تبعات و پيامدهاي افزايش مصرف مواد روان‌گردان در ميان جمعيت دانشجويي
انفعال سياسي- اجتماعي پيامد افزايش مصرف روان‌گردان‌ها
كافي است حتي براي چند هفته زندگي دانشجويي را تجربه كرده باشيد يا اينكه فقط شب‌هاي امتحان را در جمعي دانشجويي گذرانده باشيد متوجه مي‌شويد دانشجويان براي بيدار ماندن به چه روش‌هايي متوسل مي‌شوند كه از آن جمله مي‌توان به مصرف برخي قرص‌ها چون ريتالين اشاره كرد كه مصرف آن در درازمدت اعتيادآور بوده و استفاده از آن ممكن است ديگر به شب امتحان محدود نشود.
خبر اقتصادی - مصرف بدون تجويز اين قرص‌ها گذشته از آثار سوئي كه به‌دنبال دارند، زمينه را براي مصرف موادمخدر صنعتي و روان‌گردها در ميان قشر جوان و دانشجويي فراهم مي‌كند. با اين حال، به اعتقاد بسياري از كارشناسان نطفه مصرف مواد روان‌گردان نه دوران دانشجويي و فضاي دانشگاه بلكه پيش‌تر از آن يعني در سال‌هاي نوجواني بسته مي‌شود. با اين حال قضيه زماني بغرنج‌تر مي‌شود كه اگر جمعيت دانش‌آموزي را به‌خاطر سن پايين و عدم آگاهي متاثر از محيط ناسالم بدانيم، اين قضيه درمورد دانشجويان كه از سطح آگاهي و شعور اجتماعي بالاتري برخوردارند، نمي‌تواند صدق كند. از اين گذشته، درحالي كه روابط نوجوانان بيشتر به محافل خانوادگي و دانش‌آموزي محدود مي‌شود، دانشجويان به‌واسطه پايگاه اجتماعي‌شان از اثرگذاري بيشتري برخوردارند زيرا جامعه به چشم الگوهاي علمي و فرهنگي به آنها مي‌نگرد. در همين رابطه، روان‌شناسان بر عللي چون شاد نبودن فضاي دانشگاه، فقدان مجاري سالم براي تخليه انرژي و شور جواني مي‌گذارند و جامعه‌شناسان بر مسائلي چون بيكاري و عدم فراهم بودن زمينه‌هاي مشاركت‌هاي اجتماعي و سياسي كه با نوعي سرخوردگي همراه بوده و زمينه را براي روي آوردن افراد به مصرف موادمخدر و روان‌گردان و فاصله گرفتن از واقعيت اجتماعي فراهم مي‌كند كه پيامد آن در طولاني مدت جامعه‌يي منفعل خواهد بود.
چند روز پيش بود كه عليرضا جزيني قائم‌مقام ستاد مبارزه با موادمخدر در گفت‌وگو با يكي از خبرگزاري‌ها، از افزايش مصرف ماده مخدر «گل» در ميان دانشجويان خبر داد و بالاترين ميزان سوءمصرف موادمخدر را ميان دانشجويان در دوره كارشناسي عنوان كرد. وي علت افزايش مصرف اين ماده مخدر در ميان دانشجويان را تبليغ اين باور غلط و اشتباه عنوان كرد كه مصرف ماده مخدر «گل» اعتيادآور نيست. در همين رابطه و براي اطلاع بيشتر از چند و چون اين تفاهمنامه‌ها و اقدامات وزارت علوم در اين زمينه با سيدضياء هاشمي معاون فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و تماس مي‌گيرم. خودم را معرفي مي‌كنم و او خيلي كوتاه و با لحني مودبانه به من مي‌گويد كه براي مصاحبه بايد با روابط عمومي و دفتر او هماهنگ كنم و اين در عالم خبرنگاري يعني رفتن به‌دنبال نخود سياه.
بي‌برنامگي دانشگاه‌ها براي اوقات فراغت دانشجويان
براي بررسي ابعاد و علل روان‌شناختي روي آوردن دانشجويان، با مريم نجابتيان مديرگروه روان‌شناسي وزارت ورزش و جوانان، تماس مي‌گيرم و او در پاسخ به پرسش من با اشاره به اينكه در ميان دوره‌هاي سني زندگي فرد، دوران جواني با بيشترين ميزان هيجان، انرژي و شور و شوق همراه است، استفاده درست و بهينه از اين انرژي و انگيزه در مسير درست را زمينه‌ساز موفقيت در حوزه‌هاي مختلف علمي و ورزشي دانسته و مي‌گويد: «اما اگر اين انرژي در كانال و مسير درستي قرار نگيرد، اين شور به سمت شيوه‌هاي ناهنجار ازجمله مصرف مواد روان‌گردان هدايت مي‌شود.» وي بااشاره به اينكه افزايش مصرف موادمخدر و دخاني فقط به نسل جوانان و دانشجويان محدود نمي‌شود، به نقل از معاون سلامت وزارت بهداشت از آمار مصرف قليان در ميان 50درصد دانش‌آموزان تهراني خبر داده و بااشاره به اينكه در حال حاضر راهنمايي و مشاوره كافي درخصوص اطلاع‌رساني اثرات سوءمصرف مواد روان‌گردان به جوانان وجود ندارد، مي‌گويد: «علت اين‌گونه رفتارها را بايد در فقدان برنامه‌ريزي صحيح و مناسب براي جوانان در خانواده، دانشگاه و جامعه جست‌وجو كرد.»
اين روان‌شناس بااشاره به اينكه در گذشته، دانشگاه به طرق مختلف ازجمله برنامه‌هاي فرهنگي، كلاس‌هاي فوق برنامه و اردوهاي تفريحي علاوه بر كمك به تخليه انرژي دانشجويان، به نوعي اوقات فراغت جوانان را پر مي‌كردند و بالطبع دانشجويان نيز زمان زيادي براي گرايش به رفتارهاي پرخطر پيدا نمي‌كردند. نجابتيان در ادامه با بيان اينكه دانشجويان تنها دو يا سه روز را در دانشگاه حضور دارند، معضل بيكاري را نيز مزيد بر علت دانسته و مي‌گويد: «از آنجا كه دروس و رشته‌هاي تحصيلي نيز كاربردي نشده‌اند، دانشجو به حضور در آزمايشگاه يا كتابخانه احساس نياز نمي‌كند.» وي علاوه بر كاستي‌هاي موجود در دانشگاه و مراكز علمي، شكاف نسلي در خانواده‌ها را يكي ديگر از عوامل گرايش جوانان به رفتارهاي پرخطري ازجمله مصرف موادمخدر عنوان كرده و مي‌گويد: «خانواده‌ها به اين خاطر كه حرف مشتركي با فرزندان جوان‌شان ندارد، كمتر براي جوانان وقت مي‌گذارند.» وي بااشاره به هسته‌يي شدن خانواده‌ها و فقدان ارتباط والدين با جوانان، از مساله‌يي به‌نام جوان‌گريزي سخن مي‌گويد كه در آن خانواده‌ها براي جلوگيري از بروز تنش تلاش مي‌كنند تا به اشكال مختلف زمينه خروج فرزندان‌شان از خانه را فراهم كنند كه اين مساله مي‌تواند زمينه را براي روي آوردن جوانان به رفتارهاي پرخطر فراهم آورد.
فرهنگ مشاوره نهادينه نشده است
نجابتيان در پاسخ به اين سوال كه چه نهادهايي وظيفه چاره‌انديشي در اين باره را دارند، از وزارت ورزش و جوانان، سازمان گردشگري به‌عنوان ارگان‌هايي نام مي‌برد كه مي‌توانند با پر كردن اوقات فراغت دانشجويان، اعطاي وام‌ها و تسهيلاتي براي تفريحات سالم مانند سفرهاي دانشجويي، به بهبود اين وضعيت كمك كنند. وي همچنين درخصوص عملكرد مراكز مشاوره موجود در دانشگاه بااشاره به اينكه اين مراكز تمام تلاش خود را براي حفظ و ارتقاي سلامت روحي دانشجويان به‌كار مي‌بندند، اشكال را در نهادينه نشدن فرهنگ مشاوره در جامعه ما مي‌داند و مي‌گويد: «متاسفانه فرد زماني به فكر مراجعه به مشاور مي‌افتد كه نسخه همه را امتحان كرده و مراجعه به مشاور به‌عنوان آخرين تير تركش قلمداد مي‌شود.» مديرگروه روان‌شناسي وزارت ورزش و جوانان، بااشاره به اينكه مشاوره به معناي درمان نيست، آن را شكلي از راهنمايي خواستن و كمك به تصميم‌گيري و تصميم‌سازي تعريف كرده و مي‌گويد: «ما از لحاظ فرهنگي بايد به نقطه‌يي برسيم كه مشاوره گرفتن نه به‌عنوان ضعف بلكه يك اولويت تلقي شود.»
حساسيت‌زدايي اجتماعي و سياسي
از او درخصوص عوارض استفاده از مواد روان‌گردان در سنين جواني مي‌پرسم و او بااشاره به اينكه با جست‌وجويي سرسري در اينترنت مي‌توان به ليست بلندبالايي از عوارض و اثرات منفي مصرف مواد روان‌گردان دست يافت، مهم‌ترين عارضه مصرف مواد روان‌گردان را بي‌تفاوتي جوان به زندگي و آنچه پيرامون او مي‌گذرد، عنوان مي‌كند. از نظر اين روان‌شناس بي‌خبالي و از دست دادن حساسيت نسبت به رويدادها و مسائلي كه در جامعه مي‌گذرد، شكل‌گيري جامعه‌يي منفعل را به‌دنبال دارد كه در تصميم‌گيري‌هاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي كاملا بي‌كنش و منفعل عمل مي‌كند. گفت‌وگوي من با مديرگروه روان‌شناسي سازمان ورزش و جوانان درحالي تمام مي‌شود كه صحبت‌هاي پاياني وي بايد زنگ خطر را نه‌تنها براي نهادها و سازمان‌هاي دولتي بلكه براي جامعه مدني كشور نيز به‌صدا درآورد. در شرايطي كه ايران يكي از جوان‌ترين جوامع حال حاضر در جهان محسوب مي‌شود، بايد پرسيد سود انفعال و بي‌كنشي اين سرمايه بي‌بديل در جيب چه كسي خواهد رفت.
هادی آذزی
