جايگاه متعادل ايران در منطقه‌اي پر ريسك

گزارش پيش ‌رو دومين گزارش سالانه مربوط به شاخص مورد نظر است. اين شركت از سال گذشته روش‌شناسي جديدي را پيش گرفته است. اين روش جديد، اندازه‌گيري ريسك تقابل (Conflict Risk) را بهبود داده است و مدل‌سازي تخمين‌هاي احتمالي از خطرات طبيعي (Natural Hazard) را به شكل جديدي ارائه مي‌دهد.

شاخص INFORM همچنين تغييراتي در طبقه‌بندي كشورها ايجاد كرده است. نسخه قبلي ريسك كشورهاي مورد مطالعه را در چهار بخش دسته‌بندي مي‌كرد(خيلي زياد، زياد، متوسط و پايين). درحال حاضر براي به دست آوردن اين شاخص از روشي به نام تجزيه تحليل خوشه‌يي بهره گرفته مي‌شود كه در آن كشور‌ها در طبقه‌بندي‌هاي مختلف براساس شباهت‌ها قرار گرفته سپس تحليل مي‌شوند. بخش جديدي نيز به دسته‌بندي‌هاي ريسك اضافه شده و ميزان«خيلي پايين» را مي‌سنجد. اين روش جديد به ما كمك مي‌كند كه ريسك را طي دوره مورد نظر بهتر ردگيري كنيم.

هر تغييري در اصول INFORM منوط به اعمال داده‌هاي مربوط به پنج سال گذشته است به طوري كه تجزيه و تحليل روند همچنان معتبر باشد.

در اين راه ما مي‌توانيم همچنان با وجود حفظ و تداوم مدل با بهبود آن به كار خود ادامه دهيم. در طول سال ۲۰۱۵ پيشرفت قابل توجهي در به كار بردن اصول INFORM در مقياس محلي حاصل شد. اين پيشرفت شامل كار با شركا براي توسعه مدل‌ها و تخميني مناسب از مناطق و كشورهاي خاص است.

گزارش پيش ‌رو داده‌هاي خود را در چند بخش عمده منتشر كرده و ميزان ريسك مورد نظر براي هر بخش را با مقياس ۱۰ در نظر گرفته است به نحوي كه هرچه امتياز ريسكي به ۱۰ نزديك‌تر باشد، ميزان ريسك نيز بالا مي‌رود. جدا از داده‌ها و رتبه‌بندي‌هايي كه به صورت جداگانه مشخص شده است، INFORM شاخصي كلي را نيز براي تمامي كشور‌هاي مورد بحث (۱۹۱كشور) در تحقيق بيان كرده است. اين آمار به صورت روند و در بازه ۵ ساله نيز مشخص شده‌اند.

  ريسك انساني و طبيعي (Hazard & Exposure):

اين ريسك شامل خطراتي است كه متوجه افراد و دارايي‌هاي آنهاست. اين ريسك از دو قسمت «خطرات انساني» و «خطرات طبيعي» تشكيل شده است.

خطرات طبيعي شامل احتمال رخداد وقايع طبيعي(سيل، زلزله، توفان و…) است و خطرات انساني شامل مواردي است كه انسان‌ها توسط ديگر انسان‌ها در معرض خطر قرار گيرند مانند جنگ، ناامني، بي‌قانوني و اعتراضات مردمي. كشور‌هاي سومالي، افغانستان، ليبي، عراق و سوريه به دليل درگيري‌هاي داخلي از بالاترين ريسك خطرات انساني يعني ۱۰ برخوردارند. اما در شاخص متشكل از خطرات طبيعي و انساني، كشور سومالي با ۸،۸ از بالاترين ريسك در ميان كشور‌هاي جهان برخوردار است. افغانستان با ۸،۶ و سوريه و عراق با ۸،۵ در مقام‌هاي بعدي قرار گرفته‌اند.

در اين شاخص ايران امتياز ۴،۶ را كسب كرده است كه در قياس با تركيه از ريسك كمتري برخوردار بوده است. تركيه طي درگيري‌هايي كه با گروه‌هاي كرد داشته ميزان ريسكش طي چند سال گذشته افزايش يافته و به ميزان ۴،۷ رسيده است.

عربستان ديگر رقيب منطقه‌يي ايران نيز با كسب امتياز ۲،۴ در ميان كم ريسك‌ترين كشور‌هاي دنيا قرار گرفته است.

  آسيب‌پذيري (Vulnerability):

شاخص آسيب‌پذيري، ديگر شاخصي است كه در شاخص كلي INFORM لحاظ شده است. اين شاخص خود به دو بخش اصلي تقسيم مي‌شود، «اقتصادي-اجتماعي» و «گروه‌هاي آسيب‌پذير» اين شاخص ميزان حساسيت افراد يك كشور به اتفاقات و خطرات را مورد سنجش قرار مي‌دهد. مردم كشور‌هاي آفريقايي از آسيب‌پذيرترين ملت‌هاي دنيا هستند. كشور‌ سودان با ۸،۲ و سومالي به همراه جمهوري آفريقاي مركزي با ۸،۳ حساس‌ترين و آسيب‌پذيرترين مردم دنيا را در خود جاي داده‌اند. همسايه شرقي ايران، افغانستان نيز با ۷،۴ در محدوده «ريسك خيلي بالا» واقع شده است.

ايران با كسب ۴،۴ (ريسك متوسط) از تركيه با ۴،۹ (ريسك بالا) وضعيت بهتري داشته اما باز هم نسبت به عربستان با ۱،۴ (ريسك خيلي پايين) داراي ريسك بسيار بالايي است. جالب توجه است كه ايران در زيربخش «گروه‌هاي آسيب‌پذير» با كسب ۵،۹ در محدوده «ريسك بالا» قرار دارد.

  فقدان ظرفيت مقابله با خطرات (lack of Coping Capacity):

اين شاخص به عنوان مهم‌ترين شاخص اين مطالعه به بررسي منابع موجود براي افراد براي مقابله با خطرات ايجاد شده مي‌پردازد يعني مكان‌ها و ارگان‌هايي كه افراد در صورت بروز فجايع بدان‌ متوصل شوند. اين شاخص به دو زير بخش «نهادي» و «زيرساختي» تقسيم‌بندي مي‌شود. در ميان كشور‌هايي كه در محدوده ريسك«بسيار بالا» قرار گرفته‌اند غير از افغانستان بقيه كشور‌ها آفريقايي هستند. كشور سومالي با كسب ۹،۱ داراي بالاترين ريسك است و عملا هيچگونه زيرساخت و نهادي در اين كشور براي مقابله با خطر وجود ندارد. در رتبه‌هاي بعدي نيز مي‌توان از كنگو، گينه بيسائو، آفريقاي مركزي و… نام برد.  وضعيت ايران از لحاظ نهادي و هم زيرساختي از ديگر رقيبان منطقه‌يي بحراني‌تر است ايران با قرار گرفتن در محدوده«ريسك متوسط» با كسب ۴،۹ هم از عربستان و هم از تركيه جايگاه پر‌ريسك‌تري را داراست. در اين رتبه‌بندي عربستان با كسب ۳،۹ و تركيه با ۳،۱ در محدوده «ريسك پايين» اين طيف قرار گرفته‌اند.

 

  شاخص كلي ريسك بحران و فجايع انساني و طبيعي

اين شاخص ميانگين وزني از ۳ شاخصي است كه پيش‌تر مطرح شد. اين شاخص نشان‌دهنده ميزان ريسك كشور‌ها نسبت به بروز فجايع و بحران‌هاي انساني احتمالي است و ديدي مقايسه‌يي نيز به وضعيت كلي يك كشور در برابر ديگر كشور‌ها ارائه مي‌دهد. در ميان ۱۹۱كشور جهان، كشور سومالي در جايگاه اول و سنگاپور در جايگاه آخر قرار دارد. جالب است كه ايالات متحده تقريبا در نيمه جدول قرار دارد و با كسب امتياز ۳،۲ در رتبه ۱۰۰ جاي گرفته است. ايران در اين جدول با كسب امتياز ۴،۶ به رتبه ۴۲ رسيده و در قياس با تركيه ۲ رتبه بهتر است اما كشور عربستان با قرار گرفتن در جايگاه ۱۳۸ جزو امن‌ترين كشور‌هاي جهان به حساب مي‌آيد. افغانستان نيز به رتبه ۳ بعد از سودان و سومالي رسيده است و همچنان يكي از خطرنك‌ترين كشور‌هاي جهان براي زندگي به شمار مي‌آيد.

مترجم : چالاك بايزيدي