زمينه رقابت بويينگ و ايرباس در آسمان ايران

پيش از انقلاب57، از آنجا كه رژيم پهلوي روابط نزديكي با ايالات متحده امريكا داشت، بخش بزرگي از ناوگان هوايي كشور را هواپيماهاي شركت بويينگ كه بزرگ‌ترين توليدكننده هواپيما در ايالات متحده امريكاست، تشكيل مي‌داد. تنها در سال‌هاي واپسين حيات اين رژيم تعدادي ايرباس از نوع A300 كه توليد مشترك چند كشور اروپايي است خريداري شد كه برخي آنها تاكنون نيز در آسمان كشور به پرواز در مي‌آيند.

بعد از انقلاب57 به‌خصوص پس از اشغال سفارت امريكا، روابط دو كشور رو به تيرگي گذاشت و اين آغازي بود بر تحريم‌هاي هوايي ايران. در سال‌هاي تحريم، كشور به خريد هواپيماهاي دست دو اروپايي مانند ايرباس و فوكر روي آورد. همچنين تعدادي هواپيماي شرقي، از انواع توپولف، آنتونوف، ياكويلوف و ايلوئوشين، عمدتا به‌صورت دست دوم و از كشورهايي مانند سوريه و ليبي خريداري شد. از آنجا كه تحريم‌ها غير از هواپيما، قطعات يدكي را نيز هدف قرار مي‌دادند، رفته‌رفته ناوگان موجود كشور زمين‌گير شد و هواپيماهاي شرقي بار عمده حمل‌ونقل هوايي را در ايران بر دوش گرفتند. با آنكه بنا به شهادت آمار، كارنامه اين هواپيماها چندان از كارنامه همتايان غربي خود سياه‌تر نيست و عمده سوانح آن نيز به مشكلات ناشي از نگهداري غلط بازمي‌گردد، اما به لطف تبليغات و سياه‌نمايي، هواپيماهاي شرقي به‌خصوص توپولف به ناامني شهره شدند و اين مساله موجبات زمين‌گيري آنها و ورود هواپيماهاي دست چندم و از رده خارج، عمدتا ساخت شركت مك دانل داگلاس امريكا را به كشور فراهم آورد.

بعد از فروپاشي تحريم‌ها، بسياري بر اين عقيده بودند از آنجا كه شاكله صنعت هوايي كشور را هواپيماهاي بويينگ تشكيل مي‌دهند، بويينگ هدف خريد شركت‌هاي ايراني خواهد بود. اما رفته‌رفته واقعيت‌هاي ديگري آشكار شد. در نمايشگاه هوايي ماكس2015 روسيه، درحالي كه سورنا ستاري معاون علم و فناوري رييس‌جمهوري از خريد 100فروند سوخو سوپرجت100 (SSJ100) سخن مي‌گفت، شنيده‌هاي خبرنگار «تعادل» پرده از مذاكرات منوچهر منطقي رييس سازمان هوافضايي كشور با شركت‌هاي ايرباس و بمبارديه براي خريد هواپيما پرده برداشت. در ماه‌هاي بعد، با علني شدن اين مذاكرات، احتمال خريد هواپيما از ايرباس قوت گرفت و در سفر رييس‌جمهور به فرانسه، با امضاي يك تفاهمنامه براي خريد 118فروند ايرباس و 20فروند ATR، اين احتمال به 100درصد رسيد.

اكنون كه مشخص شده ايرباس، نخستين فراهم‌كننده هواپيما براي نوسازي ناوگان هوايي كشور است، وزير راه‌وشهرسازي از دعوت از بويينگ براي مذاكره و خريد هواپيما خبر مي‌دهد. اما سوال اينجاست كه اگر ايرباس هست، چه نيازي به بويينگ است؟

   فراهم‌كننده بيشتر، سرعت بالاتر

عباس آخوندي وزير راه‌وشهرسازي به‌تازگي خبر داده كه از شركت بويينگ براي مذاكرات خريد هواپيما دعوت شده است. به گزارش پايگاه خبري وزارت راه‌وشهرسازي، آخوندي در حاشيه افتتاح فاز نخست طرح مديريت آسمان ايران‌شهر با عنوان «نماي ايران‌شهر»، با حضور در مركز كنترل ترافيك هوايي كشور درباره آخرين وضعيت مذاكره با شركت هواپيماسازي بويينگ اعلام كرده: «باتوجه به مجوز دولت امريكا به اين شركت، از شركت بويينگ براي آغاز مذاكرات براي توسعه ناوگان هوايي كشور دعوت كرده‌ايم. پيش‌قرارداد با شركت هواپيمايي ايرباس پيش از اين امضا شده بود كه در مرحله اخذ فرآيند اداري و دريافت مجوزهاي لازم براي انعقاد قرارداد نهايي قرار دارد.»

اما سوال اينجاست كه چرا همزمان با امضاي قرارداد با ايرباس، مذاكره براي خريد هواپيما از بويينگ انجام مي‌شود؟ آن‌هم در شرايطي كه تقريبا همه كلاس‌هاي هواپيما، از بدنه باريك گرفته تا پهن پيكر و از منطقه‌يي گرفته تا ميان‌برد و دور برد از شركت ايرباس خريداري مي‌شود؟

«تعادل» براي يافتن پاسخي براي اين پرسش سراغ يكي از كارشناسان صنعت هوايي رفته است. «رقابت، مزاياي زيادي ايجاد مي‌كند.» اين را محمدرضا ابراهيم‌پور مي‌گويد. به اعتقاد او، مذاكره همزمان با ايرباس و بويينگ، انحصار يكي از اين شركت‌ها در بازار ايران را مي‌شكند و افزايش قدرت چانه‌زني ايران را بر سر قيمت و كيفيت خدمات در پي خواهد داشت.

البته اين تمام ماجرا نيست. در حال حاضر، با بررسي‌هاي كارشناسي انجام شده، در برنامه بلندمدت و چشم‌انداز1404، ناوگان هوايي ايران به بيش از 500هواپيما نياز خواهد داشت كه با تفاهم اخير، 150فروند از آن خريداري شده است. اما اين به آن معنا نيست كه اين 150هواپيما به سرعت دراختيار ايران قرار خواهد گرفت. ابراهيم‌پور مي‌گويد: «توليد هواپيما فرآيندي زمان‌بر است. همچنين خط توليد‌هاي شركت‌هاي توليدكننده هواپيما محدود است و اين شركت‌ها توانايي ساخت تعداد زيادي هواپيما در آن واحد را ندارند، بنابراين 150فروند هواپيماي خريداري شده، در پروسه‌يي بلندمدت به كشور تحويل داده خواهد شد. در اين شرايط، خريد از چند فراهم‌كننده، راهكاري است براي تسريع روند خريد و نوسازي هواپيما. يعني اگر هم از ايرباس و هم از بويينگ هواپيما بخريم، تعداد بيشتري هواپيما در زماني كمتر دراختيار خواهيم گرفت.»

   هزينه‌ها رشد مي‌كنند

فرض كنيد كه شما يك خودرو دراختيار داريد، در آن صورت براي دريافت خدمات بايد به نمايندگي شركت توليد‌كننده مراجعه كنيد. حال اگر خودرو دومي خريداري كنيد كه در شركت ديگري توليد شده باشد، براي دريافت خدمات و تعميرات بايد به دو نمايندگي سر بزنيد و اين به آن معناست كه هزينه‌هاي شما افزايش خواهد يافت. اين مشكلي است كه خريد همزمان از دو فراهم‌كننده، براي ناوگان هوايي ايران به وجود خواهد آورد. ايرلاينرهايي كه در شركت‌هاي مختلف توليد شده‌اند، نياز به خدمه، متخصص و آشيانه‌هاي متفاوت دارند. شركتي كه هم ايرباس و هم بويينگ دراختيار دارد، بايد امكانات لازم براي نگهداري هر دو را نيز فراهم كند.

ابراهيم‌پور اين موضوع را تاييد مي‌كند و مي‌گويد: «وجود چند فراهم‌كننده، هزينه عملياتي ايرلاين را افزايش مي‌دهد. البته ايران‌اير در حال حاضر هم آشيانه ايرباس و هم آشيانه بويينگ دراختيار دارد و پرسنل اين شركت نيز، با گذراندن دوره‌هاي كوتاه‌مدت، آماده بهره‌برداري از هواپيماهاي جديد مانند A320 neo و 900 B737- خواهند شد، اما اين مشكل براي ساير ايرلاين‌ها وجود دارد.»

به عقيده اين كارشناس صنعت هوانوردي، انتخاب بين بويينگ، ايرباس يا ساير فراهم‌كننده‌ها برعهده خود ايرلاين‌ها خواهد بود و هر ايرلاين بايد مستقلا تصميم بگيرد بهره‌گيري از كدام ايرلاينر براي اين شركت به‌صرفه‌تر است.