حشرات راه نجات جهان نيستند
2 ميليارد نفر در جهان حشرات را جايگزين گوشت كرده‌اند
حشره خوردن يا نخوردن، مساله اين است. هرچند كه بسياري خوردن حشرات را يكي از راه‌هاي نجات زمين مي‌دانند اما اين راه‌حل مورد اتفاق‌نظر برخي كارشناسان تغذيه و كارشناسان مذهبي نخواهد بود.
خبر اقتصادی - گروه اول معتقدند پروتيين‌هاي موجود در حشرات نمي‌تواند جايگزين خوبي براي گوشت باشد و گروه دوم يعني كارشناسان مذهبي البته در دين مبين اسلام خوردن حشرات را جايز نمي‌دانند. در بيست‌و يكمين كنفرانس تغييرات آب و هوايي پاريس علاوه بر تاكيد بر كاهش افزايش دماي زمين تنها به 2درجه تا سال 2050 از مصرف حشرات به عنوان روشي براي كاهش آلودگي‌هاي زيست‌محيطي و توليد گازهاي گلخانه‌يي ياد شده بود. پيش‌تر نيز سازمان غذا و كشاورزي سازمان ملل (فائو) از قرار گرفتن حشرات در سبد و رژيم غذايي را راهي براي كاهش ميزان گرسنگي در جهان اعلام كرده بود. علاوه بر اين از آنجا كه پرورش حشرات در قياس با پرورش احشام به منابع زيستي ازجمله آب، خوراك و مواد معدني كمتري نياز داشته و با توليد گازهاي گلخانه‌يي كمتري همراه است به گمان برخي از كارشناسان غربي جايگزين كردن گوشت با پروتيين حشرات مي‌تواند در مبارزه با سوءتغذيه، كاهش آلودگي هوا و بالا رفتن سطح بهداشت جهاني نقش موثري ايفا كند. اين درحالي است كه به گزارش اين سازمان درحال حاضر نزديك به 2ميليارد نفر از مردم سراسر جهان انواع حشرات را در رژيم غذايي خود جايگزين مصرف انواع گوشت كرده‌اند. سوسك، زنبور، مورچه، ملخ، جيرجيرك، مگس، زنجره‌ها و سنجاقك‌ها از جمله حشراتي هستند كه بيش از ساير حشرات در جهان توانسته‌اند جاي خود را در رژيم‌هاي غذايي انسان‌ها پيدا كنند. با اين حال هرچند خود اين مساله كه آيا حشرات مي‌توانند به منبع جايگزين مناسبي براي پروتيين گوشت بدل شوند هنوز در هاله‌يي از ابهام قرار دارد با توجه به موازين اسلامي كه خوردن حشرات را جايز نمي‌دانند به نظر كشورهاي اسلامي ازجمله ايران براي ايجاد امنيت غذايي و كاهش گازهاي گلخانه‌يي بايد به روش‌ها و تمهيداتي به غير از پرورش حشرات متوسل شوند.
در كنار پديده‌هاي مخرب و تهديدكننده‌يي چون گرم شدن زمين، خشكسالي‌هاي سوزان و طولاني‌مدت، آلودگي‌هاي صنعتي، مساله و دغدغه تامين منابع غذايي كافي براي ساكنان كره خاكي نيز به يكي از چالش‌هاي اساسي بدل شده است كه جهان در دهه‌هاي اخير با آن مواجه بوده و در دهه‌هاي آتي نيز با توجه به رشد سرسام‌آور جمعيت بر شدت آن نيز افزوده خواهد شد. تحقيقات حاكي از آن است كه هر ساله در ميانه تابستان، نياز ما به منابع زيستي از آنچه زمين مي‌تواند در اختيار ما بگذارد، فراتر مي‌رود. امسال نيز گفته شده بود كه بعد از پانزدهم آگوست، زمين با كسري در منابع زيستي مواجه خواهد بود. درحالي كه جمعيت زمين روندي صعودي را دنبال كرده و تخمين زده مي‌شود كه جمعيت زمين تا سال 2015 به 9ميليارد نفر يعني 2ميليارد نفر بيشتر از ساكنان فعلي زمين افزايش يابد، كاهش سطح منابع زيرزميني آب، تضعيف حاصلخيزي زمين‌هاي زراعي در نتيجه كشت‌هاي غيراصولي در كنار روند رو به رشد بيايان‌زايي، تهديد گرسنگي و كمبود منابع غذايي را بيش از پيش پررنگ كرده است.
به گفته بسياري از دانشمندان، رژيم غذايي فعلي مردم كشورهاي توسعه‌يافته به واسطه وابستگي شديد به گوشت بسيار ناپايدار است زيرا اين علاقه شديد به گوشت، مصرف حجم وسيعي از منابع خاكي، غلات و آب را مي‌طلبد. حال پرسش اصلي اين است كه آيا منابع زمين مي‌تواند پاسخگوي اين افزايش نياز باشد يا نه !
با نگاهي به آمارهاي موجود و با توجه به اينكه با جمعيت فعلي جهان، همين حالا هم بيش از 2ميليارد نفر در اين كره خاكي از گرسنگي رنج مي‌برند، اگر معجزه‌يي رخ ندهد جواب اين پرسش تا حدودي مشخص خواهد بود. در چنين شرايطي كه منابع زمين ناتوان از تامين غذا ساكنان زمين خواهد بود، مطرح كردن حشرات به عنوان راه‌حل مشكل كمبود منابع غذايي مي‌تواند كورسويي از اميد را به‌خصوص براي ملل كمتر توسعه يافته روشن نگاه دارد. مساله‌يي كه حتي شايد شنيدنش نيز براي عده‌يي مشمئزكننده باشد چه برسد به خوردنش.
تگزاس و توليد 7 ميليون تن جيرجيرك در هفته
از سال 2003 تا به امروز گزارش‌ها و مطالب متنوعي درخصوص اينكه چطور نظام غذايي علاوه بر گوشت قرمز، مرغ و ماهي، رفته رفته حشرات را نيز دربرمي‌گيرد، منتشر شده است. در همين راستا مزارعي در اونتارياي كانادا و تگزاس امريكا گام‌هايي را در راستاي پرورش حشرات با هدف ايجاد يك نظام غذايي پايدارتر برداشته‌اند. به عنوان مثال گروه اسپاير در تگزاس درحال حاضر از توانايي و ظرفيت توليد 7ميليون تن جيرجيرك در هفته برخوردار است. اين جيرجيرك‌ها درحال حاضر به شكل پودر براي مكمل‌هاي غذايي، طعم‌دهنده‌ها، غذاهاي آماده، مكمل‌هاي رژيمي و چاشني‌ها عرضه مي‌شوند. با اين حال هنوز تا اينكه حشرات بتوانند به عنوان منبع تامين كالري، پروتيين، ويتامين و مواد معدني به وعده‌هاي غذايي راه يابند، راه زيادي داريم. هرچند بشر سنتا با مصرف توليدات حشرات كاملا بيگانه نبوده و خوردن عسل مصداق بارز آن است اما هنوز هم در باور عمومي، خوردن حشراتي مثل سوسك و جيرجيرك به عنوان يك كار چندش‌آور و محيرالعقول ديده مي‌شود.
غذا بخشي از فرهنگ روزمره
به نظر كليد اينكه مردم حشرات را مانند گوشت در وعده‌هاي غذايي خود بپذيرند تا حد زيادي به مساله بازاريابي و آگاهي‌بخشي وابسته است كه در اين زمينه رسانه‌ها مي‌توانند نقش مهمي ايفا كنند. به عنوان مثال تاكيد بر اين مساله كه حشراتي مانند جيرجيرك 6 بار كمتر از گاو به غذا نياز دارند مي‌تواند عامل مهمي براي ترغيب مردم به مصرف حشرات باشد. درحالي كه توليد يك‌سوم پوند گوشت قرمز نيازمند مصرف 869 گالن آب است، توليد يك‌چهارم پوند جيرجيرك خوراكي تنها به يك حوله خيس نياز دارد. علاوه بر اين تاكيد بر تاثير حشرات در مقابله با پديده جنگل‌زدايي كه بخشي از آن به‌خاطر تبديل شدن جنگل‌ها به مزارع پرورش دام است ازجمله عواملي است كه مي‌تواند مورد توجه افكار عمومي قرار گيرد. با اين حال تحقيقات صورت گرفته نشان مي‌دهد كه با وجود اينكه 79درصد مردم امريكا خواستار آن هستند كه رسانه‌ها بيشتر به مسائل محيط‌زيستي بپردازند، رسانه‌هاي تصويري و مكتوب كمتر از يك درصد از اخبار خود را با به مسائل محيط‌زيستي اختصاص مي‌دهند. شارلوت ژين، پژوهشگر دانشگاه آكسفورد كه به مطالعه فرهنگ‌هاي حشره‌خور در سراسر جهان پرداخته است بر اين باور است كه مي‌توان اهميت اجتماعي هر نوع غذايي را به افراد آموخت. به عنوان مثال وي سنت خوردن زنبورعسل در ميان ژاپني‌ها را چندان با جمع‌آوري صدف يا ماهيگيري متفاوت نمي‌داند. نبايد فراموش كرد كه در جهان امروز غذا به بخشي از فرهنگ روزمره بدل شده و تصاويري كه از وعده‌هاي غذايي در شبكه‌هاي اجتماعي چون اينستاگرام به‌اشتراك گذاشته مي‌شود، خود مويد اين مساله است. از ديگر سو، اين رسانه‌ها هستند كه به فرهنگ روزمره شكل مي‌دهند. بنابراين مادامي كه رسانه‌هاي جمعي پرداختن به مسائل محيط‌زيستي را جزو اولويت‌هاي خود قرار ندهند، شانس حشرات براي بدل شدن به يك منبع غذايي بسيار كم است.
پيش‌تر نيز گزارشي از طرف «مركز تحقيقات بازيافت مواد غذايي» در بريتانيا كه به ارزيابي توسعه سيستم غذايي در ۱۰سال آينده مي‌پردازد، متقاعد كردن مصرف‌كننده‌ها به خوردن حشرات را مشكل اصلي اين مساله عنوان كرده بود. ريچارد سوانل، مدير سيستم‌هاي غذاي پايدار مركز بازيافت در اين رابطه با اشاره به اينكه جهان تا سال ۲۰۲۰ در معرض خطر محدوديت زمين‌هاي كشاورزي و توليد محصولات قرار خواهد گرفت، مي‌گويد: «اگر بتوانيم به يك منبع غذايي پروتييني دسترسي داشته باشيم كه بتواند به عنوان جايگزين، وابستگي ما را به استفاده از زمين كاهش دهد، گزينه بسيار خوبي
خواهد بود.»
براساس گزارش تغييرات اقليمي سازمان ملل كه سال گذشته منتشر شد، مهار كردن اشتهاي مردم دنيا براي خوردن گوشت عامل بسيار مهمي براي مبارزه با تغييرات آب و هوايي است. مصرف گوشت نياز انسان را به استفاده از آب و زمين چندين برابر مي‌كند و در اين بين گوشت گاو به ويژه مساله جدي‌تري است، به طوري كه استفاده از گوشت گاو ۲۸برابر بيشتر از استفاده از انواع ديگر گوشت‌ها به زمين نياز دارد و ۱۶۰برابر بيشتر كربو هيدرات توليد مي‌كند. در سال 2010 بود كه يك دانشمند هلندي به نام مارسل ديك با اشاره به اينكه درحال حاضر حدود 70درصد از زمين‌هاي كشاورزي در سراسر جهان درحال حاضر براي توليد گوشت و پرورش احشام مورد استفاده قرار مي‌گيرند از مصرف حشرات به عنوان جايگزيني مناسب براي گوشت ياد كرده بود. وي با بيان اينكه 10كيلوگرم خوراك فقط يك كيلوگرم گوشت لخم گاو يا 5 كيلوگرم گوشت مرغ توليد مي‌كند از توليد 9 كيلوگرم ملخ با همين مقدار خوراك خبر داده بود.
يك سوم زمين‌هاي جهان در تصرف احشام
طبق گزارش مجله تايم، نزديك به يك‌سوم زمين‌هاي جهان به پرورش احشام ازجمله گاو، خوك، طيور اختصاص دارد كه سهم‌شان در رژيم غذايي مردمان غرب همواره در سال‌هاي اخير رو به افزايش بوده است. اين درحالي است كه اين احشام علاوه بر مصرف بخش زيادي از غلات 30درصد از منابع آبي كه به صورت مستقيم مي‌تواند به مصرف انسان برسد را نيز مصرف مي‌كنند. از اين بدتر احشام منبع توليد متان‌اند كه يك گاز گلخانه‌يي قوي محسوب مي‌شود. درحالي كه توليد يك كيلو گوشت گاو نيازمند مصرف 10كيلوگرم غلات است با همين ميزان غلات مي‌توان 9 كيلو ملخ توليد كرد. از ديگر سو در شرايطي كه بالا آمدن سطح اقيانوس‌ها و درياها كاهش زمين‌هاي قابل كشت را به دنبال دارد، سير كردن جمعيت درحال افزايش جهان با گوشت نه تنها كاري غيرمسوولانه بلكه غيرممكن خواهد بود.
از اين گذشته، نگراني‌ها درخصوص امنيت غذايي در سال‌هاي اخير تا بدان حد بوده است كه سازمان ملل را بر آن داشت تا در سال 2014 به جمع برگزاركنندگان كنفرانسي با عنوان «تغذيه جهان با حشرات» بپيوندد. حشرات از آن رو در سال‌هاي اخير در كانون توجه قرار گرفته‌اند كه در قياس با احشام حيوانات، گازهاي گلخانه‌يي كمتري توليد كرده و ميزان آب كمتري مصرف مي‌كنند در نتيجه تاثير مخرب كمتري بر محيط‌زيست دارند. به علاوه توليد علوفه‌يي كه براي تغذيه احشام به كار مي‌رود نيازمند مصرف آب و انرژي زيادي است. با اين حال اينكه حشراتي مانند جيرجيرك بتوانند جايگزين گوشت احشام شوند هنوز در هاله‌يي از ابهام قرار دارد. طبق پژوهشي كه اخيرا در نشريه پلاس وان منتشر شده، حشرات نمي‌توانند جايگزين احشام شوند. در واقع آزمايشات صورت گرفته بر جيرجيرك‌هايي كه با رژيم‌هاي غذايي مختلف پرورش يافته‌اند از نتايج نااميدكننده‌يي در ميزان توليد پروتيين به دست آمده از اين حشرات حكايت مي‌كند.
در آزمايشي كه در همين رابطه صورت گرفت، پژوهشگران جيرجيرك‌ها را با 5 رژيم غذايي مختلف ازجمله ذرت، سويا و پسماند غذا تغذيه كردند. جيرجيرك‌هايي كه با پسماند غذاي فرآوري شده تغذيه شدند، هيچ برتري در زمينه ميزان توليد پروتيين نسبت به مرغ نداشتند. در مقابل اكثر جيرجيرك‌هايي كه با پسماند غذاي عادي تغذيه شده بودند، پيش از آنكه قابل خوردن باشند از بين رفتند. و جيرجيرك‌هايي كه با رژيم غذايي غلات‌محور يعني چيزي شبيه آنچه براي پرورش طيور استفاده مي‌شود، تغذيه شده بودند با نزخ 35درصدي تبديل پروتيين، عملكردشان در تبديل كردن خوراك به پروتيين تنها مقدار اندكي از عملكرد مرغ‌ها بهتر بود. دكتر مارك لاندي از گروه كشاورزي و منابع طبيعي دانشگاه كاليفرنيا در اين رابطه مي‌گويد: «به نظر با توجه به يافته‌هاي تحقيقات و دانش موجود ما درخصوص نقش حشرات در ايجاد ثبات و امنيت غذايي بيش از حد اغراق و بزرگ‌نمايي شده است.» در واقع به نظر اين استاد دانشگاه كاليفرنيا، حشرات نمي‌توانند نقش موثر و پررنگي در آينده نظام غذايي جهان ايفا كنند. به گفته ديويس از دانشگاه كاليفرنيا، وارد كردن حشرات به رژيم‌ها و نظام اصلي غذايي پيچيده‌تر از آن است كه قبلا تصور مي‌شد. پژوهشگران بر اين باورند مقرون به‌صرفه بودن پرورش حشرات نسبت به پرورش دام تنها در صورتي ممكن خواهد بود كه حشرات از پسماند ارگانيك تغذيه شوند زيرا اعمال هرگونه فرآوري نيازمند صرف انرژي و هزينه‌يي است كه عملا برتري حشرات به احشام را از ميان مي‌برد.
جايگزين كردن گوشت مرغ با جيرجيرك در شرايطي كه از يك رژيم غذايي تقريبا واحد برخوردار باشند، چندان محلي از اعراب نخواهد داشت. به عبارت ديگر پرورش حشرات تنها زماني مي‌تواند به تغذيه بشر در سطحي اقتصادي و زيست‌محيطي كمك كند كه با رژيم غذايي متفاوت با احشام صورت گيرد كه اين مساله به نوبه خود نيازمند نوآوري‌هاي بيشتر در زمينه پرورش حشرات است. هر چند سازمان ملل نيز به تبليغ و ترويج حشره‌خواري به عنوان راهي براي ايجاد يك نظام غذايي جهاني پايدار مي‌پردازد با اين حال شواهد و قرائن علمي اين مساله را تاييد نمي‌كند. پروفسور مايكل پارلا از پژوهشگران فعال در اين حوزه با اشاره به اينكه خيلي‌ها بر اين باورند كه حشرات به خصوص جيرجيرك‌ها نسبت به احشامي چون گاو در تبديل غذا به پروتيين از كارايي بالاتري برخوردارند، اطلاعات و داده‌هاي موجود در اين زمينه را براي اثبات اين قضيه كافي نمي‌داند. در واقع تحقيقات صورت گرفته در اين زمينه حاكي از آن است كه ميزان پروتيين و زيست‌توده توليد شده در حشرات تا حد زيادي به رژيم غذايي آنها بستگي دارد.
با اين حال بسياري از مردمان كشورهاي جهان به‌خصوص كشورهاي شرقي، حشرات را به عنوان بخشي از وعده‌هاي غذايي اصلي خود پذيرفته‌اند. درحال حاضر حدود 1400گونه مختلف از حشرات در سراسر جهان بخشي از رژيم غذايي انسان‌ها را تشكيل مي‌دهند.
بدون تبصره، حرام است
گذشته از تاثيرات مثبت جايگزين كردن گوشت با حشرات در رژيم غذايي و گذشته از ابهاماتي كه درخصوص نقش مثبت زيست‌محيطي اين اقدام، حرام بودن خوردن حشرات در دين مبين اسلام كه درستي احكامش بارها و بارها توسط يافته‌هاي علمي تاييد شده است، جاي هيچ گونه حرف و حديثي را باقي نمي‌گذارد و اين مساله‌يي است كه در تماس خبرنگار «تعادل» با دفتر دو نفر از مراجع عاليقدر شيعه به منظور استفتاء درخصوص اين مساله تاييد شد. دفاتر دو مرجع عاليقدر شيعه حضرت آيت‌الله العظمي مكارم شيرازي و حضرت آيت‌الله العظمي نوري‌همداني خوردن حشرات را حرام اعلام كردند. دفتر آيت‌الله العظمي مكارم‌شيرازي در پاسخ به اين مساله كه روايت‌هايي درخصوص خوردن ملخ در عربستان وجود دارد با اشاره به اينكه ملخ ترجمه درستي از معادل عربي اين واژه نبوده و به نوعي خاص و منحصربه فرد از ملخ اشاره دارد كه با آن ملخ موجود در مزارع متفاوت است احتمال پيامدهاي مثبت زيست‌محيطي خوردن حشرات را براي حلال شدن خوردن حشرات كافي ندانسته و بر حرام بودن آن تاكيد كرد.
با وجود آنچه گفته شد حتي اگر حشرات و به‌خصوص جيرجيرك‌ها در نتيجه نوآوري‌هاي صورت گرفته در زمينه تغذيه حشرات اگر به منبع مناسبي براي تامين پروتيين بدل شوند به گفته بسياري از كارشناسان تغذيه هنوز مشخص نيست كه آيا اين پروتيين مي‌تواند جايگزيني مناسب براي پروتيين موجود در گوشت باشد. در واقع درخصوص اينكه پروتيين موجود در حشرات مي‌تواند چه تاثيري در سوخت و ساز بدن داشته باشد، هنوز تحقيقات و پژوهش‌هاي جامعي صورت نگرفته كه مناسب بودن اين نوع پروتيين را براي بدن اثبات كند. پيش از اين نيز عنوان شده بود كه سويا مي‌تواند جايگزين مناسبي براي گوشت قرمز باشد. اين درحالي است كه به نظر بسياري كارشناسان تغذيه هرچند سويا مي‌تواند منبعي غني از پروتيين قلمداد شود با اين حال اين نوع پروتيين به هيچ عنوان پروتييني مناسب براي بدن انسان محسوب نمي‌شود و نمي‌توان آن را جايگزين كاملي براي گوشت احشامي چون گاو، گوسفند يا ماهي دانست. اما اين مساله‌يي است كه به‌دليل برخي ملاحظات اجتماعي كمتر بدان پرداخته مي‌شود.
هادی آذری - تعادل
