ذخیره نفت بدل کردند که طی سه سال گذشته روی آب‌های خلیج فارس شناور بوده است.

بلاس ضمن اشاره به افزایش مازاد عرضه به بازار با ورود نفت ایران، می‌نویسد «تأثیر بازگشت نفت ایران، در نقاط مختلف جهان احساس خواهد شد و کشورهای تولیدکننده نفت نظیر روسیه، عربستان سعودی و ونزوئلا و نیز شرکت‌های شیل در داکوتای شمالی و تگزاس و غول‌های نفتی از جمله اکسون موبیل و رویال داچ شل را متضرر می‌کند. با در نظر گرفتن بازگشت نفت ایران به بازار، قیمت‌های پیش‌بینی‌شده در بازار برای سال 2016 کاهش خواهد یافت». وی در رابطه با توانایی ایران برای افزایش تولید، خاطرنشان می‌کند که پیشینه کشورهای وابسته به درآمدهای نفتی حاکی از آن است که این کشورها سریع‌تر از حد انتظار می‌توانند سطح تولید خود را بازیابی کنند. بلاس به مورد وئزوئلا اشاره می‌کند و می‌نویسد که علی‌رغم آسیب‌های جدی‌ای که در نتیجه تلاش برای کودتا علیه هوگو چاوز، به تجهیزات نفتی ونزوئلا وارد شد، شرکت دولتی «پترولئوس دو ونزوئلا» توانست در سال 2003، تنها طی چهار ماه، تولید را 2 میلیون بشکه در روز افزایش دهد.

نهایتاً بلاس نتیجه‌گیری می‌کند که «توانایی تولید نفت خام ایران در سال آتی هرچقدر که باشد، عمده آن می‌تواند روانه اروپای جنوبی شود، چراکه ایران به‌دنبال جذب مشتریان از دست‌رفته خود در فرانسه، ایتالیا و یونان است. پس از آن‌که تحریم‌ها کشورهای اروپایی را مجبور کرد که خرید نفت از ایران را متوقف کنند، آن‌ها به سراغ عربستان سعودی، روسیه و عراق به‌عنوان تأمین‌کنندگان اصلی نفت مورد نیاز خود رفتند. تحلیل‌گران می‌گویند که ایران برای بازیابی سهم خود از بازار باید نفت ارزان‌تری را نسبت به روسیه و عربستان سعودی به مشتریان پیشنهاد دهد. مورد نامعلوم دیگر، میزان نفت ذخیره‌شده توسط ایران در خشکی و روی آب‌های خلیج فارس است. میزان نفت ذخیره‌شده، از حدود 12 میلیون تا 60 میلیون بشکه برآورد می‌شود. به‌علاوه، ترکیب ذخایر نیز مشخص نیست و می‌تواند شامل نفت خام یا میعانات گازی و غیره باشد. صرف‌نظر از میزان افزایش نهایی تولید ایران، زنگنه وزیر نفت این کشور، پیام خود را به فعالان حوزه انرژی در سراسر جهان رسانده و گفته است که تنها مسئولیت ما، بازیابی سهم از دست‌رفته‌مان از بازار است و نه حفظ قیمت‌ها».

منار انرژی: کاهش 5 تا 10 دلاری نفت با ورود یک میلیون بشکه نفت ایران

رابین میلز رئیس بخش مشاوره مؤسسه منار انرژی بر این باور است که پیش‌بینی حصول توافق نهایی بین ایران و غرب، پیش از این تأثیر خود را روی قیمت‌ها برجا نهاده و کاهش قیمت‌ها در آینده منوط به روند افزایش صادرات توسط ایران خواهد بود. وی به اویل‌پرایس می‌گوید که «صادرات نفت خام ایران پس از لغو تحریم‌ها افزایش خواهد یافت، اما بازگشت حدود 1 میلیون بشکه در روز نفت ایران به بازار، کاهش 5 تا 10 دلاری قیمت را درپی خواهد داشت. با این وجود، رشد تولید ایران در بلندمدت به حفظ قیمت‌ها در محدوده مناسب، کمک خواهد کرد».

میلز در رابطه با واکنش عربستان سعودی به افزایش عرضه ایران می‌گوید «به باور ما، با توجه به رقابت سیاسی ایران و عربستان، سعودی‌ها به‌منظور باز کردن فضا برای بازگشت نفت ایران، سطح تولید خود را کاهش نخواهند داد. اما ممکن است آن‌ها با ادامه استراتژی فعلی خود مبنی‌بر تولید حداکثری، سبب خروج تولیدکنندگان پرهزینه از بازار شده و در نتیجه، فضای بیشتری را برای دیگر تولیدکنندگان اوپک ایجاد کنند».

روا ابراهیم یکی دیگر از مشاوران مؤسسه منار انرژی نیز عقیده دارد که با توجه به مدیریت مناسب ذخایر و سرمایه‌گذاری در میادین جدیدی که توسط شرکت‌های بین‌المللی توسعه می‌یابد، ایران ظرفیت قابل‌توجهی برای بازیابی تولید تا سطوح پیش از اعمال تحریم‌ها و حتی تولید بیشتر را دارد. وی عنوان می‌کند که «بر اساس پیش‌بینی ما، تولید نفت، میعانات و ان‌جی‌ال ایران در سال 2016 و به‌دنبال لغو تحریم‌ها، به 4.26 میلیون بشکه در روز (که 3.38 میلیون بشکه در روز از آن نفت خام خواهد بود)، خواهد رسید. البته میادین نفت بالغ ایران به تقویت فرایند بازیافت نفت نیاز خواهد داشت».

 

ورود تدریجیِ بازیگری قدرتمند

دیوید فرانسیس تحلیل‌گر فارین پالیسی بر این باور است که نهایی‌شدن توافق هسته‌ای ایران و غرب، به‌معنای ورود تدریجی بازیگر قدرتمند جدیدی به بازار جهانی انرژی است و این امر، می‌تواند به مشکل بزرگی پیش‌روی بازیگران عمده بازار تبدیل شود. وی می‌نویسد «وضعیت زیرساخت‌های نفتی ایران دهه‌ها عقب‌تر از زیرساخت‌های تولیدکنندگان قدرتمندی نظیر روسیه، عربستان سعودی و ایالات متحده است. با این وجود، منابع بالقوه ایران- که بنا به برآوردها بیش از منابع سه کشور نامبرده است- می‌تواند امکان تغییر شرایط را فراهم کند». فرانسیس با اشاره به کاهش احتمالی قیمت‌ها بعد از بازگشت نفت خام ایران به بازار، عنوان می‌کند که «این امر می‌تواند الزامات ژئوپلیتیکی مهمی در پی داشته باشد. روسیه که اقتصادی شدیداً وابسته به درآمدهای نفتی دارد و از تحریم‌های غرب نیز آسیب دیده است، حال با یک رقیب منطقه‌ای جدید مواجه می‌شود».

پیش از این کیت جانسون یکی دیگر از تحلیل‌گران فارین پالیسی به نگرانی‌های سایر کشورها پیرامون بازگشت نفت ایران پرداخته بود. جانسون می‌نویسد: «نگرانی‌های فعلی، هم در میان همتایان ایران در اوپک و هم در بین شرکت‌های آمریکاییِ فعال در بخش نفت، این است که برداشته شدن تحریم‌ها موجب تزریق ناگهانی نفت ایران به بازارهای جهانی گردد. ایران حدود ۴۰ میلیون بشکه نفت در نفت‌کش‌های خود ذخیره کرده است و مترصد فرصت مناسب برای به فروش رساندن آن‌هاست. دورنمای تزریق ناگهانی نفت ایران به بازهای جهانی و پایین آمدنِ متعاقب قیمت نفت نه تنها نگرانی‌هایی را در اوپک در پی داشته است، بلکه شرکت‌های آمریکایی را نیز عصبی ساخته است. تولید نفت خام در آمریکا و به خصوص تولید نفت شیل هزینه‌های بسیار بالاتری نسبت به خور میانه دارد. به همین دلیل است که کاهش قیمت نفت خام از تابستان 2014، تولیدکنندگان نفت در داکوتای شمالی و تگزاس را وحشت‌زده ساخت. اداره‌ اطلاعات انرژی ایالات متحده پیش‌بینی می‌کند که تزریق ناگهانی نفت ایران به بازارهای جهانی می‌تواند قیمت هر بشکه نفت خام را بین ۵ تا ۱۵ دلار پایین بیاورد، که این مسئله می‌تواند بسیاری از سکوهای حفاری ایالات متحده را به خط قرمز نزدیک کند.»

زیرساخت‌های نفتی ایران

البته برخی کارشناسان معتقدند که ایران باید هزینه‌های بالایی را برای بهبود زیرساخت‌ها و فراهم‌کردن امکانات لازم جهت افزایش تولید، متقبل شود. اِما اشفورد کارشناس انرژی مؤسسه کاتو در این رابطه می‌گوید «ایران در صورت تعهد بلندمدت به توافق هسته‌ای، ظرفیت بالایی برای افزایش سرمایه‌گذاری، فراهم می‌کند. در این صورت، شرکت‌های غربی برای سرمایه‌گذاری در ایران صف خواهند کشید». وی می‌افزاید که «ایران حدود 10 درصد ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد. این کشور به نوسازی زیرساخت‌ها به‌منظور افزایش سرمایه‌گذاری نیاز دارد و تصور می‌کنم شرکت‌های بین‌المللی در صورت سرمایه‌گذاری در ایران، مایل به همکاری جهت بهبود زیرساخت‌های این کشور باشند».

سارا وخشوری مشاور سابق شرکت ملی نفت ایران و رئیس موسسه مشاوره انرژی اس وی بی، نیز بر این باور است که «ایران برای رسیدن به هدف خود در بازار نفت-که تولید پنج میلیون بشکه در روز تا سال 2020 است- باید از کمک‌های خارجی بهره بگیرد. برای رسیدن به این هدف، ایران به سرمایه‌گذاری 70 میلیارد دلاری در صنعت نفت و گاز نیاز دارد». وخشوری در مصاحبه با فارین پالیسی می‌گوید «ایران می‌تواند تولید نفت و محصولات جانبی آن را 6 تا 12 ماه پس از لغو تحریم‌ها تا 800 هزار بشکه در روز افزایش دهد. البته این میزان هنوز ایران را به درآمدزایی چند سال گذشته خود بازنمی‌گرداند؛ بازگشت به بازار جهانی اشباع‌شده فعلی تنها می‌تواند منجر به کاهش قیمت‌های نفت شود».

اِما اشفورد نیز بر این باور است که «ایرانی‌ها درصدد افزایش سهم بازار خود هستند. این امر، قیمت‌ها را برای همه پایین نگه خواهد داشت». اشفورد می‌گوید «در صورتی‌که تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه منجر به توقف عرضه نشود، تولیدکنندگان نفت- به‌خصوص اعضای اوپک و روسیه- یا باید برسر کاهش سطح تولید به توافق برسند یا به جنگ قیمت دامن بزنند». 

منبع: مجله دیپلماسی انرژی