گزارشی از تغيير وضعيت زنان در عربستان سعودي
چهره محافظه‌كارترين كشور جهان زنانه مي‌شود، فعاليت كمپين‌ها براي زنانه كردن محيط‌هاي كار و استخدام بيشتر زنان سعودي
الجازي الراكان، يك دندانپزشك زن و صاحب يك بلاگ در مورد سبك زندگي است. او به همراه گروهي از دوستانش در رستوراني در رياض ديدار مي‌كنند. پيش از اين تنها پزشكي و تدريس به كودكان بود كه به عنوان مشاغلي درخور زنان در عربستان‌سعودي دانسته مي‌شد، آن هم تنها به اين دليل كه مشتري‌هاي آنها به احتمال زياد تنها از ميان زنان هستند.
خبر اقتصادی - الراكان مي‌گويد: «حالا كه تعداد زنان در دانشگاه‌ها از تعداد مردان بيشتر شده است، احتمالا به زودي مشاغل بيشتري هم در اختيار زنان قرار خواهد گرفت. من به زنان و دختران 20 ساله امروزي عرب نگاه مي‌كنم و با خودم مي‌گويم آنها اعتماد به نفس بيشتري نسبت به نسل من دارند.»
به گزارش نشنال جئوگرافيك، نعوف حسان 32 ساله، به همراه همسرش سامي و دو پسر كوچكشان، در آپارتماني نه چندان بزرگ در مركز شهر رياض و در يكي از شلوغ‌ترين محله‌هاي آن زندگي مي‌كنند. دو سال پيش او مدير يك واحد توليد صنايع غذايي بود و بر كار يك دوجين كارگرش كه در واحد توليدي تماما زنانه كار مي‌كردند، نظارت مي‌كرد.
كسب و كاري كه او به راه انداخته بود، بخشي از طرحي ملي بود براي آنكه زنان عربستاني را به سمت كارهايي خارج از خانه سوق دهد. حالا او در همان سالن، بر كارگراني كه تعدادشان بعد از دو سال حدودا 10 برابر شده است، نظارت مي‌كند و گفتن ندارد كه درآمد خود او هم چندين برابر شده است.
زنان سعودي مدرن مي‌شوند
زناني كه براي نعوف كار مي‌كنند، در واحدي به كار مشغولند كه كاملا به روي مردان بسته است و اين درحالي است كه محل كار خود نعوف، در بخش مديريت محيطي مختلط دارد. اين اختلاط بر خلاف آن چيزي است كه مقامات سعودي در ذهن دارند و آن اين است كه مردان و زناني كه نسبت خوني ندارند يا ازدواج به يكديگر متصلشان نكرده، نمي‌توانند تا اين اندازه نزديك به هم باشند. عربستان سعودي، محافظه‌كارانه‌ترين ديدگاه‌ها راجع به زنان را در سراسر جهان دارد.
با اين حال اما اين نگاه‌ها در حال تغييرند و نمي‌توان منكر نقشي شد كه خود حكومت در اين كشور بر عهده دارد. پادشاه قبلي اين كشور عبدالعزيز بر انجام اصلاحاتي از اين دست اصرار داشت و حالا نتيجه هم روشن است: زنان عربستاني همزمان هم مدرن شده‌اند و هم همچنان به‌شدت «سعودي» مانده‌اند.
در عربستان سعودي اين امري عادي است كه زني به درد كاري بخورد، اما آن كار را به او پيشنهاد ندهند، چون والدين او يا شوهر او يا حتي اقوامش او را از اين كار بازمي‌دارند، تنها به اين بهانه كه «بگذار زنان مسلمان در كشورهاي ديگر اين قبيل كارها را انجام دهند، نه زنان سعودي. » با اين همه اما نبايد آن روي سكه را هم ناديده گذاشت: در طول يك دهه گذشته، ده‌ها هزار زن در عربستان سعودي، با بورس‌هاي حكومت سلفي اين كشور به خارج رفته‌اند و با مدارك دانشگاهي به كشور بازگشته‌اند و آماده‌اند تا بيننده تغييراتي باشند.
نعوف حسان هم با در نظر داشتن همين تغييرات دوگانه است كه قسمي مانيفست شخصي براي خودش قائل شده است: «هيچ‌گونه تماس فيزيكي با نامحرمان مجاز نيست، حتي اگر به صورت اتفاقي باشد.» به همين دليل هم هست كه كارمندان نعوف او را «خانمي كه دست نمي‌دهد» مي‌نامند.
نعوف در دهه دوم زندگي‌اش، خواستگارانش را يكي بعد از ديگري رد مي‌كرد، چرا كه مي‌خواست بر خلاف نظر خانواده‌اش، با كسي ازدواج كند كه دوستش داشته باشد. او مي‌گويد فيلم تايتانيك را بيش از 10بار تماشا كرده است، هر چند در اين كشور سينما هم ممنوع است و با اين همه مردم دي‌‌وي‌دي فيلم‌هاي معروف سينمايي را به هر طريق ممكن به دست مي‌آورند. نعوف همچنين كمدي از «عبايه»هاي مشكي رنگ دارد: ردايي كه زنان عربستاني بايد بپوشند.
با اين همه هر چند در جده، كه كمترين ميزان محافظه‌كاران را در عربستان دارد، پوشيدن عبايه‌هاي رنگي هم مجاز است، اين لباس را در رياض نمي‌توان پوشيد.
زنان زير سايه مردان
سلفي‌هاي عربستاني، خود را «تنها ملت جهان» مي‌نامند و شايد اين عبارت از آن رو استفاده مي‌شود كه بين مردم عربستان و جهان خارج فاصله بيندازد. اما همين تنها ملت جهان است كه زنانش را از رانندگي كردن باز مي‌دارد و مقرر كرده است كه زنان حتما بايد تحت سرپرستي يك مرد زندگي كنند و با اجازه او پاسپورت بگيرند يا هر اقدام قانوني ديگري را انجام دهند. دولت عربستان در كنار واتيكان، آخرين دولتي بود كه به زنان حق راي داد و تازه زناني كه براي راي دادن به حوزه‌هاي انتخاباتي مي‌رفتند، چنانچه قرار بود فاصله‌يي بيش از چند صدمتر را تا محل راي‌گيري طي كنند، بايد همراهي يك مرد را هم مي‌پذيرفتند.
در عربستان سعودي «تمام رستوران ها» دو بخش دارند، بخشي براي مجردها كه منظور از آن مردان مجرد است و بخش ديگري براي خانواده‌ها كه متشكل از زنان، كودكان و مرداني است كه با آنها خويشاوندي دارند. در داخل مراكز خريد و پاساژهاي اين كشور و آنجايي كه برندهاي عربستاني با برندهايي مثل مك دونالد وكي اف سي رقابت مي‌كنند، زنان و مردان مجبورند در دو صف بايستند و غذا سفارش بدهند.
حتي نقشه و معماري ساختمان‌ها هم به گونه‌يي است كه كمترين اختلاط ميان مردان و زنان را به دنبال داشته باشد. تقريبا تمام مدارس و دانشگاه‌هاي اين كشور هم تك جنسيتي هستند و معمولا زنان از طريق ويدئو كنفرانس تدريس استاد را دنبال مي‌كنند. افزون بر اينها حتي كمپيني كه براي زنانه كردن محيط‌هاي كار و در واقع استخدام تعداد زنان بيشتر در مشاغل فعال شده بود و حمايت پادشاه سابق عربستان را هم با خود داشت، در مقابل قوانيني كه زنان و مردان را از هم جدا مي‌كرد، مقاومتي نشان نمي‌داد و با آن كنار آمده بود.
در عربستان سعودي كه دهه‌ها تفكيك جنسيتي را از سر گذرانده، حالا حتي خود زنان هم رغبت چنداني براي كار در محيط‌هايي ندارند كه در آنها مردان در كنار زنان به كار مشغولند. دولت اين كشور هم مشوق‌هايي در نظر گرفته تا زنان را براي مشاغلي مانند فروشندگي در فروشگاه‌ها جذب كند، هر چند همچنان صف‌هاي زنان و مردان در پاي صندوق‌هاي فروشگاه‌ها در اين كشور مجزا هستند.
محمد‌مهدي حاتمي
