تعداد و پراكندگي شعب بانك هاي خصوصي و دولتي در ايران + نمودارها

بر اساس اين بررسي مي‌توان نشان داد که هر استان با توجه به ميزان جمعيت و نيز ظرفيت توليد و شرايط اقتصادي و تجاري آن، چه نسبتي از تعداد شعب بانک‌ها و مؤسسات اعتباري غير بانکي را در اختيار دارد. سؤالي که بعضاً ميان صاحب‌نظران مطرح بوده، ميزان انطباق تعداد شعب بانک‌ها با نياز واقعي بخش پولي و مالي اقتصاد مي‌باشد. برخي، تعداد زياد شعب بانکي را يکي از معضلات اقتصاد کشور برشمرده و معتقدند لازم است بانک‌ها و مؤسسات اعتباري غير بانکي براي افزايش تعداد شعب خود، با محدوديت‌هايي مواجه باشند.

از طرف ديگر، برخي ديگر نيز ايجاد محدوديت براي بانک‌ها و مؤسسات اعتباري غير بانکي جهت گسترش تعداد شعب خود را غير قابل توجيه و مخالف با محيط مساعد کسب و کار مي‌دانند و معتقدند اين خود بانک‌ها و مؤسسات اعتباري غير بانکي هستند که بايد بر اساس ميزان سرمايه، سودآوري، سياست‌ها و برنامه‌هاي بازاريابي خود نسبت به تعيين تعداد شعب تصميم‌گيري نمايند. اين گزارش بر آن است تا به طور مختصر و اجمالي مروري آماري بر نحوه پراکندگي شعب بانک‌ها در سطح استان‌هاي مختلف داشته باشد.

در حالی بالغ بر ۲۱ هزار شعبه بانکی در کشور فعالیت می‌کنند که با شروع ساماندهی این شعب و تعطیلی ۲۵۰ مورد در سال گذشته این روند همچنان ادامه خواهد داشت.

آخرین گزارش بانک مرکزی حاکی از فعالیت بالغ بر ۲۱ هزار شعبه بانکی در کشور است؛ آمار قابل ملاحظه‌ای که گر چه در مقایسه با برخی کشورها چندان عجیب به نظر نمی‌رسد، ولی ادامه فعالیت آنها تضمین شده نیست.

در حال حاضر به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر در کشور حدود ۲۷.۴ شعبه بانکی فعالیت می‌کنند که در این حالت برای هر ۳۶۵۰ ایرانی یک شعبه فعال وجود دارد. با وجود انتقادی که نسبت به تعداد بالای شعب در کشور مطرح می‌شود مقایسه با سایر کشورها حاکی از آن است که ایران از وضعیت نسبتا متعادلی برخوردار است. چرا که در برخی کشورهای توسعه یافته به طور نسبی تعداد بیشتری شعب بانکی فعال هستند به طوریکه آمارهای بانک مرکزی نشان می‌دهد در فرانسه به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر حدود ۳۷.۵ شعبه بانکی وجود دارد. البته در سویی دیگر در برخی کشورهای منطقه این تعداد نسبت به ایران کمتر است. به گونه ای که در عربستان برای هر ۱۰۰ هزار نفر ۸.۸ ، سنگاپور ۱۰ و یا ترکیه ۱۹.۸ شعبه وجود دارد.

اما در مجموع با توجه به گسترش و توسعه بانکداری الکترونیک می‌توان انتظار داشت که در آینده‌ای نزدیک حتی در کشورهای توسعه یافته که شعب بالاتری نسبت به ایران دارند این روند معکوس شده و از تعداد آنها کاسته شود.

در حال حاضر در ایران نیز حجم بالای شعب بانکها خیابان‌های شهرها را احاطه کرده و حتی بدون توجه به آمار و ارقام قابل ملاحظه‌اند. شعب عمدتا لوکس و گرانی که بانکها با هزینه‌های گزاف آنها را خریداری و یا اجاره کرده‌اند و بسیار مشاهده می شود که فعالیت گسترده‌ای نداشته و خالی از ارباع رجوع هستند و یا اینکه فعالیت باجه‌های آنها بسیار محدود است.

این در حالی است که با انتقادات مطرح شده نسبت به تعداد زیاد شعب بانکی و حتی درخواست خود بانکها برای کاهش و ساماندهی شعب مربوطه چندی پیش بود که معاون نظارت بانک مرکزی از توقف و تعطیلی ۲۵۰ شعبه در سال گذشته خیر داد.

تهرانفر البته با این توضیح که بستن شعب مازاد بانکها کار راحتی نیست و اغلب با مخالفت نمایندگان و سایر مسوولان استانها مواجه می‌شود، این را گفت که با توسعه بانکداری الکترونیک و کاهش نیاز به مراجعه حضوری به شعب بانک‌ها، دیگر نیازی به فعالیت تعداد فعلی شعب بانکها و داشتن هزینه اضافی برای آنها نیست.

آنطور که معاون نظارت بانک مرکزی اعلام کرده است روند توقف فعالیت شعب مازاد بانکها در سال جاری و آینده نیز ادامه خواهد داشت تا اینکه حد فعلی به تعادل و نیاز واقعی نزدیک شود.

در حال حاضر استانهای تهران، اصفهان و خراسان رضوی بیشترین و استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، خراسان شمالی و ایلام کمترین آمار شعب را دارا هستند. در عین حال که بانک ملی با ۳۱۹۲، صادرات با ۲۸۷۶ و کشاورزی با ۱۹۰۶ شعبه در صدر بانکها قرار دارند و از سویی دیگر کمترین شعب مربوط به بانک خاورمیانه، بانک تجاری ایران و اروپا و همچنین ایران و ونزوئلا است.

معاونت نظارتی بانک مرکزی « گزارش نحوه پراکندگي شعب بانک‌ها و مؤسسات اعتباري غيربانکي در سطح کشور» را منتشر کرد. قمی ها، تهرانی و البرزی ها بیشتر شعب، و بوشهری ها، سمنانی ها و مازندرانی ها کمتر شعب بانکی را دارند.

بر اساس آمارهای صندوق بین المللی پول در کشور ایران به ازای هر یکصد هزار نفر، تعداد 27.4 شعبه بانکی وجود دارد که در مقایسه با دیگر کشورها از وضعیت متعادلی برخوردار است. اکثر کشورهای توسعه یافته به طور نسبی دارای تعداد شعبه بیشتری نسبت به ایران هستند به طوری که مثلا در فرانسه به ازای هر یکصد هزار نفر جمعیت، 38.5 شعبه بانکی وجود دارد. از سوی دیگر اکثر کشورهای منطقه به طور نسبی تعداد شعبه کمتری نسبت به ایران دارند. این آمار در ترکیه 19.8، کشور مالزی 11 و کشور عربستان در سطح پایین تری حدود 8.8 می‌باشد.

 

 

بر اساس آمار بانک مرکزی تا پایان شهریور ماه 1394 تعداد کل شعب دارای مجوز بانک ها و موسسات اعتباری غیربانکی 21 هزار و 656 شعبه می باشد. همان طور که در شکل زیر مشاهده می‌گردد؛ بانک ملی (3هزار و 192 شعبه)، صادرات ایران (2 هزار و 876 شعبه) و کشاورزی (هزار و 906 شعبه) دارای بیشترین شعبه و بانک های خاورمیانه، بانک تجارتی ایران و اروپا و بانک ایران و ونزوئلا دارای کمترین شعب در سطح کشور هستند.

 

 

در خصوص نحوه پراکندگی شعب بانک ها و موسسات اعتباری در استان های مختلف کشور، همانگونه که در جدول زیر مشاهده می شود؛ استان های تهران، اصفهان و خراسان رضوی بیشترین و استان های کهگیلویه و بویراحمد، خراسان شمالی و ایلام کمترین آمار شعب را به خود اختصاص داده اند.

 

 

همچنین بر اساس آمار سرانه شعب در استان ها و مراکز استان به ازای هر یک صد هزار نفر، استان‌های سمنان، یزد و ایلام هرکدام با 54، 49 و 44 شعبه به ازای هر یک صد هزار نفر جمعیت دارای بیشترین سرانه شعبه بانک در کشور هستند . از سوی دیگر استان‌های آذربایجان غربی، البرز و سیستان و بلوچستان نیز کمترین سرانه شعب را دارند.

اما سرانه شعب مراکز استان‌ها نشان می‌دهد، مراکز استان‌های سمنان، کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر بیشترین سرانه شعب بانکی را به خود اختصاص داده اند.

از دیگر آمارهای جالب توجه در اینجا می توان به تمرکز شعب در مراکز استان‌ها با توجه به تمرکز جمعیتی مراکز استان ها اشاره نمود. مراکز استان‌های قم، البرز و تهران به ترتیب دارای بیشترین تمرکز جمعیتی در هر استان و استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، گلستان و مازندران دارای کمترین تمرکز جمعیت در مرکز استان هستند؛ اما بر اساس تعداد شعب، بیشترین تمرکز تعداد شعب مربوط به استان های قم، تهران و البرز و کمترین تمرکز شعب مربوط  به مرکز استان های بوشهر، سمنان و مازندران می باشد. همچنین تفاضل این دو شاخص به عنوان میزان اختلاف بین تمرکز جمعیتی و تمرکز تعداد شعب در مرکز هر استان نشان می دهد که استان‌های قزوین، کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری به ترتیب دارای بیشترین تفاوت بین تمرکز جمعیتی و تمرکز تعداد شعب بانکی در مراکز استان می‌باشند، به بیان دیگر در این استان ها، به جز مرکز استان، سایر مناطق از پوشش کمتر تعداد شعب در مقایسه با دیگر استان‌ها برخوردارند. اما استان های مرکزی، مازندران و البرز کمترین تفاوت بین تمرکز جمعیت و تمرکز شعب در مرکز استان را دارا هستند . البته در تمام استان های کشور، میزان تمرکز شعب در مرکز استان بیش از میزان تمرکز جمعیتی مراکز استان می باشد، که به نظر می رسد به منظور دسترسی عادلانه تر به خدمات بانکی ضرورت دارد این نسبت ها متعادل تر گشته تا کلیه نواحی هر استان بتواند به خدمات بانکی دسترسی داشته باشد.

 

 

 

همچنین می‌توان تعداد نسبی شعب هر استان را نسبت به جمعیت هر استان به منظور مشاهده میزان پراکندگی شعب در استان های مختلف مورد بررسی قرار داد. بر این اساس، به طور نسبی استان‌های تهران ، اصفهان و خراسان رضوی به ترتیب بیشترین میزان تعداد نسبی شعب بانک‌ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی را به خود اختصاص داده‌اند. اما شاخص مهمی که در اینجا می‌توان به عنوان میزان دسترسی عادلانه کلیه استان‌ها به شعب مزبور ارایه نمود تفاوت در میزان تمرکز شعب در استان و تمرکز جمعیتی در هر استان است.

 

 

بر این اساس کمترین تفاوت در این دو شاخص مربوط به استان های زنجان، قزوین و کرمانشاه و بیشترین تفاوت نیز مربوط به استان های تهران، خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان می باشد . درمجموع  این آمار نشان می دهد در سطح کشور به طور متوسط هر استان 3.23 درصد جمعیت کشور را در اختیار دارد و 3.22 درصد از شعب بانک ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی در هر استان قرار دارد لذا در سطح  استان های مختلف پراکندگی شعب بانک ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی، عادلانه تر از پراکندگی شعب در مرکز هر استان (مرکز استان نسبت به سایر مناطق استان) می باشد.

 

 

شاخص دیگری که در این زمینه می توان بررسی نمود، مقایسه نسبی میزان تمرکز شعب در مراکز استان ها با توجه به جمعیت مرکز هر استان است. بر این اساس، همان گونه که در شکل زیر مشاهده می شود، مراکز استان های تهران، خراسان رضوی و اصفهان به طور نسبی دارای بیشترین تعداد شعب در مقایسه با دیگر مراکز استان و مراکز استان های سمنان، خراسان شمالی و کهگیلویه و بویراحمد دارای کمترین تعداد شعب می‌باشند. همچنین آمار مربوط به تفاوت در میزان تمرکز نسبی جمعیتی در مرکز هر استان و تمرکز تعداد شعب، نشان می دهد، مراکز استان‌های قم ، سیستان و بلوچستان و خراسان شمالی به طور نسبی کمترین تفاوت بین تمرکز جمعیتی و تمرکز تعداد شعب بانک‌ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی، و مراکز استان‌های تهران ، اصفهان و فارس دارای بیشترین تفاوت در این آمار هستند.

همچنین، آمار مربوط به تعداد شعب بانکی در مراکز استان های کشور نشان می دهد، مراکز استان های تهران، خراسان رضوی و اصفهان بیشترین تعداد شعب بانکی را در اختیار دارند که دراین میان شهر تهران با داشتن حدود 13 درصد از کل شعب بانکی مراکز استان های کشور، اختلاف قابل توجهی با دیگر شهرهای کشور پیدا کرده است که البته با توجه به جایگاه شهر تهران در مبادلات اقتصادی کشور و سهم آن در ایجاد ارزش افزوده، وجود تعداد بیشتری از شعب بانکی در این شهر تا حدودی می تواند قابل توجیه باشد.

 

 

از دیگر موضوعاتی که در اینجا می توان به عنوان شاخص های مهم اثرگذار بر تعداد شعب بانک ها و مؤسسات اعتباری در استان های کشور بیان نمود، توجه به ظرفیت اقتصادی و میزان تولید ناخالص داخلی هر استان می باشد. بر اساس آخرین آمار اعلام شده از سوی مرکز آمار ایران، استان های تهران، خوزستان و اصفهان هرکدام به ترتیب 23.1، 13.4 و 6.7 درصد از تولید ناخالص داخلی کشور (بدون احتساب نفت) را به خود اختصاص داده اند. از سوی دیگر، استان های چهارمحال و بختیاری، خراسان شمالی و خراسان جنوبی نیز کمترین سهم را در تولید ناخالص داشته‌اند. رابطه مثبت و معنی داری بین سهم هر استان از سطح تولید ناخالص داخلی و نیز تعداد شعب بانک‌ها و مؤسسات اعتباری در هر استان وجود دارد. این موضوع بدان معنی است که پراکندگی شعب در سطح استان های مختلف کشور متناسب با سطح تولید و مشارکت در ایجاد ارزش افزوده هر استان بوده است. بر این اساس، آمارهای موجود نشان می دهد، به طور متوسط هر استان 3.07 درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده و نیز در هر استان به طور متوسط 3.22 درصد از کل شعب بانک ها و مؤسسات اعتباری کشور قرار دارد، که اختلاف ناچیزی بین این دو شاخص مشاهده می شود.

 

 

 

نتیجه گیری

در این گزارش، به طور مختصر نحوه پراکندگی شعب بانک ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی در سطح کشور و نیز در سطح هر استان مورد بررسی قرار گرفت. همان‌گونه که اشاره گردید، بر اساس آمارهای صندوق بنن المللی پول، در کشورمان به ازای هر یک صد هزار نفر، تعداد 27.4 شعبه بانکی وجود دارد که با توجه به آمار دیگر کشورهای توسعه یافته و نیز کشورهای منطقه و توسعه یافته در وضعیت بینابینی قرار دارد.

بر اساس آمار ارایه شده از سوی اداره مجوزهای بانکی، تعداد کل شعب دارای مجوز بانک‌ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی 21 هزار و 656 شعبه می باشد که از این میان، بانک های ملی، صادرات ایران و کشاورزی دارای بیشترین شعبه در سطح کشور هستند. در خصوص نحوه پراکندگی شعب بانک ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی در استان های مختلف کشور، استان های تهران، اصفهان و خراسان رضوی بیشترین و استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، خراسان شمالی و ایلام کمترین آمار شعب را به خود اختصاص داده اند. همچنین، بر اساس آمار سرانه شعب در استان‌ها و مراکز استان به ازای هر یک صد هزار نفر، استان‌های سمنان، یزد و ایلام دارای بیشترین سرانه شعب مزبور در کشور هستند.

بیشترین تمرکز تعداد شعب در مراکز استان، مربوط به استان های قم، تهران و البرز و کمترین تمرکز شعب در مرکز مربوط به استان های بوشهر، سمنان و مازندران می باشد . همچنین، استان های قزوین، کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری به ترتیب دارای بیشترین تفاوت بین تمرکز جمعیتی و تمرکز تعداد شعب در مراکز استان می باشند. آمارهای فوق همچنین نشان می دهد، در سطح کشور به طور متوسط هر استان 3.23 درصد جمعیت کشور را در اختیار دارد و 3.22 درصد از شعب بانک ها و مؤسسات اعتباری غیربانکی در هر استان قرار دارد که این موضوع نشان می دهد، در سح استان های مختلف پراکندگی شعب متعادل‌تر از پراکندگی شعب در مرکز هر استان (مرکز استان نسبت به سایر مناطق استان) می‌باشد.

همچننن، بررسی سطح تولید ناخالص داخلی هر استان بر اساس داده های مرکز آمار ایران نیز نشان می‌دهد؛ بر اساس آمارهای موجود به طور متوسط هر استان 3.07 درصد از تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده و بر اساس آمار مربوط به سهم هر استان از تعداد شعب بانکی کشور، می توان ملاحظه نمود که اختلاف ناچیزی بین این دو شاخص وجود دارد. لذا می توان گفت، پراکندگی شعب بانکی در سطح کشور به طور نسبی هم نسبت به جمعیت هر استان و هم نسبت به ظرفیت تولیدی، اقتصادی و تجاری هر استان متعادل بوده است. از سوی دیگر آمارهای بین‌المللی نیز نشان می دهد که کشورمان به لحاظ تعداد شعب بانکی به ازای هر یک صد هزار نفر جمعیت تقریبا در جایگاه متعادلی نسبت به کشورهای توسعه یافته و نیز کشورهای منطقه قرار دارد.