شفافيت بانكي از راه رسيد

خبر اقتصادی - محسن شمشيري: در اين بخشنامه از بانك‌ها و موسسات اعتباري خواسته شده اطلاعات مالي صحيح و شفاف در قالب صورت‌هاي مالي، صرفا توسط هيات‌مديره بانك‌ها و موسسه‌هاي اعتباري ارائه شود. همچنين در اين مجموعه تاكيد شده است، اعضاي هيات‌مديره و كميته‌هاي مرتبط با نظام حاكميت شركتي و نظام كنترل‌هاي داخلي به صورت فعال بر فرآيند تهيه صورت‌هاي مالي نظارت جدي و موثر داشته باشند.

اين گزارش حاكي است، تشريح ريسك‌هاي موسسات اعتباري بايد با توجه به ضوابط ناظر بر حداقل استانداردهاي شفافيت و انتشار عمومي اطلاعات و رهنمودهاي مديريت ريسك، كميته نظارت بانكي بال و استانداردهاي بين‌المللي گزارشگري مالي IFRS تنظيم شود.

 بنابراين ضروري است ريسك‌هاي ناشي از مدل فعاليت و عمليات بانكداري و چگونگي مديريت اين ريسك‌ها به نحوي توسط بانك يا موسسه اعتباري توصيف شود كه استفاده‌كنندگان قادر باشند ضمن درك صحيح از نحوه انعكاس معيار ريسك ناشي از فعاليت، از تاثير آن روي هر يك از اقلام ترازنامه و صورت سود و زيان نيز آگاهي يابند.

اين بخشنامه الزامات ذكر شده براساس «استانداردهاي بين‌المللي گزارشگري مالي» را افشاي حداقلي عنوان كرده و تاكيد مي‌كند كه هر بانك يا موسسه اعتباري با توجه به وضعيت خاص خود، بايد نسبت به افشاي كامل اطلاعات اقدام كند. در فرم صورت‌هاي مالي نمونه استاندارد شده كه براي بانك‌ها و موسسه‌هاي اعتباري در نظر گرفته شده، علاوه بر صورت‌هاي مالي معمولي مانند ترازنامه و سود و زيان، بايد مجموعه ريسك‌هاي نقدينگي، عملياتي، اعتباري، ‌نرخ ارز و... بايد وضعيت دارايي‌ها، بدهي‌ها، تعهدات، تسهيلات، سپرده‌ها ‌و... مورد بررسي قرار گرفته و به تفكيك براي دوره‌هاي زماني مختلف از طريق گزارش‌ها و يادداشت‌هاي توضيحي اعلام شود.

همچنين در فرم‌هاي نمونه صورت‌هاي مالي بانك‌ها و موسسه‌هاي اعتباري، تهيه گزارش‌هاي مختلفي ازجمله ريسك‌هاي بانك، وثايق، طبقه‌بندي تسهيلات، عقود مشاركتي، مبادله‌اي، مديريت تسهيلات غيرجاري، پوشش ريسك اعتباري، ريسك نقدينگي، دارايي‌ها و بدهي‌ها، ريسك‌هاي مختلف، تحليل ارزش نرخ ارز و ريسك آن، كفايت سرمايه و نسبت اهرمي مورد تاكيد قرار گرفته است. در فرم‌هاي نمونه كه به تازگي منتشر شده، گزارش به مجمع عمومي صاحبان سهام شامل ترازنامه، عملكرد سپرده‌هاي سرمايه‌گذاري، سود و زيان، تغييرات حقوق صاحبان سهام، جريان وجوه نقد، يادداشت‌هاي توضيحي و... مورد توجه قرار گرفته است. در ابتداي گزارش ضمن معرفي و تاريخچه بانك، فعاليت اصلي بانك، تعداد شعب، تعداد اشتغال كاركنان، دفترمركزي و سرپرستي‌ها، شعب استان تهران و ساير استان‌ها، مناطق آزاد و شعب خارج از كشور اعلام خواهد شد.

همچنين واحد پولي ريالي و ارزي مورد استفاده در فعاليت‌هاي بانك بايد مشخص شود. مفروضات، تخمين‌ها و قضاوت‌هاي حسابداري، اندازه‌گيري و بهاي تمام شده، بايد در رويه حسابداري مورد توجه باشد. در بخش سرمايه‌گذاري‌ها، نحوه ارزيابي سرمايه‌گذاري بلندمدت، سرمايه‌گذاري جاري، كوتاه‌مدت و ارزشيابي و بهاي تمام شده مورد توجه قرار مي‌گيرد. به نحوه شناسايي درآمد بانك، شركت‌هاي فرعي و وابسته، شركت‌هاي زيرمجموعه، سرمايه‌گذاري بلندمدت و جاري نيز تاكيد شده است.

دارايي‌هاي ثابت مشهود، تجديد ارزيابي ارزش دارايي‌ها، بهاي تمام شده، عمر مفيد، استهلاك، و ماده151 قانون ماليات‌هاي مستقيم و روش استهلاك نيز بايد مشخص شود.

دارايي‌هاي نامشهود نيز شامل شناسايي درآمد تسهيلات اعطايي، كارمزد، وجه التزام و... است.

مطالبات بانك‌ها شامل جاري، سررسيد گذشته، معوق و مشكوك الوصول نيز بايد به صورت تفكيك شده اعلام شود. كارمزد‌ها نيز كارمزد ضمانتنامه‌ها، خدمات بانكي و تسهيلات قرض‌الحسنه است.

همچنين مبناي تعيين سهم سپرده‌گذاران از درآمد مشاع بايد مشخص شود.

طبقه‌بندي تسهيلات اعطايي نيز شامل جاري تا 2ماه از سررسيد، سررسيد گذشته بين 2 تا 6 ماه تاخير، معوق بين 6 تا 18ماه تاخير، مشكوك‌الوصول با بيش از 18ماه تاخير از سررسيد يا قطع پرداخت است.

بانك براي مطالبات مشكوك‌الوصول بالاي 18ماه تاخير بايد ذخيره در نظر بگيرد. ذخيره عمومي شامل 1.5درصد مانده كل تسهيلات در پايان هر سال است و ذخيره اختصاصي نيز براي برخي تسهيلات بايد متناسب با ارزش روز وثايق و اعمال ضرايب براي سررسيد گذشته 10درصد، براي معوق 20درصد و براي مشكوك‌الوصول بين 50 تا 100درصد در نظر گرفته شود.

همچنين بانك و موسسه اعتباري بايد ذخيره مزاياي پايان خدمت كاركنان و تعهدات مزاياي بازنشستگي كاركنان را نيز منظور كند. در بخش تسعير ارز، حساب‌هاي داخل كشور و عمليات خارجي بايد گزارش شود و سهام خزانه نيز اعلام خواهد شد.

 ريسك‌هاي بانك

در بخش تشريح ريسك‌هاي بانك نيز ريسك اعتباري، ريسك نقدينگي، ريسك بازار و ريسك عملياتي بايد اطلاع‌رساني شود. تحليل كيفيت اعتباري و تسهيلات اعطايي به بانك‌ها، مشتريان و ضمانت‌ها و اعتبارات اسنادي هم بايد گزارش شود.

همچنين اوراق دولتي و اسناد خزانه، اوراق شركت‌هاي دولتي و شركت‌هاي غيردولتي بايد تحليل كيفيت اعتباري شود.

 وثايق

وثايق اصلي بانك شامل وثايق نقد، اوراق مشاركت و صكوك، اوراق سهام سريع‌المعامله، غير‌بورسي، سپرده، املاك و مستغلات، كارخانه و تجهيزات، ضمانتنامه‌ها، چك، سفته، قرارداد لازم‌الاجراست. تسهيلات اعطايي به مشتريان حقوقي نيز شامل نقد، اوراق مشاركت و صكوك، اوراق سهام سريع‌المعامله، غيربورسي، سپرده، املاك و مستغلات، كارخانه و تجهيزات، ضمانتنامه‌ها، چك، سفته، قرارداد لازم‌الاجرا خواهد بود.

 طبقه‌بندي تسهيلات

تسهيلات اعطايي به بانك‌ها، مشتريان حقيقي و حقوقي، بايد به تسهيلات خرد، متوسط، زياد و خيلي زياد طبقه شده و مشخص شود كه مثلا50‌درصد تسهيلات اعطايي شامل چه مبلغي بوده و بين 51 تا 70، 71 تا 90، 91 تا 100 و... چه مبالغي را در سال جاري و سال قبل شامل شده است. همچنين بايد مشخص شود كه به چه ميزان تسهيلات به صنعت، مسكن، بازرگاني، خدمات، كشاورزي، بانك‌ها و... پرداخت شده است و چه ميزان به داخل كشور و چه ميزان به خارج كشور تسهيلات پرداخت شده است. در هر بخش چه ميزان تسهيلات، چه ميزان سرمايه‌گذاري و چه ميزان تعهدات ضمانتنامه و اعتبارات اسنادي بوده است. همچنين چه ميزان از تسهيلات و سرمايه‌گذاري‌ها و تعهدات ضمانتنامه و اعتبارات اسنادي در بخش صنعت خودرو، صنايع معدني، پتروشمي، غذا و دارو، انرژي، پيمانكاري، مخابرات و رايانه، واسطه‌گري مالي و... بوده است.

 عقود مشاركتي و مبادله‌اي

همچنين براساس مشتريان حقيقي و حقوقي بايد مشخص شود كه چه ميزان از تسهيلات با نرخ عقود مبادله‌يي و چه ميزان براساس عقود مشاركتي در طول سال پرداخت شده و مانده آن در پايان سال چقدر بوده است.

 مديريت تسهيلات غيرجاري

در گزارش مالي بانك‌ها و موسسات اعتباري بايد به موضوع تسهيلات غيرجاري يا مطالبات معوق توجه شود. مانده تسهيلات غيرجاري، در ابتدا و انتهاي سال، وصول مطالبات به‌صورت نقدي، تمليك دارايي، تسويه، تسهيلات جديد و استمهال، ‌سوخت شده، انتقال دين، جرايم و وجه التزام و... بايد در سال جاري و سال قبل مشخص و مقايسه شود كه فعاليت بانك در سال جاري چقدر بوده است. همچنين بايد مشخص شود كه چه ميزان از تسهيلات غيرجاري مربوط به بخش‌هاي صنعت، مسكن، بازرگاني، خدمات، كشاورزي، بانك‌ها و... است و ميزان و درصد سهم هر بخش بايد اعلام شود. مانده دارايي‌هاي تمليكي شامل منقول، مسكوني، اداري، كارخانه و تجهيزات، سرمايه‌گذاري، اوراق بدهي و... نيز بايد اعلام شود.

 پوشش ريسك اعتباري

بانك بايد ميزان سرمايه لازم جهت پوشش ريسك اعتباري خود را براساس مطالبات غيرجاري و جاري و ذخيره لازم براي پوشش آنها اعلام كند.

دارايي‌ها و تعهدات بانك، ضريب ريسك، ميزان ريسك و سرمايه اختصاص يافته به آن نيز بايد مشخص شود و مطالبات از ساير بانك‌ها، اوراق مشاركت غيردولتي، سرمايه‌گذاري در سهام، حساب‌هاي دريافتني، تسهيلات اجاره به شرط تمليك و مسكن، تسهيلات اعطايي و مطالبات و تضمين‌ها و تعهدات لازم براي تضمين اوراق مشاركت بخش غيردولتي با ضريب 50درصد، ضمانتنامه‌هاي صادر شده با ضريب 20درصد و اعتبارات اسنادي با ضريب 20درصد، اطلاع‌رساني شود.

 ريسك نقدينگي

ريسك نقدينگي نيز يكي از موارد اساسي در گزارش بانك‌هاست و براين اساس، ذخاير نقدينگي، مانده نزد بانك مركزي، ساير بانك‌ها و اوراق منتشر شده توسط دولت و... بايد اعلام شود.

ازسوي ديگر لازم است كه نسبت‌هاي نقدينگي طي دوره، پايان دوره و حداكثر و حداقل آن طي دوره مالي شامل دارايي نقد و معادل نقد به كل دارايي‌ها، بررسي و اعلام شود.

 دارايي‌ها و بدهي‌ها

دارايي‌هاي بانك شامل نقد، مطالبات از بانك‌ها و دولت و شركت‌هاي دولتي، تسهيلات و مطالبات از اشخاص غيردولتي، سرمايه‌گذاري در سهام و اوراق بهادار، مطالبات از شركت‌هاي فرعي و وابسته به بانك، حساب‌هاي دريافتني، دارايي ثابت، دارايي نامشهود، سپرده قانوني و ساير دارايي‌هاست.

بدهي‌ها نيز شامل بدهي به بانك‌ها، سپرده مشتريان، سود سهام پرداختني، اوراق بدهي، ذخيره ماليات عملكرد، ساير بدهي‌ها، ذخيره مزاياي كاركنان بازنشسته و پايان خدمت كاركنان، سپرده‌هاي سرمايه‌گذاري مدت‌دار، و سود پرداختني به سپرده‌هاي سرمايه‌گذاري مدت‌دار است. همچنين بايد حقوق صاحبان سهام و شكاف انباشته و نسبت شكاف به سرمايه پايه نيز اعلام شود. سررسيد بدهي‌ها بايد شامل مبلغ دفتري، كمتر از يك ماه، بين يك تا 3 ماه، بين 3 ماه تا يك‌سال، بين يك تا 5سال، بالاتر از 5سال و بدون سررسيد مشخص تفكيك شود. به كل سپرده‌ها و خالص دارايي نقد به كل سپرده‌ها، تسهيلات به كل سپرده‌ها، تسهيلات به سپرده‌هاي بلندمدت و سپرده‌هاي فرار كرده به كل سپرده‌ها اعلام شود تا ميزان ريسك نقدينگي بانك مشخص شود.

 ريسك‌هاي مختلف

براي تحليل ريسك نرخ ارز، ريسك نقدينگي، ريسك اعتباري، ريسك بازار، ريسك عملياتي، ريسك سرمايه‌گذاري و... بانك‌ها بايد گزارش‌هاي مختلفي را اعلام و براساس ضريب ريسك، بدهي‌ها و دارايي‌ها و تعهدات خود را براساس ريسك موجود، تعديل كنند.

 تحليل ارزش نرخ ارز و ريسك آن

مواردي كه براي دارايي‌ها و بدهي‌هاي بانك بايد در گزارش‌ها اعلام شود، لازم است كه در‌مورد نرخ ارز و دارايي ارزي و بدهي ارزي شامل دلار، يورو، پوند، درهم و... به تفكيك اعلام شود و تعهدات ضمانتنامه‌هاي صادره، صندوق توسعه ملي، اعتبارات اسنادي و تحليل ارزش در معرض خطر نرخ ارز نيز بررسي و اعلام شود. بانك علاوه بر ارزش در معرض خطر نرخ ارز، بايد تحليل شكاف بين دارايي‌ها و بدهي‌هاي حساس خود به نرخ سود را در مقاطع مختلف يك ماه تا بالاتر از 5سال بررسي كند.

 كفايت سرمايه و نسبت اهرمي

بانك‌ها در يادداشت توضيحي صورت‌هاي مالي منتهي به پايان سال موردنظر، بايد موضوعات نسبت كفايت سرمايه، نسبت اهرمي و حقوق صاحبان سهام، اقلام عمده دارايي‌ها، بدهي‌ها و درآمدها، بخش‌هاي مختلف عملياتي و ريسك‌هاي مطرح را گزارش كنند.