سه شوک بزرگی که بازار نفت جهان را تکان داد

به گزارش ایران پترولیوم، در این جنگ که با حمله نیروهای مصر و سوریه جهت بازپس گیری اراضی اشغالی رخ داد، دو سازمان اوپك و اُآپك (oapec) (سازمان كشورهاي عربي صادركننده نفت) را به يكديگر نزديك ساخت و زمينه سياسي بسيار مناسبي براي كشورهاي عربي توليدكننده نفت، فراهم آورد تا از نفت به عنوان سلاح سياسي عليه اروپا و ايالات متحده امریکا استفاده كنند. 

در شانزدهم اكتبر 1973 كشورهاي عضو اُآپك در اجلاس فوق العاده كويت تصميم گرفتند تا وقتي اسرائيل از سرزمين اشغالي اعراب خارج نشود، براي مدت نامعلومي هر ماه به ميزان پنج درصد از توليد نفت خود را خواهند كاست تا بدين ترتيب غرب و حاميان اسرائيل را براي مجبور ساختن اسرائيل به خروج از سرزمين‌هاي اشغالي وادار سازند. همچنین كميته وزيران اوپك نيز بهاي نفت صادراتي خود را از بشكه‌اي 10/3 دلار به 5.12 دلار افزایش داد و كشورهاي مصرف كننده نفت را به سه گروه تقسيم كرد .

1. دوست ، شامل انگلستان، فرانسه، اسپانيا، لبنان، اردن، مصر، تونس، تركيه، مالزي وكشورهاي افريقايي كه به اسرائيل تذكر داده بودند؛ به اين كشورها سهميه كافي نفت داده مي‌شد.

2. بي‌طرف ، كشورهايي كه مداخله‌اي نمي‌‌كردند. كه سهم قابل توجهي از نفت اعراب را مي‌بردند.

3. دشمن ، كشورهايي كه روابط نزديكي با اسرائيل داشتند و از آن رژيم حمايت مي‌كردند كه شامل امريكا، پرتغال، هلند، آفريقاي جنوبي، ژاپن و كشورهاي عضو جامعه¬ي اقتصادي اروپا مي‌شدند. كه اين كشورها مورد تحريم قرار مي‌گرفتند. 

اين جريان  در اوخر اکتبر 1973 سبب حذف حدود 5.4 ميليون بشكه نفت خام  در روز  و افزایش بی سابقه قیمت نفت در بازار آزاد و همچنین ایجاد نگراني بي‌سابقه ای در كشورهاي صنعتي شد.

در اين ميان سازمان اوپك  در جلسه ی 19 و 20 نوامبر 1973با توجه به بالا بردن نرخ تورم كالاهاي كشورهاي صنعتي  اعلام کرد که قيمت نفت بايد به قيمت حقيقي اين ماده در بازار نزديك شود و به دنبال اين ملاقات، اعضاي اوپك شروع به افزايش قيمت کردند.  

ايران تنها كشور توليدكننده¬ نفت منطقه¬ خاورمیانه بود ضمن ادامه روابطش با اسرائیل درتحریم نفتی اعراب علیه اروپا و آمریکا شرکت نکرد.  

 شاه ایران علاوه بر حمایت از اسرائیل، نفت مورد نياز ناوگان امريكا در مديترانه و اقیانوس هند را تأمين كرد و اجازه عبور هواپیمای شوروری از فراز ایران برای کمک به اعراب را نداد.

سرانجام اوپك در 12 دسامبر 1973 تصميم گرفت كه با در نظر گرفتن قيمت واقعي نفت، بهاي آزاد آن¬را در سطح 65/11 دلار براي هر بشكه ثابت نگه ‌دارد. 

سرانجام چهارمين جنگ اعراب و اسرائيل، در 25 اكتبر 1973، با آتش بس ميان طرفين جنگ با وساطت امريكا و شوروي برقرار شد. هرچند مصر و سوريه از لحاظ نظامي شكست خوردند، اما از نظر سياسي و اقتصادي برندگان واقعي جنگ به شمار مي‌آمدند چرا که اوپك توانست با ایجاد یگانگی در داخل با افزایش قیمت نفت به صورت يك قدرت نيرومند درآيد و قيمت گذاري نفت را بر شركت‌هاي نفتي و كشورهاي صنعتي غرب تحميل کند  و موجب يك تحول در امر تجارت بين المللي و قيمت انرژي كه به نام شوك اول نفتي معروف شد. در این اتفاق كشورهاي غربي دچار يك بحران شديد اقتصادي شدند که علاوه بر بالا رفتن نرخ تورم ، بيكاري نیز گسترش يافت و تراز پرداخت‌هاي كشورهاي غربي دچار يك كسري بودجه بي‌سابقه شد.

چهار برابر شدن قيمت نفت باعث بالا رفتن قدرت مالي و سياسي كشورهاي عضو اوپك و به ويژه كشورهاي عربي شد. همچنین درآمد ايران از فروش نفت كه قبل از بحران نفتي دو ميليارد دلار بود در سال 1353 به حدود بيست ميليارد دلار افزايش يافت و نفت به بهاي 17.40 دلار در هر بشكه به فروش مي‌رسید. 

به دنبال افزايش سريع قيمت نفت در سال 1973 و 1974 ، كشورهاي صنعتي موفق به تأسيس آژانس بين المللي انرژی شدند كه از سوی امريكا مطرح و در 18 نوامبر 1974 شروع به كار كرد. 

 

شوك دوم نفتي، انقلاب اسلامی ایران

دومین شوك نفتي در سال 1979، با كاهش توليد نفت ايران به خاطر اعتصاب كاركنان نفت قبل از انقلاب اسلامي ایران و متوقف شدن آن در روزهاي پيروزي آن رخ داد.

پس از سال 1973، قيمت نفت از سال 1974 تا اواخر سال 1978 به دليل فشارهاي كشورهاي صنعتي و اقدامات عربستان سعودي افزايش قابل توجهي نيافت در نتيجه قدرت خريد و درآمد كشورهاي عضو اوپك بابت صادرات يك بشكه نفت به¬علت تورم شديد كشورهاي صنعتي به تدريج كاهش يافت. 

در نيمه  ی نخست سال 1978 در شرايطي كه ايران روزانه  6 ميليون بشكه نفت توليد مي‌كرد، كمبود نفت در بازارهاي بين¬المللي احساس نمي‌شد و به نظر نمي‌رسيد كه در آينده نزديك قيمت نفت به نحو قابل توجهي افزايش يابد. قيمت نفت خام كشورهاي عضو اوپك تا پيروزي انقلاب اسلامي ایران در حدود 70/12 دلار براي هر بشكه ثابت ماند. 

در 13 اكتبر 1978 نارضايتي عمومي در ايران به صورت كم كاري و اعتصاب بزرگ كاركنان صنعت نفت ايران به تدريج اوج بيشتري گرفت. همزمان توليد و صادرات نفت ايران رو به كاهش رفت ، به¬ طوريكه در ماه اكتبر به 5.5 ميليون بشكه در روز، در ماه نوامبر به 3.5 ميليون بشكه در روز، و در ماه دسامبر 1978 به 2.3 ميليون بشكه در روز رسيد و از اواخر ماه با پیروزی انقلاب اسلامي ایران ، صادرات نفت متوقف شد. (صادرات نفت ايران در مارس 1979، پس از پيروزي انقلاب اسلامی شروع شد).

كاهش شديد و به¬دنبال آن قطع صادرات ايران، جهان صنعتي را با حادثه‌اي پيش بيني نشده مواجه ساخت. با اينكه قسمتي از كاهش عرضه نفت ايران به بازارهاي جهاني به وسيله افزايش توليد عربستان سعودي (10 ميليون بشكه در روز) و عراق و كشورهاي غيرعضو اوپك (انگلستان، نروژ، مكزيك...) جبران شد. اما با وجود اين، در ژانويه 1979 بيش از دو ميليون بشكه در روز در بازار كمبود وجود داشت. كمبود عرضه نفت همراه با نگراني مربوط به عدم امكان تأمين نفت در آينده قيمت‌هاي نفت خام را در بازار آزاد به سرعت افزايش داد. 

كشورهاي عضو اوپك موفق به افزايش سريع نفت خام در نوبت‌هاي مختلف شدند كه منجر به شوك دوم نفتي شد. به طوري كه در كنفرانس فوق العاده مارس 1979 يعني پس از پيروزي انقلاب اسلامي ایران، قيمت نفت خام به 14.469 دلار براي هر بشكه و در پايان ژوئن 1979 با تصميم كنفرانس وزراي كشورهاي عضو، به يکباره با توجه به نوع مرغوبيت نفت خام به 23.50 دلار در هر بشكه افزايش يافت و در كنفرانس دسامبر 1980 كه در اندونزي برگزار شد، حداقل قيمت نفت خام 32 دلار و حداكثر قيمت آن41 دلار و قيمت نفت خام متوسط 36 دلار تعيين شد. پس از اين كنفرانس ايران قيمت نفت خام خود را از اوايل ژانويه 1981 در سطح 37 دلار براي هر بشكه تعيين كرد. 

 

شوك سوم نفتي ، کاهش قیت

سومین شوك نفتی  در سال 1986 با کاهش قیمت نفت بود. افزايش شديد قيمت‌هاي نفت خام در سال 1979 و 1980، سبب صرفه جويي بيشتر کشورهای صنعتی در مصرف نفت و اقدامات موثر در جايگزينی ساير منابع انرژي شد. با این کاهش تقاضای جهانی (به ویژه نفت اوپک) و رقابت توليدكنندگان غير اوپك ،بازار نفت اشباع شد و قيمت‌هاي نفت خام به علت وجود اضافه عرضه در بازارهاي جهاني از سال 1983 به بعد رو به كاهش نهاد. تا آنكه در سال 1986 به حداقل قيمت يعني كمتر از 10 دلار رسيد كه منجر به شوك سوم نفتي شد. 

پس از شوك سوم و كاهش ناگهاني قيمت نفت و بعد از گذشت يك سال پرتلاطم سقوط قيمت‌هاي نفت خام، با مقاومت اعضاي اوپك در كنفرانس ژوئن 1987، قيمت نفت خام در سطح 18 دلار براي هر بشكه تعيين شد .