گزارشی از شاخصي مهم اما ناشناخته در ايران
ايران در ثلث سوم رتبه‌بندي تريلما، 130كشور جهان در اين بررسي ارزيابي شده‌اند
معادلات اقتصادي و سرمايه‌گذاري كم كم در حال تغيير است، اگر در گذشته صرف سودآور بودن، سرمايه‌گذاران متقاعد به ورود به يك كسب و كار مي‌شدند، امروزه معيارهاي بيشتري را براي انتخاب در نظر مي‌گيرند. ثبات سياسي، نظم اقتصادي و بسياري از موارد ديگر از اين نمونه هستند.
خبر اقتصادی - طبق بررسي‌ها شاخصي به نام «تريلما» اكنون توجه سرمايه‌گذاراني كه قصد ورود به كشوري ديگر براي سرمايه‌گذاري را دارند، به خود جلب كرده است. شاخصي كه توسط شوراي جهاني انرژي بررسي مي‌شود و ايران در آن رتبه 91 از ميان 130 كشور را به دست آورده است. اين در حالي است كه قطر در منطقه خاورميانه با كسب رتبه 28 بهترين موقعيت را از اين جهت دارد. عربستان در رتبه 51 و امارات نيز در رتبه 38 قرار گرفته‌اند. در كشورهاي منطقه عراق و پاكستان و سوريه با حضور در رتبه‌هاي 93 و 108 و 123 در جايگاه پايين‌تر از ايران قرار گرفته‌اند. گزارشی در اين زمينه را در ادامه مي‌خوانيد.
شوراي جهاني انرژي، پايداري انرژي را بر پايه سه موضوع قابل اهميت امنيت انرژي، برابري انرژي و پايداري زيست‌محيطي انرژي تعريف مي‌كند، در نهايت ارمغان اين سه دستاورد از سوي شورا «تريلما» نامگذاري شده است. «تريلما» اتصال‌دهنده ارتباط پيچيده بين افراد حقيقي و حقوقي، دولت و تنظيم‌كنندگان بازار، عوامل اقتصادي و اجتماعي، منابع ملي، نگراني‌هاي زيست‌محيطي و رفتار‌هاي فردي است. اين شاخص همچنين چارچوب مشخصي براي ارائه سياست‌هايي كه به‌طور همزمان براي رسيدگي به امنيت انرژي، دسترسي جهاني به خدمات انرژي مقرون به صرفه، توليدات با حساسيت زيست محيطي و استفاده از انرژي مناسب كه يكي از چالش جدي دولت‌ها در روبه‌رو شدن با صنعت است، را با ايجاد كردن تغييرات انرژي و ايجاد سيستم‌هاي انرژي پايدار فراهم مي‌آورد.
جوان مك نگتون مدير اجراي بخش تريلما در شوراي جهاني انرژي، اهميت توجه به اين شاخص را اين‌گونه قلمداد مي‌كند: «ما همه بايد قبول كنيم كه در اين نسل مجبور به انتخابي دشوار براي ايجاد تغيير اساسي در نسل آينده و حتي سياره‌يي كه در آن زندگي مي‌كنيم، هستيم. از اين رو سياستمداران و صنعتي‌ها بايد واقعيت را قبول كنند و سياست‌هاي غيرشفاف و ناپايدار را كه يكي از بزرگ‌ترين خطر‌ها بر سر راه توسعه سيستم‌هاي انرژي پايدار در نظر گرفته مي‌شود، اصلاح كنند، بدين منظور تريلماي جهاني انرژي، برنامه‌يي براي پشتيباني از گفت‌وگوهايي براي ايجاد تحول در گسترش آگاهي، فهميدن استراتژي‌هاي موثر و سياست، همچنين ارائه دادن اطلاعات ضروري براي دگرگوني سيستم‌هاي انرژي را فراهم مي‌آورد.»
شاخص انرژي تريلما
به عنوان بخشي از فرآيند تريلماي جهاني انرژي، شوراي جهاني انرژي در حال گسترش شاخص جهاني تريلما است، به گزارش «تعادل» و به نقل از شوراي جهاني انرژي، اين شاخص اطلاعات دسته‌بندي شده كشورها در زمينه عملكرد انرژي و ويژگي‌هاي مبتني بر انرژي را جمع‌آوري و ارائه مي‌دهد، اين شاخص زمينه‌يي را فراهم مي‌كند كه در يك رتبه‌بندي كشورها به‌طور نسبي بايكديگر قابل مقايسه باشند، از اين رو با توجه به اين شاخص مي‌توان در مورد پايداري، مقرون به‌صرفه بودن و سيستم‌هاي حساس انرژي زيست محيطي، همچنين نشان دادن چالش‌هاي رايج در بخش انرژي هر كشور اطلاعاتي كسب كرد. تريلماي جهاني انرژي هم‌اكنون براي بيش از 130 كشور از جمله ايران اين شاخص را ارائه مي‌دهد. به گفته كمپاني اوليور مايمن كه يكي از حاميان تريلما جهاني انرژي است: «تحليل‌هايي كه از اين شاخص نشات مي‌گيرد، با اطلاعاتي كه هر كشور به شوراي جهاني انرژي مي‌دهد، مطابقت دارد.» طبق پنجمين گزارش سالانه تريلماي جهاني انرژي، در سال 2015 شاخص تريلما در راستاي اهداف سه‌گانه خود پيشرفت‌هاي قابل توجهي را تجربه كرده است، اگرچه نتايج به دست آمده حاكي از تلاش كشورها براي گسترش شاخص تريلماست اما درحال حاظر تنها دو كشور سوييس و سوئد از بين 130 كشور عضو توانسته‌اند به نمره A در هر سه بخش تريلما دست يابند.
خاورميانه به عنوان منطقه‌يي كه ميزان قابل توجهي از منابع انرژي را در خود جاي داده است نيز آمار قابل توجهي ندارد. در ميان اين كشورها قطر با رتبه 28 در صدر قرار داشته و با كسب نمره A,B,D، بهترين عملكرد را در راستاي تحقق اهداف سه گانه تريلما در بين كشورهاي در حال توسعه دارد. بر اساس اين گزارش، درحالي كه سهولت دسترسي به انرژي، سهم تجديدپذيرها از توليد برق و افزايش شاخص بهره‌وري انرژي همگي چشم‌انداز مثبتي را براي افزايش شاخص تريلما دارند، اما در حال حاضر كشورهاي عضو به خصوص كشورهاي در حال توسعه از جمله ايران پيشرفت چنداني در اين شاخص نداشته‌اند و روند رشد به كندي در حال انجام است.
جايگاه ايران در شاخص تريلما
طبق گزارش شوراي جهاني انرژي، رتبه‌بندي و شاخص كلي تريلماي ايران در طول چند سال اخير عمدتا بدون تغيير باقي مانده و يك روند ثابت را طي مي‌كند، طبق آخرين گزارش اين شورا كه رتبه‌بندي كشورها را از A تا D انجام داده است، ايران اكنون با كسب امتياز 58 در امنيت انرژي رتبه B در تساوي انرژي با امتياز 28 رتبه B و با امتياز 124 در پايداري زيست محيطي رتبه D را كسب كرده است. اين نمرات ايران را در مقام 91 از ميان 131 كشور مورد بررسي قرار داده است. بر اساس اين گزارش«با توجه به نمودار تريلماي ايران به راحتي مي‌توان به متمايل بودن تريلماي اين كشور به سمت امنيت انرژي و تساوي انرژي پي برد، اين متمايل بودن حاكي از اين است كه در كشور ايران دو فاكتور امنيت انرژي و تساوي انرژي نسبت به پايداري زيست محيطي، بيشتر مورد توجه قرار گرفته، علت اين امر نيز كاملا مشخص است، زيرا با افزايش شاخص تساوي انرژي و تقسيم شدن انرژي به‌طور تقريبا برابر در ايران و در سمت ديگر عملكرد ضعيف امنيت انرژي، عواملي هستند كه به موجب آن تعادل تريلماي اين كشور در حالتي قرار مي‌گيرد كه حاكي از كمترين توجه به پايداري زيست محيطي است، از اين رو شاخص پايداري زيست محيطي در كشور ايران بسيار پايين است.» شوراي جهاني انرژي در اين گزارش به ويژگي مشترك كشورهاي عضو اوپك نيز اشاره‌يي مي‌كند، بر اساس اين گزارش «تلفات بالاي توزيع برق (معمولا بالاي 15 درصد از كل توليد برق) در مقابل تنوع توليد برق از فرآيند‌هاي مختلف كه ناشي از امنيت پايين انرژي در اين كشورهاست، ويژگي‌هايي است كه در كشورهاي عضو اوپك مشاهده مي‌شود.» طبق گزارش سال 2015 تريلماي انرژي«تساوي انرژي در ايران نسبت به دو عامل ديگر داراي بيشترين توجه است، در صورتي كه جدي‌ترين چالش پيش روي ايران توجه عميق به بعد پايداري زيست محيطي و عملكردي در جهت بهبود اين شاخص است، زيرا با توجه به منابع انرژي فراوان و شدت انتشار اين منابع انرژي، سطح آلودگي و ميزان انتشار گاز كربن دي اكسيد به خصوص از نيروگاه‌ها توليد برق افزايش مي‌يابد، اين در حالي است كه شاخص قدرت سياسي و اجتماعي در ايران با اينكه در سطح پاييني قرارد دارد ولي نسبتا پايدار است.»
چشم‌انداز ايران
شوراي جهاني انرژي در گزارش سالانه خود درباره وضعيت ايران مي‌نويسد: «اين كشور كه داراي چهارمين مخازن نفتي و دومين ذخاير گازي در جهان است، در سال‌هاي تحريم با آسيب قابل توجهي در بخش انرژي مواجه شد. از جمله اين آسيب‌ها مي‌توان به كاهش سرمايه‌گذاري خارجي، كاهش يك ميليون بشكه‌يي توليد نفت خام، كاهش توليد گاز طبيعي و كاهش 47درصدي درآمد‌هاي نفتي و گازي در نخستين سال تحريم‌ها اشاره كرد.» شوراي جهاني انرژي در گزارش سالانه تريلما با اشاره به اجراي ناكارآمد طرح هدفمندي يارانه‌ها در ايران مي‌افزايد: «مسائل ساختاري مانند هدفمندي يارانه در هر دوبخش گاز طبيعي و فرآورده‌هاي نفتي تصفيه شده، منجر به استفاده ناكارآمد و بي‌فايده از اين انرژي‌ها شد كه به موجب اين اقدام ايران در هر سال به ميزان 6درصد مصرف انرژي خود را افزايش داد، اين اقدام از سوي ايران موجب شد تا موج نگراني‌ها درباره صادرات نفت خام اين كشور در دهه آينده به‌وجود آمده و امنيت عرضه انرژي از ايران به كشورهاي خارجي را تهديد كند، از طرفي در پرتو كاهش قيمت جهاني نفت خام، سياستگذاران ايران فرصتي را به‌دست آورده‌اند تا بتوانند در طرح هدفمندي يارانه‌ها تجديدنظر‌هايي را داشته باشند.» طبق گزارش اخير شوراي جهاني انرژي بيشترين توليد برق در ايران در نيروگاه‌هاي حرارتي صورت مي‌گيرد، به‌طوري كه حدود 94درصد برق توليدي اين كشور از طريق نيروگاه‌هاي حرارتي، حدود يك درصد از برق از طريق انرژي هسته‌يي و حدود 5درصد نيز از طريق برق آبي توليد مي‌شود، با توجه به توليد 94درصدي توليد برق در ايران از طريق نيروگاه‌هاي حرارتي مي‌توان نتيجه گرفت كه كسب رتبه D در پايداري زيست محيطي در ايران ناشي از توليد برق از نيروگاه‌هاي حرارتي است.
الچين يوسفي
