پس از اجرايي شدن برجام و خاتمه 12سال چالش بر سر برنامه هستهيي ايران كه با اتخاذ راهبردي هوشمندانه توسط مسوولان نظام و پايمردي تيم مذاكرهكننده هستهيي كشورمان صورت گرفت، انجمن ايراني روابط بينالملل، نخستين نشست تخصصي بعد از اجرايي شدن برجام را با دعوت از حميد بعيدينژاد مديركل سياسي و امنيت بينالملل وزارت امور خارجه و رييس تيم كارشناسي مذاكرات هستهيي با عنوان (نگاهي از درون به مذاكرات هستهيي) برگزار كرد.
خبر اقتصادی - بعيدينژاد در ابتداي سخنان خود ضمن تاكيد بر نگاه تخصصي روي برجام و فرآيند مذاكرات هستهيي گفت: بايد در برخي جنبههاي برجام سالها مطالعه و تحقيق صورت بگيرد. بسياري از سياستمداران و اساتيد در اين خصوص اذعان كردهاند كه اين مذاكرات پيچيدهترين مذاكرات دنياي معاصر بوده است. در ايران و افكار عمومي بينالمللي، تلقي بر اين است كه اين توافق حاصل يك زد و بند سياسي بين ايران و گروه 1+5 است.
وي تصريح كرد: اين نگاه به توافق بسيار گمراهكننده است و لازم است كه به برخي از چارچوبهاي حقوقي و بينالمللي اين توافق بپردازيم تا زواياي اين گمانهزنيها مشخص شود. نخستين موضوع مورد بحث به عنوان يكي از مهمترين عوامل پيچيدگي اين مذاكرات، مربوط به چارچوبهاي حقوقي در زمينه مباحث هستهيي است. اگر مباحثي مانند (انپيتي) و پروتكل الحاقي وجود نداشت، اين توافق به صورت ديگري درميآمد. (انپيتي) يا نظام عدم اشاعه سلاح هستهيي بر پايه سه ستون استوار است؛ اول، محدود كردن دارندگان سلاح هستهيي به پنج كشور (امريكا، روسيه، چين، فرانسه و انگلستان). دوم، انپيتي فرض را بر اين ميگيرد كه برنامه هستهيي كشورهاي ديگر اعضاي آن، تحت نظارت آژانس در بيايد. سوم، تضمين ميكند كه برنامه صلحآميز هستهيي ادامه و تداوم داشته باشد.
بعيدينژاد خاطرنشان كرد: من به شخصه در طول 27سال گذشته در جريان همه اجلاسهاي انپيتي و تمام حوزههاي تخصصي آن بودهام و ماحصل آن اين است كه يكي از مهمترين چالشهاي انپيتي هنوز اين مساله است كه آيا فقط همين 5كشور فوق داراي سلاح هستهيي هستند يا نه. اگر پذيرفته شود كه بيش از 5كشور داراي سلاح هستهيي هستند، ستون اصلي نظام عدم اشاعه هستهيي از بين رفته و ديگر انپيتي وجود نخواهد داشت.
وي ادامه داد: واقعيت اين است كه كشورهايي مانند پاكستان، هند، آفريقايجنوبي و كرهشمالي و همچنين رژيمصهيونيستي دارنده سلاح هستهيي هستند، هر چند كه برخي از آنها رسما اين مساله را عنوان كرده و برخي ديگر مانند رژيمصهيونيستي سياست ابهام در اين قضيه را پيش گرفتهاند. اينجا به يك موضوع بسيار مهم بر ميخوريم و آن مساله به رسميت نشناختن يك كشور بهعنوان دارنده سلاح هستهيي است. شايد براي كساني كه در حوزه خارج از روابط بينالملل كار ميكنند، اين مساله قبول و عدم قبول تفاوت نكند، اما از نظر حقوق و روابط بينالملل تفاوت بين زمين تا آسمان است.
رييس تيم كارشناسي مذاكرهكننده كشورمان تاكيد كرد: انپيتي پس از منشور ملل متحد، بالاترين ميزان اعضاي بينالمللي را دارد، بهطوري كه تمام كشورهاي دنيا منهاي 1+3 (هند، پاكستان، رژيمصهيونسيتي و كرهشمالي)، از اعضاي آن هستند. اين كشورها تا تكليف خود را با انپيتي مشخص نكنند، نميتوانند روابط عادي با ساير كشورها داشته باشند.
وي در بخش ديگري از سخنان خود اظهار داشت: ايران امروز در دنيا يگانه كشوري است كه ضمن آنكه عضو پايبند به انپيتي است، تمام عوامل و امكانات توسعه انرژي هستهيي را برقرار كرده و يك مدل جديدي در اين زمينه ارائه داده است. در زمان مذاكرت به ما گفته ميشد كه، مساله پذيرش غنيسازي شما براي ما كار آساني نيست، زيرا مدل ارائه شده شما، مدل جديدي است و ما آمادگي شناسايي اين مدل را نداريم. درحالي كه آنها غنيسازي را خط قرمز تلقي ميكردند، ما توانستيم اين مرزها را شكسته و ثابت كنيم كه هم غنيسازي را ميخواهيم و هم انرژي صلحآميز هستهيي را. بايد توجه داشت كه تا پيش از اين هر كشوري كه غنيسازي ميكرد، صرفا بهدنبال ساختن بمب اتم بوده است.
بعيدينژاد در ادامه گفت: غربيها عقيده داشتند نبايد در عبارتها و مذاكرات سابقهيي ايجاد كرد كه بهانهيي به دست ساير كشورها بدهد. بايد توجه داشت كه برخي از كشورهاي بزرگ دنيا كه امكان عضويت دايم در شوراي امنيت را دارند نيز چنين امتيازي را نتوانستهاند كسب كنند.
مديركل سياسي و امنيت بينالملل وزارت خارجه گفت: توافق هستهيي داراي ابعادي است كه بايد در محافل آكادميك كشور به آنها پرداخته شود، همانطور كه بسياري از قدرتهاي بزرگ دنيا در حال انجام اين كار هستند. ما از اين منظر در حوزه روابط بينالملل، وارد عرصهيي شدهايم كه براي ساير كشورها ممكن نيست. ايران قادر به فروش آب سنگين و اورانيوم غني شده است كه مختص چند كشور خاص است.
بعيدينژاد تاكيد كرد: اين تفاهم در يك بستر حقوقي و اسناد كليدي حقوق بينالملل شكل گرفته است. اينكه ايران براي نخستين بار، با اعتماد به نفس وارد چنين مذاكراتي شد و پا به پاي قدرتهاي بينالمللي توانست حقوق خود را تثبيت كند، خود جاي بسي افتخار است.
وي گفت: مذاكرات در فضاي پيچيده و مبهم منطقهيي و بينالمللي آغاز شد و اگر بهطور مثال يك كشور اروپايي به جاي ما قرار داشت، روند مذاكرات تفاوت ميكرد. غربيها اين مساله را ميدانستند كه با توافق با ما، قطعا جايگاه ايران ارتقاء پيدا خواهد كرد و باوجود اينكه به هيچ عنوان مايل به اين كار نبودند، اما چاره ديگري نيز نداشتند. روزي كه توافق ژنو در آذر1392 به دست آمد، روزنامه نيويورك تايمز تيتر زد: زلزله سياسي در خاورميانه
بعيدينژاد در پايان سخنان خود اظهار داشت: برخلاف ادعاي بسياري از مقامات بينالمللي كه بارها اعلام كردهاند كه ايران به خاطر تحريمها به پاي ميز مذاكره آمده است، ما بارها گفتهايم كه به اين منظور مذاكرات را شروع نكردهايم و اگر اين مساله صحت داشت، مذاكرات به شكل ديگري صورت ميگرفت. ما همواره در مذاكرات تاكيد كردهايم كه اگر غنيسازي و آب سنگين اراك براي ما حاصل نشود، ميلياردها دلار نيز به ما بدهيد، ايران مذاكره نخواهد كرد. ما براي عزت، كرامت و رسيدن به يك توافقي كه ضمانتكننده منافع ملت ايران باشد مذاكره كردهايم، هر چند كه برداشته شدن تحريمها بخشي از خواستههاي ما بود.
محمدرضا ستاری