آينده متزلزل اوپك با قطع ارتباط دو قطب اصلي

خبر اقتصادی - به دنبال اعدام رهبر شيعيان عربستان وزيرخارجه عربستان پس از حمله عده‌يي از معترضان ايراني به سفارت عربستان در تهران و كنسولگري اين كشور در مشهد، رسما خبر از قطع روابط ديپلماتيك بين دو كشور داد. قطعا شنيدن خبر بحراني‌شدن روابط بين دو قدرت بزرگ نفتي منطقه و جهان براي بازار پرآشوب نفت اتفاق مثبتي نيست. هرچند ساعاتي پس از وقوع اين حوادث قيمت نفت در بازارهاي جهاني افزايش يافت و به حدود 7/37 دلار رسيد. اما اثرات قطع رابطه دو كشور نفتي همسايه در درازمدت بسيار پيچيده‌تر خواهد بود.

در چنين شرايطي ايران كشوري است كه به تازگي در حال خارج‌شدن از فشار تحريم‌هاي بين‌المللي است و براي احياي مجدد صنايع هيدروكربوري خود بيش از هرچيز نياز به آرامش و دوري از هرگونه تنش سياسي دارد. مقامات ايراني كه در ماه‌هاي اخير ميزبان تعداد كثيري از بلندپايه‌ترين مقامات اقتصادي و فعالان تجاري كشورهاي مختلف بودند بيش از هر چيز به امنيت اين كشور در منطقه پرآشوب خاورميانه تاكيد مي‌كردند.  

از سوي ديگر ايران و عربستان دو بازيگر مهم سازمان كشورهاي صادركننده نفت (اوپك) هستند و محتمل است كه تخاصم بيشتر اين دو كشور عملا منجر به تضعيف بيش از پيش اوپك و سردرگمي در سياست‌گذاري اين سازمان خواهد شد. ايران مدت‌هاست كه خبر از افزايش سطح توليد نفت خود و بازگرداندن آن به سطح توليد پيش از دوران تحريم‌ها داده است. بازگشت نفت ايران به بازار خطر كاهش بيشتر قيمت نفت را در بردارد مگر اينكه ايران بتواند با تعامل و مذاكره با كشورهاي عضو اوپك، آنها را متقاعد به كاهش توليد و باز كردن جا براي بازگشت نفت ايران بكند.

اما فضاي پرتنشي كه در حال حاضر بين ايران و عربستان به وجود آمده و نفوذ بالاي عربستان بر كشورهاي عرب عضو اوپك ممكن است فرصت چنين تلاشي را از ايران سلب كند. لذا چنين شرايطي احتمال سقوط هرچه بيشتر قيمت نفت را فراهم خواهد كرد.

در همين باب «نرسي قربان» كارشناس اقتصاد انرژي در گفت‌وگو با «تعادل» بيان كرد كه در ادامه اين اتفاقات ممكن است كه دو سناريو اتفاق بيفتد كه در صورت وقوع هركدام تاثير متفاوتي بر بازار نفت خواهد گذاشت. سناريوي اول اين است كه تنش سياسي ميان ايران و عربستان در حد ديپلماتيك باقي بماند و منجر به فراهم‌ شدن زمينه‌هاي اختلاف بيشتر اين دو كشور در بازار نفت شود. سناريوي دوم اين است كه اين تنش ديپلماتيك به درگيري نظامي بينجامد. وي اظهار كرد: «تنش سياسي فعلي امكان تعامل بين ايران و عربستان را از بين مي‌برد. در چنين شرايطي اوپك امكان سر و سامان دادن به اضافات توليد خود را از دست مي‌دهد. اين موضوع علامت منفي براي قيمت نفت بوده و مي‌تواند منجر به كاهش بيشتر قيمت نفت شود. البته اين موضوع كه اوپك در حال حاضر برنامه‌يي براي كاستن اضافه توليد خود ندارد، پيش از اين نيز در بازار مطرح بوده است. حال بايد منتظر ماند و ديد كه در آينده چه اتفاقي خواهد افتاد». به نظر مي‌رسد كشورهاي عربي كه در زمان تحريم ايران سهم نفت اين كشور را در بازار قبضه كرده‌اند پس از اين تنش‌ها سرسختي بيشتري براي بازگشت نفت ايران از خود نشان دهند. «قربان» در اين زمينه افزود: «مطمئنا كشورهاي توليدكننده نفت حاشيه خليج‌فارس به اين راحتي جاي خود را به ايران نخواهند داد. البته كشورهاي واردكننده نفت تمايل دارند براي تامين نفت خود منابع متعددي را در اختيار داشته ‌باشند و پيش از اين نيز بالاجبار مجبور شدند خريد نفت خود از ايران را قطع كنند».

مرتضي بهروزي‌فرد ديگر كارشناس اقتصاد انرژي نيز در گفت‌وگو با «تعادل» به اين مساله اشاره كرد كه رخدادهاي اخير خلل مستقيمي در افزايش عرضه نفت ايران ايجاد نخواهد كرد. وي معتقد است، افزايش توليد نفت ايران به مسائل ديگري مرتبط است. بهروزي‌فرد اظهار كرد: «سازمان اوپك براي اتخاذ يك تصميم نياز به اجماع دارد و حتي اگر يك كشور مخالف باشد، مي‌تواند آن تصميم را وتو كند. البته عدم رعايت تصميمات اوپك از سوي كشورهاي عضو اين سازمان جريمه‌يي براي آنها در بر ندارد. از سوي ديگر ايران اگر قصد داشته ‌باشد افزايشي در سطح توليد نفت خود داشته ‌باشد نيازي به اجازه عربستان يا ساير كشورهاي عضو اوپك ندارد. ايران اگر بتواند ظرفيت خود را افزايش دهد، همچنين بازاري براي فروش نفت خود دست‌وپا كند بدون توجه به اين مسائل مي‌تواند نفت خود را به فروش برساند. اما در آن روي سكه اگر كشورهاي اوپك تصميم بگيرند سطح توليد خود را كاهش دهند و قيمت‌ را افزايش دهند، نياز به تعامل و تفاهم دارند.

در اينجاست كه ايران و عربستان با يكديگر روبه‌رو خواهند شد و مسائل سياسي روي اين تصميمات تاثير خواهد گذاشت. از سوي ديگر توجه به اين مساله لازم است كه نداشتن روابط ديپلماتيك با تخاصم متفاوت است. ممكن است دو كشور با يكديگر رابطه ديپلماتيك نداشته ‌باشند اما هر دو عضو يك سازمان باشند. اما در حال حاضر ايران و عربستان با يكديگر در تخاصم به سر مي‌برند. به همين دليل اين موضوع مي‌تواند عربستان را تحريك به اتخاذ سياست‌هاي بيشتري براي اعمال فشار عليه ايران كند. پيش از اين نيز عربستان با افزايش سطح توليد خود و پايين ‌آوردن قيمت‌ نفت تصميم داشت ايران را تحت فشار بگذارد و ممكن است با وضعيت فعلي اين سياست‌هاي خصمانه را تشديد كند».

در اين بين ميزان همراهي ديگر كشورهاي عرب عضو اوپك با عربستان تاثير بسزايي بر جايگاه ايران در آينده اوپك خواهد داشت. نرسي قربان در تشريح مورد ميزان نفوذ عربستان بر كشورهاي عرب عضو اوپك و صف‌آرايي‌ آنها در برابر ايران گفت: «البته كشورهاي حاشيه خليج‌فارس به‌خودي‌خود تقابل‌هايي با يكديگر و با عربستان دارند. به عنوان مثال قطر، امارات يا كويت هركدام اختلافاتي با عربستان دارند؛ اما ممكن است در برابر ايران، در راستاي تحت فشار گذاشتن‌ كشورهاي شيعه و دامن‌زدن به اختلافات مذهبي با يكديگر متحد شوند».

موضوع ديگري كه پس از اين تنش‌ها به محل سوال تبديل شده است، وضعيت سازمان اوپك در ادامه است. به نظر مي‌رسد با وجود تمام‌ تلاش‌هايي كه سردمداران اوپك مي‌كنند تا نشان دهند اوپكي كه بيش از نيم‌قرن از عمر آن مي‌گذرد هنوز قدرتمند و سرحال در بازار نفت به ايفاي نقش مي‌پردازد، اما اوضاع بر وفق مراد اوپكي‌ها نمي‌گذرد. اما نرسي قربان معتقد است كه اوپك قبل‌تر نيز تجربه‌هاي مشابه اين موضوع و حتي شديدتر را داشته است. وي افزود: «پيش از اين ايران و عراق دو كشور عضو اوپك كه 8‌سال با يكديگر در جنگ بودند در اوپك حضور داشتند. عراق كه خود يكي از بنيان‌گذاران اوپك بود به كويت به‌عنوان يكي ديگر از كشورهاي بنيان‌گذار اوپك يورش برد، اما هيچ خللي در وضعيت اوپك به وجود نيامد؛ قطعا چنين شرايطي منجر به سردرگمي بيشتر در اوپك و كاهش قدرت تاثيرگذاري در بازارهاي نفتي خواهد شد».