رييس مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي تشريح كرد:
تزريق بهره‌وري در فرآيند اجرايي پروژه‌هاي عمراني
قرار ملاقات با رييس مركز «تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي» در شرايطي تنظيم شد كه از قبل شناختي از شخصيت، ايده‌ها و ديدگاه‌هاي فكري و عملياتي دكترمحمد شكرچي‌زاده نداشتيم؛ اما با توجه به اهميت مراكز تحقيقاتي و پژوهشي در تحقق مقوله «توسعه» در كمترين زمان ممكن براي تهيه و تدارك يك گفت‌وگوي تحليلي و مفصل آماده شديم تا در جريان گپ و گفت با رييس مهم‌ترين ارگان فكري و تحقيقاتي وزارت راه، مسكن و شهرسازي، نوري به ابعاد پنهان مانده فعاليت‌هاي مركزي بتابانيم كه وسعت دامنه عملكردش موضوعات حساسي چون؛ «ساماندهي شهر تهران»، «ارتقاي كيفيت زيستي پايتخت»، «طرح جامع ايمني»، «كاهش تلفات جاده‌يي»، «سند جامع كاهش خطرپذيري براي زيرساخت‌هاي حمل و نقل»، «تهيه مقررات ملي ساختمان» و... را در بر مي‌گيرد.
خبر اقتصادی - كسي نمي‌داند، هر روز صبح كه رييس مركز تحقيقات از پشت پنجره اتاقش در خيابان «حكمت شهرك فرهنگيان» به بيرون نگاه مي‌كند، چه ايده‌هاي تازه‌يي را براي بهبود وضعيت تحقيقاتي و پژوهشي تدارك ديده و چه تصويري از آينده در ذهنش نقش مي‌بندد، اما آن‌گونه كه از قرائن و شواهد پيداست، شخص وزير راه مسكن و شهرسازي حساب ويژه‌يي روي داده‌هايي كه از مراكز پژوهشي و مطالعاتي بيرون مي‌آيد، باز كرده و با استفاده از اطلاعات اين نوع مراكز است كه پروژه‌هاي اجرايي، در مسير عملياتي شدن قرار مي‌گيرند. محمد شكرچي‌زاده معتقد است، اهميت مباحث فكري و مطالعاتي در دوران پسابرجام، اگر مهم‌تر از مراودات و مناسبات سياسي، اقتصادي، بازرگاني و... نباشد، به همان اندازه تاثيرگذار است و بايد براي هر گامي كه در اين دوران تازه برداشته مي‌شود، قبلا يك راهكار مطالعاتي تدارك ديده شود. گفت‌وگوي مشروح «تعادل» با رييس مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در يك روز سرد زمستاني و همراه با يك فنجان چاي داغ در دفتر مركز به سرانجام رسيد؛ تا بعد چه پيش آيد...
براي آغاز گفت‌وگو مايلم يك شرح مختصر از فلسفه وجودي مركزي كه مديريت آن را به عهده داريد، براي مخاطبان بفرماييد؛ مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي چه جايگاهي را در شمايل كلي پروژه‌هاي عمراني به عهده دارد؟
مركز تحقيقات «راه، مسكن و شهرسازي» با بيش از 40 سال تجربه علمي و كار پژوهشي و آموزشي، در حال حاضر به عنوان يكي از مراكز علمي و پژوهشي شناخته شده در سطح ملي و جهاني است. اين مركز از آغاز تاسيس تاكنون موفق شده است با انتشار فرآيند و نتايج تحقيقات همچنين تدوين و ارائه برنامه‌هاي آموزشي خود نقش فراگير و تاثيرگذاري در برنامه‌هاي توسعه كشور در بخش راه، مسكن و شهرسازي ايفا كند. اين مركز به عنوان قطب فكري وزارت راه، مسكن و شهرسازي مسووليت انجام تحقيقات كاربردي و ارائه مشاوره‌هاي خاص را براي انجام پروژه‌ها و فعاليت‌هاي وزارت راه، مسكن وشهرسازي برنامه‌ريزي مي‌كند. با اين مقدمات بايد به اين واقعيت اشاره كرد كه پروژه‌هاي عمراني وزارتخانه، عموما محصول تحقيقاتي است كه در اين مركز به سرانجام مي‌رسد.
واقعيت آن است كه در كشور ما هستند افرادي كه هنوز به اهميت فعاليت‌هاي تحقيقاتي و پژوهشي آگاه نشده‌اند و درك درستي از اهميت اين نوع مراكز ندارند، لطفا براي مخاطبان «تعادل» كه دامنه وسيعي از فعالان اقتصادي و كارگزاران نظام را شامل مي‌شوند بفرماييد؛ مهم‌ترين وظايفي كه اين مركز براي توسعه و پيشرفت كيفي پروژه‌ها به عهده دارد كدام موارد هستند؟
بنابر مستندات موجود وظايف مركز را مي‌توان در چهار بخش شامل فعاليت‌هاي تحقيقاتي، تدوين مقررات، آيين‌نامه‌ها، استانداردها، صدور گواهينامه فني و آموزش و ترويج دسته‌بندي كرد. اين مركز در حال حاضر به عنوان يكي از مراكز مهم تحقيقاتي كشور از ادغام مركز تحقيقاتي و مطالعاتي معماري و شهرسازي (تاسيس سال1378)، پژوهشكده حمل‌ونقل (تاسيس سال1382) و همچنين ديگر مراكز از جمله انيستيتو قير و آسفالت (تاسيس سال1377) در مركز تحقيقات ساختمان و مسكن (تاسيس سال 1352) به وجود آمده است كه در مجموع ميراث‌دار متجاوز از 70سال تجربه كار تحقيقاتي و مطالعاتي گران‌سنگ است. برهمين اساس مركز با شناخت دقيق و شفاف از روند فعاليت‌ها و اقدامات شامل ارزيابي اهداف كمي و كيفي برنامه‌ها در كنار تبيين وضعيت موجود، شناخت نقاط قوت و ضعف، فرصت‌ها و تهديدات و در كنار تجارب به دست آمده طي ساليان گذشته، توانسته است زمينه‌هاي لازم براي رفع كاستي‌ها و مشكلات در حوزه‌هاي مرتبط با فعاليت‌هاي خود را مهيا كند تا مجموعه‌يي ارزشمند از راهبردها، سياست‌ها و راهكارهاي اجرايي را فرا روي برنامه‌ريزان و سياستگذاران بخش‌هاي حمل‌ونقل و معماري و شهرسازي قرار دهد.
به نظر مي‌رسد، هر مركزي براي رسيدن به اهداف از پيش تعيين شده بايد چشم‌اندازي را در بخش‌هاي گوناگون اجرايي‌اش ترسيم كند. چشم‌اندازي كه روبه‌روي مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي گشوده شده، كدام موارد هستند؟
اگر بخواهم به صورت تيتروار چشم‌اندازهاي اساسي مركز را تشريح كنم بايد به اين نكات اشاره كنم. موضوعاتي مانند؛ زمينه‌سازي براي متمركز ساختن و هماهنگ كردن و اجراي طرح‌هاي تحقيقاتي و پژوهشي در حوزه صنعت حمل و نقل، شهرسازي و معماري، ساختمان و مسكن، مصالح و روش‌هاي ساختماني و تهيه ضوابط و مقررات، دستورالعمل و استانداردهاي مربوط به آنها، همچنين توسعه و گسترش پژوهش در زمينه فناوري اطلاعات حمل‌ونقل، شهرسازي و معماري، ساختمان و مسكن براي دستيابي به كارآمدترين شيوه‌هاي نوين فناوري و توزيع داده‌ها و اطلاعات مورد نياز كشور و ايجاد نظام اطلاعاتي مناسب و چشم‌انداز مهم ديگر مركز ارتقاي كيفيت در امور ساخت‌وساز، حمل‌ونقل، شهرسازي، معماري و ساختمان و مسكن و خطر زلزله از طريق انجام طرح‌هاي پژوهشي كاربردي و تدوين ضوابط دستورالعمل‌ها و آيين‌نامه‌ها و استانداردهاي مورد نياز و نهايتا در زمينه ترويج و انتشار نتايج و دستاوردهاي حاصل از فعاليت‌هاي مركز براي ارتقاي طرح علمي جامعه مهندسي در زمينه‌هاي فوق مي‌توان اشاره كرد. البته اين هدف‌گذاري‌ها در راستاي اسناد بالادست نظام مانند سند چشم‌انداز 20ساله، برنامه‌هاي توسعه 5ساله و بودجه‌هاي سنواتي دنبال مي‌شود. همان‌طور كه ملاحظه مي‌كنيد دامنه وسيعي از برنامه‌ريزي‌هاي مختلف و معادلات متنوع وجود دارد كه بدنه فكري و پژوهشي مركز بايد براي اين معادلات پاسخ‌هاي عملياتي و كاربردي بيابند.
آقاي شكرچي‌زاده دامنه وسيعي از پرسش‌ها باقي مانده كه بايد به آنها هم بپردازيم؛ بنابراين خواهش مي‌كنم، ريتم گفت‌وگو را كمي تندتر پيش ببريم؛ به نظرم بد نيست به مهم‌ترين پروژه‌هاي در دست مطالعه مركز اشاراتي داشته باشيد، در حال حاضر چه پرونده‌هاي مطالعاتي روي ميز شما باز است؟
با توجه به گسترش موضوع تلفات جاده‌يي، يكي از پروژه‌هاي مطالعاتي مركز، رسيدن به راهكارهايي است كه بر اساس آن بتوان آسيب‌هايي كه ناشي از تلفات جاده‌يي است را سالانه حداقل تا 10درصد كاهش داد. يكي ديگر از برنامه‌هاي در دست اقدام مركز ساماندهي شهر تهران است كه بعد از منتفي شدن انتقال پايتخت از سوي دولت يازدهم به اين مركز محول شده است. در جريان اين پروژه قرار است پرونده‌يي تحت عنوان ارتقاي سطح زندگي در تهران عملياتي شود. اين پروژه در كارگروه‌هايي چون؛ محيط‌زيست، حمل‌ونقل، كسب و كار و... با مديريت شوراي عالي شهرسازي در حال پيگيري است. مسووليت تنظيم آيين‌نامه‌هاي زلزله و بلاياي طبيعي، تهيه مقررات ملي ساختمان و... نيز از ديگر برنامه‌هايي است كه در اين مركز در حال انجام است. پروژه مهم ديگري كه روي ميز فعاليت‌هاي مركز قرار دارد، سند جامع كاهش خطرپذيري براي زيرساخت‌هاي حمل‌ونقل و ساختمان‌هاست. يكي از مشكلاتي كه به‌طور جدي بايد مورد بررسي موشكافانه قرار بگيرد، اين موضوع است كه چرا ايران در برابر بلاياي طبيعي مانند سيل، زلزله، آتش‌سوزي و... خسارات و آسيب‌هاي بيشتري را متحمل مي‌شود، اما همين عوامل طبيعي در برخي ديگر از كشورها با تبعات و ضررهاي كمتري نمايان مي‌شود. اين موضوع به نحوه مواجهه ايرانيان با موضوعاتي مانند ساخت‌وساز، بافت‌هاي فرسوده، توجه نكردن به ايمن‌سازي و... باز مي‌گردد. بخش قابل توجهي از سرمايه‌هاي وزارت راه، مسكن و شهرسازي مانند تونل‌ها، راه‌ها، راه‌آهن، بنادر و... در اثر اين نوع بلايا با خسارت‌هاي بعضا جبران‌ناپذيري مواجه مي‌شود كه تلاش ما در مركز به اين سمت و سو معطوف شده كه براي تهيه پيوست‌هاي ايمني براي پروژه‌هايي كه در دست اجراست، اقدام كنيم.
با توجه به نقشي كه مسكن (به معناي كلي زمين و ساخت‌وساز) به عنوان يك كالاي سرمايه‌يي در اقتصاد ايران بازي مي‌كند، مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي چه برنامه‌هايي را براي توسعه اين بخش تدارك ديده است؟
همان‌طور كه قبلا هم اشاره كردم، تهيه مقررات ملي ساختمان مهم‌ترين ضرورتي است كه براي هر نوع فعاليت ساختماني الزامي است. براي بررسي موشكافانه اين موضوع ملي بيش از 200نفر از اعضاي هيات‌هاي علمي دانشگاهي و كارشناسان مهندسي در 22كميته مشغول به فعاليت هستند. در زمان زعامت آقاي آخوندي بر راس هرم اجرايي وزارتخانه در دولت جديد، اين وظايف به مركز سپرده شده است.
ظاهرا در آخرين روزهاي فعاليت دولت قبلي بخشي از مفاد مقررات ملي ساختمان منتشر شده بود كه با انتقاد كارشناسان مواجه شد. درباره اين مقررات ملي در بخش ساختمان‌سازي بيشتر توضيح مي‌دهيد؟
متاسفانه متني كه در زمان دولت قبلي به عنوان مقررات ملي ساختمان منتشر شد، اقدام شتاب‌زده‌يي بود كه بيشتر از اينكه در مسير بهبود اوضاع باشد، سردرگمي‌ها را در اين حوزه افزايش داد. ما سعي كرديم اين اقدام شتاب‌زده را تعديل و مشكلات اين بخش را مرتفع كنيم و ويرايش‌هاي جديد مقررات ملي ساختمان را با كيفيت بيشتري منتشر كنيم.
محتواي اين مقرراتي كه از آنها صحبت مي‌كنيد، چه مواردي را شامل مي‌شود؟
اين مقررات ملي و آيين‌نامه‌هاي آن فرآيندي همواره پويا هستند كه بر اساس شرايط و موقعيت كلي اقتصادي و تكنولوژيكي طراحي و منتشر مي‌شوند و هر چهار سال يك‌بار با ويرايش جديد به‌روزرساني مي‌شوند. هر نوع فعاليت در حوزه مسكن و ساخت‌وساز بايد با بهره‌گيري از اين مقررات كلي تحقق پيدا كند. موضوع مهم ديگر در اين حوزه ارائه گواهينامه مركز براي محصولات ساختماني است كه مكمل استاندارد است. اين فرآيند بيشتر در مورد سيستم‌هاي ساختماني و فناوري‌هايي كه فراتر از بررسي‌هاي استاندارد است، صدق مي‌كند.
بسياري از افرادي كه به نوعي با فعاليت‌هاي ساختماني دست به گريبان هستند، معتقدند كه قانون و دستورالعمل‌هاي اجرايي محدود‌كننده هستند؟ نظر شما در اين خصوص چيست؟
برخلاف ديدگاه شما به نظر من قانون به هيچ عنوان محدوديت ايجاد نمي‌كند؛ بلكه درست‌تر آن است كه بگوييم قانون محدوده‌ها را مشخص مي‌كند. هر پروژه‌يي كه در مركز تحقيقات (و اساسا هر ارگان پژوهشي ديگري) تعريف و اجرا مي‌شود بايد يك اصل اساسي را مورد توجه قرار دهد و آن اينكه بايد بهره‌وري در فرآيند كلي اجراي پروژه‌ها در راس قرار بگيرد. بنابراين هر دستورالعمل و مقرراتي كه در اين نوع مراكز تدوين مي‌شود نهايتا به نفع فعالان اقتصادي و مردم خواهد بود.
اگر اشتباه نكرده باشم دامنه مطالعات مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي حوزه اقتصاد اجتماعي را هم دربرمي‌گيرد، در اين زمينه هم توضيح مي‌فرماييد؟
با تاكيد شخص آقاي وزير مقوله مباحث اجتماعي و اقتصاد مالي در دايره پروژه‌هاي مركز تعريف شد؛ به عبارت روشن‌تر قبل از اجراي پروژه‌ها، نحوه تاثيرگذاري اجتماعي آنان نيز مورد بررسي قرار مي‌گيرد. اين موضوع از اهميت بسياري در شاخصه كلي توسعه برخوردار است. اينكه نتيجه اصلي در هر فعاليت عمراني بايد رفاه و آرامش اجتماعي باشد، موضوعي است كه در دايره اهداف و برنامه‌ريزي‌هاي مركز گنجانده شده است.
يكي از محورهايي كه صفحه بنگاه‌هاي تعادل را در جريان گفت‌وگو با مديران و كارشناسان پيگيري مي‌كند، بحث ارائه راهكارهاي عملياتي براي رونق كسب و كار كوچك و متوسط است. با توجه به اين واقعيت كه شما در قالب يك مركز پژوهشي و مطالعاتي از نزديك با پيمانكاران و توليدكنندگان نيز ارتباط داريد، مايلم ديدگاه‌هاي شما درباره حمايت از بنگاه‌هاي كوچك، متوسط و مشاغل خانگي را جويا شوم.
مهم‌ترين عنصري كه قادر است بنگاه‌هاي كوچك و متوسط ايران را در يك سطح حداقلي از توسعه و پيشرفت قرار دهد، موضوع رقابتي كردن مقولات توليدي است. اهميت اين فضاي رقابتي به اندازه‌يي است كه هر نوع تصميم‌گيري و تصميم‌سازي براي حمايت از اين نوع كسب و كار در گرو اين فضاي رقابتي است. بنگاه‌هاي كوچك و متوسط بايد آرام آرام فرآيند تلفيق و ادغام را آغاز كنند و تشكيل بنگاه‌هاي بزرگ‌تري را بدهند. فعالان اين نوع كسب و كار از طريق تعاوني‌هاي خوشه‌يي و هرم‌هاي اقتصادي مي‌توانند به هم نزديك شوند و با اين نزديك شدن است كه فرصت‌هاي توليدي و صادراتي جديدي ظهور و بروز پيدا مي‌كند. مطالعات يك دهه اخير نشان مي‌دهد كه اين مهم‌ترين نسخه‌يي است كه مي‌توان براي توسعه كسب و كار كوچك ارائه داد.
اگر اشتباه نكنم، بخشي از پيمانكاران وزارت راه، مسكن و شهرسازي را فعالان كسب و كار كوچك و متوسط تشكيل مي‌دهند؛ آيا بخش خصوصي ايران به اندازه كافي براي اجراي پروژه‌هاي عمراني در بخش جاده‌يي، زميني، ريلي و... آمادگي دارد؟
اتفاقا تحليلي كه در پرسش قبلي شما ارائه كردم، مبتني بر تجربياتي بود كه از بررسي اين بخش داشتم. المان‌هاي خاصي وجود دارد كه در بخش جاده‌يي و بزرگراه‌ها از آن استفاده مي‌شود كه نيوجرسي نام دارد؛ تا به امروز توليدكنندگاني با كيفيت متوسط نيازهاي ايران در اين بخش را تامين مي‌كردند، اما امروز با توجه به گزينه‌هاي مختلف نياز به ارتقاي كيفيت احساس مي‌شود. اين ارتقاي كيفيت را تنها شركت‌هايي قادر هستند، رعايت كنند كه از سطح تكنولوژيكي و ابزاري خاصي بهره‌مند باشند. بنابراين توليدكنندگان كوچك بايد با ارتقاي ظرفيت‌هايشان و استفاده از پتانسيل‌هاي صنفي، تعاوني‌هاي بزرگ‌تري را تشكيل دهند كه بتوانند از پس اين پروژه‌ها بر بيايند. تجربه توسعه بنگاه‌هاي خرد در كشورهايي مانند چين، كره‌جنوبي، مالزي و... بيانگر اين واقعيت است كه براي توسعه كسب و كار كوچك بايد ظرفيت‌هاي توليدي آنان را ارتقا داد.
همان‌طور كه مستحضريد، ايران بعد از عملياتي شدن تحريم‌ها، وارد يك فضاي جديد اقتصادي و ارتباطي مي‌شود. وزارت راه، مسكن و شهرسازي براي استفاده از ظرفيت‌هاي اين عصر تازه چه راهكارهايي را در نظر گرفته است. به عبارت روشن‌تر بازتاب پايان گرفتن تحريم‌ها در حوزه‌يي كه شما در آن فعاليت مي‌كنيد به چه صورتي خواهد بود؟
مهم‌ترين نشانه‌يي كه مردم در كوتاه‌مدت مي‌توانند مشاهده كنند، ارتقاي سطح كيفي و خدماتي حمل‌ونقل (در انواع و اقسام گوناگون آن) است. همان‌طور كه در برنامه ششم توسعه قيد شده است، يك‌سوم رشد اقتصادي كشور حد فاصل سال‌هاي 95 تا 99 بايد از طريق افزايش بهره‌وري اتفاق بيفتد كه مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي قصد دارد، نقشه راه اين فرآيند توسعه محور را تدارك ببيند.
پروژه‌هاي خاتمه‌يافته مركز تحقيقات
تدوين اصول، ضوابط و معيارهاي پدافند غيرعامل در تدوين لايحه حقوق شهروندي به عنوان فصلي از حقوق
تهيه اطلس شهر جديد پرند
جايگاه طراحي شهري درطرح‌هاي آماده‌سازي شهرهاي استان مركزي
تدوين دستورالعمل كاربرد سنگ در موج‌شكن و سازه‌هاي حفاظتي كشور
تدوين راهنماي طراحي خطوط لوله دريايي ايران
پروژه‌هاي در دست اقدام مركز تحقيقات
ضوابط طراحي معماري ساختمان‌هاي اداري- فاز يك: مباني نظري
ويرايش سوم ضوابط و مقررات معماري و شهرسازي براي افراد معلول جسمي – حركتي
ارائه اصول طراحي در بافت تاريخي مازندران و متناسب كردن آن با شرايط زندگي امروزي از بعد اجتماعي
عوامل اجتماعي و فرهنگي تصادفات جاده‌يي
بررسي «امر اجتماعي» در طرح‌هاي شهري و حمل‌ونقل
بررسي نحوه استفاده جوانان از فضاهاي عمومي شهري
برنامه‌هاي پژوهشي مركز
صنعتي كردن و توسعه فناوري‌هاي نوين در اجراي اجزا و سيستم‌هاي ساختماني
بهبود كيفيت روش‌هاي تحليلي و طراحي سازه‌هاي ساختماني
ارائه راهكارهاي كاهش مصرف انرژي در ساختمان
بهبود دوام، كيفيت و ايمني مصالح و اجزاي ساختماني متداول
انتقال و توسعه فناوري در مصالح جديد
ارائه راهكارهاي سبك‌سازي در صنعت ساختمان
ارتقاي روش‌هاي طراحي معماري درون و بيرون ساختمان‌ها در شرايط مختلف (اقليمي، فرهنگي و...) متناسب با نيازها
ارائه راهكارهاي تعمير، نگهداري، بهسازي و افزايش عمر مفيد ساختمان‌ها
بررسي رفتار استاتيكي و ديناميكي خاك و شالوده و ارائه راهكارهاي بهبود عملكرد
