كاهش هزينه‌هاي ساخت با صنعتي‌سازي

خبر اقتصادی - در اين ميان كارشناسان حوزه مسكن، عوامل مختلفي را در شكل‌گيري بازار كم رونق صنعتي‌سازي موثر مي‌دانند، برخي معتقدند كه نبود قطعات و مصالح مورد نياز براي ساخت و ساز به شيوه صنعتي و هزينه بالاي برخي از اين مصالح موجب عدم استقبال سازندگان براي بهره‌گيري از اين شيوه شده است و عده‌يي ديگر نبود آموزش مناسب براي مهندسان و كوتاهي در فرهنگ‌سازي ميان متقاضيان خريد مسكن را عوامل موثر در اين موضوع مي‌دانند.

برهمين اساس و با توجه به اهميت بهره‌گيري از صنعتي‌سازي ساختمان در افزايش سرعت و مقاومت ساخت و ساز و همچنين كاهش هزينه‌ها، روزنامه اقتصادي تعادل، براي آسيب‌شناسي بحث صنعتي‌سازي ساختمان و شناسايي موانع پيش رو براي نهادينه شدن اين شيوه ساخت و ساز، گفت‌وگوهايي را با فرهنگ فرحبد، رييس بخش مهندسي سازه و ابنيه فني مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي؛ بهروز محمدكاري، رييس بخش انرژي، آكوستيك مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي؛ ارسلان كلالي، سرپرست تجاري‌سازي مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي وهمچنين مهدي نعمتي، رييس روابط عمومي اين مركز انجام داده است.

رييس بخش مهندسي سازه و ابنيه فني مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي درباره اهميت بهره‌گيري از روش‌هاي صنعتي‌سازي در پيشرفت صنعت ساختمان به «تعادل» مي‌گويد: هدف از صنعتي‌سازي ساختمان توسعه 3 پارامتر اصلي سريع‌سازي، سري‌سازي (مدولار: ساخت قطعات با اتكا به فرمول‌هاي هندسي) و بحث سبك‌سازي است كه در حال حاضر اغلب اين فناوري‌ها از خارج كشور وارد مي‌شوند.

فرهنگ فرحبد مي‌افزايد: از سال 1386 و براساس تبصره 13 قانون بودجه، صنعتي‌سازي و توسعه فناوري‌هاي نوين به برنامه‌هاي كلان صنعت ساختمان كشور افزوده شد، ضمن اينكه الزاماتي نيز براي سازندگان و همچنين صاحبان كارخانه‌هاي مصالح ساختماني براي استفاده از روش‌ها و تكنولوژي‌هاي صنعتي در نظرگرفته شد.

وي ادامه مي‌دهد: پس از تصويب اين قانون، بسياري از شركت‌ها توانستند تكنولوژي‌ها و فناوري‌هاي نوين ساختماني را وارد كنند و براساس ارزيابي كميته و دبيرخانه مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي تاييديه فني دريافت كنند. اين كميته معيارهايي را براي ارزيابي فرآورده‌هاي صنعتي ارائه داده كه براساس اين معيارها، ايمني، مقاومت لرزه‌يي، مباحث صوتي و حرارتي قطعات و مصالح صنعتي سنجيده مي‌شود.

به گفته اين پژوهشگر تاكنون بيش از 500 شركت موفق به دريافت تاييديه فني شدند كه از طريق اين شركت‌ها بيش از 200 تكنولوژي ارائه مي‌شود، اين شركت‌ها هم در زمينه سازه، انرژي، حريق و... فعاليت مي‌كنند.

فرحبد با اشاره به رد برخي فناوري‌هاي صنعتي اروپايي از سوي مركز تحقيقات مي‌گويد: برخي فناوري‌هاي اروپايي از لحاظ مقاومت لرزه‌يي ازسوي مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي تاييد نشدند و بعضي ديگر نيز اصلاح شدند زيرا اين فناوري‌ها متناسب با شرايط زلزله‌خيز بودن مناطق اروپايي توليد شده بود.

 رييس بخش مهندسي سازه و ابنيه فني مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي ادامه مي‌دهد: بسياري از شركت‌هاي فعال در صنعتي‌سازي نمي‌توانستند در همه مقوله‌ها سرمايه‌گذاري كنند بنابراين با حمايت دولت، ساخت و ساز صنعتي در مسكن مهر آغاز شد.

وي با اشاره به رشد صنعتي‌سازي در سال‌هاي اخير مي‌گويد: سقف‌هاي با بلوك پلي استالن، پانل‌هاي ديواري، سقف‌هاي عرشه فولادي پيش از آغاز صنعتي‌سازي در ايران مورد استفاده قرار نمي‌گرفت اما هم‌اكنون استفاده مي‌شود كه بخش عمده اين فعاليت‌ها به علت ساخت و سازهاي مسكن مهر و لزوم بهره‌گيري از اين روش‌ها در مسكن مهر گسترش يافت اگرچه همچنان اين سيستم‌هاي صنعتي به صورت محدود مورد استفاده قرار مي‌گيرند.

  دلايل عدم رونق صنعتي‌سازي ساختمان

حال سوال اين است كه چرا صنعتي‌سازي مطابق با برنامه‌هاي درنظرگرفته شده پيش نرفته است و چه موانع و محدوديت‌هايي در اين زمينه موثر بوده‌اند؟ فرحبد اظهار مي‌كند: علت عدم استقبال از صنعتي‌سازي عدم آگاهي مهندسان و جامعه فني كشور با اين روش‌هاست با وجود اينكه در 8 سال گذشته مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي كتاب‌هاي گسترده‌يي در اين زمينه منتشر كرده اما هنوز سازمان نظام مهندسي، مهندسان را به سمت و سوي آشنايي و استفاده از اين شيوه‌ها ترغيب نمي‌كند و اغلب فعاليت‌ها و اقدامات صورت گرفته مربوط به ادارات راه و شهرسازي استان‌هاست.

وي معتقد است كه علت ديگر مي‌تواند عدم آگاهي مجريان و سازندگان ساختمان‌ها نسبت به اين شيوه ساخت و ساز باشد كه حل اين موضوع نياز به گذشت زمان دارد زيرا بسياري از شيوه‌هاي صنعتي‌سازي ساختمان از سال 86 تاكنون مورد استفاده قرارگرفته‌اند و قدمت كمتري نسبت به شيوه‌هايي مانند استفاده از بتون آرمه و اسكلت فولادي با 70 سال سابقه دارند ضمن اينكه گسترش صنعتي‌سازي نيازمند آموزش و بهره‌گيري از كارگران و مهندسان ماهر و آشنا با صنعتي‌سازي است كه در حال حاضر روش استفاده و نصب و مونتاژ اين قطعات براي بسياري از كارگران وفعالان اين حوزه ناآشناست.

وي مي‌افزايد: عدم آگاهي سازندگان سنتي از مصالح و قطعات صنعتي نيز يكي ديگر از موانع گسترش صنعتي‌سازي است، به عنوان نمونه در ديوارهاي سبك صنعتي در هسته مياني تنها يك عايق حرارتي قرار دارد و همين موضوع وزن ديوار را به يك‌سوم ديوار سنتي كاهش مي‌دهد ضمن اينكه ديوار توليد شده از نظر برودتي- حرارتي استانداردهاي بين‌المللي را كسب كرده است اما چون پذيرش اين ساختارهاي توخالي به جاي ديواري كه سازندگان و مصرف‌كنندگان سال‌ها به آن عادت كرده‌اند سخت است، استفاده از ديوار چين‌هاي سنگين را ترجيح مي‌دهند.

رييس بخش مهندسي سازه و ابنيه فني مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي با اشاره به ديگر موانع رشد و گسترش صنعتي‌سازي مي‌گويد: فشارهاي حاصل از تحريم‌ها و عدم به‌روزرساني فناوري‌ها مانعي براي صنعتي‌سازي ساختمان بوده است با توجه به اينكه ماشين‌آلات و تكنولوژي بايد از خارج وارد شود.

  معناي صنعتي‌سازي

يكي از انتقادات وارده به صنعتي‌سازي درايران، نبود اصول و معيارهاي مشخص است، برخي فعالان حوزه مسكن معتقدند كه در ايران صنعتي‌سازي با بهره‌گيري از قطعات پيش ساخته هم معناست در حالي كه در ساير كشورها صنعتي‌سازي تعريف و چارچوبي خاص دارد، دراين كشورها ساخت و ساز با استفاده از مصالح و قطعات صنعتي كه موجب احداث ساختمان‌هايي با مقاومت بالا در برابر زلزله، ‌حريق و صوت شوند در زمره ساختمان‌هاي صنعتي محسوب مي‌شوند ضمن اينكه سازه ايجاد شده در كوتاه‌ترين زمان ممكن با هزينه كمتر و با سرعت بيشتر ساخته مي‌شود اما در ايران اگر در ساخت يك ساختمان تنها از قطعات پيش ساخته بهره‌گيري شود به اين شيوه ساخت و ساز صنعتي گفته مي‌شود.

رييس بخش انرژي، آكوستيك مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي با انتقاد ازچنين نگرشي مي‌گويد: صنعتي‌سازي رويكردي است كه به سازندگان و مصرف‌كنندگان اطمينان مي‌دهد كه كيفيت ساختمان تضمين شده است، صنعتي‌سازي تنها مختص به انبوه‌سازي نيست و مي‌تواند در ساختمان‌هاي انفرادي نيز مورد استفاده قرارگيرد. بهروز محمدكاري مي‌افزايد: در واقع صنعتي‌سازي رويكردي است كه براساس آن در سال‌هاي اخير بسياري از فعاليت‌هاي هزينه بر ساختماني كه تضميني براي كيفيت آن وجود ندارد، حذف شده و جايگزين‌هاي مناسبي براي آنها مورد استفاده قرار گرفته است، به عنوان نمونه به جاي استفاده از گچ از صفحات گچي صنعتي استفاده مي‌شود. وي مي‌افزايد: براي صنعتي‌سازي نيازي به استفاده تمام و كمال از تمام قطعات پيش ساخته نيست بلكه مهم اين است كه تمام مواد و مصالح استفاده شده استاندارد لازم را داشته باشند و مجموع شرايط در كنار يكديگر ساختماني را با تمام شرايط مورد نياز فراهم ‌كند و حتما نبايد در انبوه‌سازي مورد استفاده قرار داد.

به گفته كاري در صنعتي‌سازي، قطعات مورد استفاده بايد از اندازه‌هاي مشخصي تبعيت كنند يعني تمام ساختمان‌هاي شهر از ضريب مشخصي از اندازه پنجره استفاده كنند در حالي كه هم‌اكنون هر ساختمان پنجره‌هايي با ابعاد مخصوص دارد كه اگر ابعاد تمام پنجره‌ها از يك ضريب خاصي پيروي مي‌كرد، مي‌توانستيم به سمت انبوه‌سازي اين قطعات هم حركت كنيم، البته در سايركشورها پنجره با اندازه‌ها و ابعاد مشخص در فروشگاه‌ها به فروش مي‌رسد و دراين ايران نيز بايد اندازه‌هاي ترجيحي در تمام قطعات ساختماني وجود داشته باشد.

فرحبد نيز با گفته‌هاي كاري هم نظر است و مي‌گويد: ابعاد استاندارد (مدولارسازي) ابعاد پنجره بايد در محدوده خاصي باشد و ضريب يك عدد باشد كه اگر اين هندسه‌ها رعايت شود سازنده زماني را درانتظار ساخت پنجره نخواهد ماند كه اين موضوع سرعت و كيفيت ساخت را افزايش مي‌دهد.

  افت هزينه‌ها با كاهش زمان ساخت

يكي از مزيت‌هاي بهره‌گيري از شيوه‌هاي صنعتي‌سازي ساختمان، كاهش زمان ساخت و ساز و به تبع آن كاهش هزينه است موضوعي كه مي‌تواند علاوه بر كاهش زمان به نصف تا يك سوم شيوه سنتي هزينه‌ها را نيز به صورت قابل توجهي كاهش دهد. به گفته فرحبد، زمان در ساخت و ساز مهم و هزينه بر است، اگر ساختماني به شيوه سنتي و با هزينه‌ مشخصي طي دوسال به اتمام برسد اما با تفكر صنعتي و به كار بردن اعداد مدولار و پيش‌سازي قطعات ظرف 6ماه به پايان مي‌رسد كه كاهش زمان افت در هزينه‌ها را نيز به دنبال دارد اما در ايران اغلب سازنده‌ها خروجي هزينه تمام شده را در نظر مي‌گيرند و توجهي به هزينه زماني ساخت و ساز ندارند.

وي مي‌گويد: حتي اگرهزينه ساخت با شيوه صنعتي با سنتي برابر شود اما به علت كاهش زمان ساخت، سازندگان ساختمان‌هاي صنعتي هزينه كمتري را متحمل ‌شوند، صنعتي‌سازي توجيه‌پذير است.

اين پژوهشگر، عدم حمايت سازندگان از صنعتي‌سازي را به علت وجود دوره‌هاي ركود طولاني در ايران و سود بالاي حاصل از فروش واحد مسكوني در دوره رونق را منطقي نمي‌داند و مي‌گويد: اين تفكر در بخش انفرادي‌سازي قابل قبول است اما در انبوه‌سازي توجيه‌پذير نيست زيرا اين موضوع موجب مي‌شود كه واحدهاي مسكوني دچار خواب شوند پس انتظار براي آغاز دوره رونق چندان منطقي به نظر نمي‌رسد زيرا گردش سرمايه با مشكل مواجه شود.

همچنين مهدي نعمتي رييس دفتر روابط‌عمومي و بين‌الملل مي‌گويد: نمي‌توان برآورد دقيقي از تفاوت هزينه ساخت صنعتي‌سازي و سنتي‌سازي ارائه كرد زيرا اين موضوع به هزينه نيروي كار انساني ماهر و نوسانات قيمت ارز و تاثير آن بر ورود قطعات صنعتي‌سازي موثر است ضمن اينكه ازسوي ديگر در سنتي‌سازي عواملي همچون تورم، افزايش زمان ساخت و هزينه موثر است.

  فرهنگ‌سازي براي گسترش صنعتي‌سازي

يكي از دلايلي كه موجب شده تا صنعتي‌سازي به رشد مورد نظر در بخش ساختمان دست پيدا نكند، نبود آموزش‌هاي لازم به مهندسان و كارگران ساختماني، انبوه‌سازان و همچنين فرهنگ‌سازي براي متقاضيان مسكن و آشنايي با مزيت‌هاي صنعتي‌سازي ساختمان است. البته به گفته پژوهشگران مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي؛ اين مركز گام‌هاي خوبي براي آموزش مهندسان عضو سازمان نظام مهندسي براي استفاده از شيوه‌هاي صنعتي‌سازي برداشته است.

رييس روابط‌عمومي مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در اين باره مي‌گويد: تاكنون فرآيند آموزش به پيشبرد صنعتي‌سازي كمك شاياني كرده است و دوره‌هاي ارتقاي نظام مهندسي در بخش تاسيسات و تاسيسات الكترونيكي از سوي مركز تحقيقات توانسته ضريب نفوذ بهره‌گيري از صنعتي‌سازي را در بين مردم افزايش دهد به عنوان نمونه مركز تحقيقات براي اشاعه فرهنگ صنعتي‌سازي درسال 94، بيش از 200 مورد گواهي فني براي تضمين كيفيت كالا صادر كرده است.

  پيش‌ساختگي در راستاي صنعتي‌سازي

يكي ازموانعي كه صنعتي‌سازي را با مشكل مواجه كرده است، نبود قطعات و مصالح مورد نياز ساخت و ساز به اين شيوه است موضوعي كه سازندگان مسكن مهر به آن اشاره مي‌كنند. فرحبد دراين زمينه مي‌گويد: تمام مصالح و برخي قطعات مورد استفاده براي صنعتي‌سازي ساختمان در ايران موجود است به عنوان نمونه صفحات سيماني اليافي يكي از تكنولوژي‌هاي مورد استفاده در صنعتي‌سازي است كه درايران به صورت توليد ورقه‌هاي تخت، موج‌دار و... صورت مي‌گيرد كه براي صنعتي‌سازي اين مصالح و قطعات بايد تغييراتي درخط توليد ايجاد شود.

اين پژوهشگر مي‌افزايد: پتانسيل و ظرفيت در كارخانه‌هاي ساخت مصالح و قطعات وجود دارد چون متريال اصلي ساخت و ساز صنعتي در ايران وجود دارد اما ناگفته نماند كه براي گسترش صنعتي‌سازي نياز به حمايت دولت براي استفاده بيشتر توليدكنندگان از مصالح صنعتي است ضمن اينكه از صاحبان كارخانه‌هاي توليد مصالح نيز بايد حمايت شود و تسهيلاتي به كارخانه‌هاي توليد مصالح سنتي‌ساز ارائه شود تا توليدات اين كارخانه‌ها به سمت صنعتي شدن پيش بروند.

فرحبد ادامه مي‌دهد: صنعتي‌سازي يك فرآيند مديريت صنعتي است كه طي فرآيند ساخت، سازنده ممكن است هم از قطعات پيش ساخته و هم از قطعات و مصالح تاييد شده بهره‌گيري كند و الزامي براي استفاده از قطعات پيش ساخته نيست اما تفكر صنعتي در تمام مراحل ساخت حاكم است زيرا در صورت نبود تفكر صنعتي، ساخت برج 55 طبقه تهران (بلندترين ساختمان ايران) به روش‌هاي سنتي امكان‌پذير نبود.

همچنين سرپرست تجاري‌سازي مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در اين باره مي‌گويد: در ايران برخي روش‌ها براي انجام مراحل پاياني مورد استفاده قرارمي گيرد كه با ضوابط سازمان نظام مهندسي و مقررات ملي ساختمان همگام نيست اما چون سال‌هاي سال از اين روش‌ها بهره‌گيري شده، ايرادي به آنها وارد نمي‌شود. ارسلان كلالي مي‌افزايد: به عنوان نمونه آجرهاي سفال پاسخگوي بحث 19 مقررات ملي ساختمان نيست اما در اكثر شهرها و پروژه‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرد اما در صورت ورود يك تكنولوژي جديد، اما و اگرهايي براي استفاده از اين نوآوري‌ها ايجاد مي‌شود و سازنده صنعتي ساز بايد پاسخگوي تمام قوانين و مقررات در اين زمينه باشد.

  ضرورت حمايت‌هاي دولتي

با توجه به اينكه صنعتي‌سازي در صنعت ساختمان كشور نهادينه نشده پيشنهاد مي‌شود كه دولت حمايت‌هايي را از سازندگان و شركت‌كنندگان صنعتي به عمل آورد. كلالي دراين زمينه مي‌گويد: شركت‌هاي ساختماني كه در زمينه صنعتي‌سازي فعاليت مي‌كنند، مي‌توانند از مزيت‌هاي شركت‌هاي دانش‌بنيان استفاده كنند و از حمايت‌ها و امتيازهاي دولتي بهره ببرند.

شركت‌هاي فعال در صنعتي‌سازي ساختمان مي‌توانند از امتياز معافيت گمركي (صفر)، كاهش ماليات و... استفاده كنند، ضمن اينكه شركت‌هاي دانش‌بنيان امتياز بيشتري نيز در مناقصات دولتي به خود اختصاص مي‌دهند.

وي اظهار مي‌كند: دولت در صنعتي‌سازي حمايت خوبي از عرضه‌كنندگان فناوري‌هاي نوين و شركت‌هاي فعال درصنعتي‌سازي ساختمان داشته است تا ازاين طريق تكنولوژي جديدي وارد كشور شود.

اگرچه كلالي اعلام مي‌كند كه دولت بيشترين حمايت را از شركت‌هاي وارد‌كننده فناوري‌هاي صنعتي به عمل آورده اما فرحبد معتقد است كه دولت از سازندگان واحدهاي مسكوني صنعتي نيز حمايت مي‌كند، وي مي‌گويد: درپروژه مسكن مهر، بانك‌هاي مسكن ملزم به ارائه تسهيلات به سازندگاني بودند كه از شيوه‌هاي صنعتي‌سازي استفاده مي‌كردند كه اين موضوع موجب گسترش صنعتي‌سازي در پروژه مسكن مهر شد. نعمتي مي‌گويد: وظيفه مركز تحقيقات تدوين قوانين مقررات ملي ساختمان، آموزش و فرهنگسازي در اين زمينه است و مركز نمي‌تواند شركت يا وزارتخانه‌يي را ملزم به استفاده از شيوه ‌هاي صنعتي‌سازي كند و اين مركز تنها مي‌تواند آيين نامه دراين زمينه ارائه دهد.

وي مي‌افزايد: البته دولت و به ويژه سازمان مجري تاسيسات دولتي نيز براي ساخت‌وسازهاي دولتي از روش‌هاي صنعتي بهره مي‌گيرد و حتي درصورت عدم استفاده از شيوه‌‌هاي صنعتي‌سازي، سازه‌ها از معيارهاي تضمين شده مركز تبعيت مي‌كنند.