بررسي رابطه تعاون و سلامت در گفت‌وگو با مديرعامل تعاوني دندانپزشكان ايران
هزينه‌هاي پايين دندان پزشكي، اروپايي‌ها را به ايران مي‌آورد
در حالي كه تا چند دهه پيش تصور مي‌شد رشد شتابان سرمايه‌داري و بازار آزاد و آثار «فروبارشي» آن مي‌تواند مسائلي چون تضاد طبقاتي، عدم دسترسي به امكانات و خدمات، فقر و گرسنگي را در سطح جهاني حل و فصل كند، تجربه جهاني ثابت كرد كه در كنار پيشرفت و توسعه اقتصادي، تحقق رفاه اجتماعي نيازمند سازوكارهايي براي برقراري عدالت و ايجاد دسترسي عادلانه به خدمات است.
خبر اقتصادی - گسترش و توسعه نهضت تعاون كه به‌صورتي دموكراتيك اداره شده و بر مبناي حمايت و توانمندسازي اقشار آسيب‌پذير پا گرفته است، در اين رابطه معني پيدا مي‌كند. در اين ميان بحث سلامت و درمان از آن‌جا كه ارتباط مستقيم و تنگاتنگي با عدالت اجتماعي دارد، يكي از شاخص‌هاي اصلي توسعه‌يافتگي در دنياي امروز محسوب مي‌شود كه تعاوني‌هاي درماني به لحاظ رويكرد و ماهيت اجتماعي‌شان مي‌توانند نقش موثري در آن ايفا كنند. در همين رابطه و براي آگاهي از جايگاهِ تعاوني‌هاي درماني در كشور، با محمدرضا طاهريان، مديرعامل تعاوني دندانپزشكان ايران هم‌كلام شديم. عضويت در هيات‌مديره انجمن دندان‌پزشكي ايران، مديرمسوول و سردبير ماهنامه دندان‌پزشكي امروز، سردبير خبرنامه انجمن دندان‌پزشكي ايران و نشريه علمي انجمن و راه‌اندازي كلينيك درمان رايگان براي كودكان نيازمند و معلول ذهني، تنها بخشي از سابقه اجرايي و خدماتي دكتر محمدرضا طاهريان است.
محمدرضا طاهريان در خصوص ارائه خدمات ارزان‌قيمت دندان‌پزشكي به اقشار فرودست و آسيب‌پذير جامعه در گفتكو با تعادل عنوان كرد: «حتي در كشورهايي مانند كانادا كه از نظام خدمات ملي سلامت (NHS) بهره گرفته و تمامي خدمات پزشكي رايگان است، خدمات دندان‌پزشكي از آن‌جا كه في‌النفسه خدمات گران‌قيمت و پرهزينه‌اي محسوب مي‌شوند، تحت پوشش بيمه سراسري درمان قرار نداشته و در واقع خدمات دندان‌پزشكي به بخش خصوصي واگذار شده است.» اين مطلب در حالي عنوان مي‌شود كه علي‌غم باور رايج، هزينه خدمات دندان‌پزشكي در ايران نسبت به مقايس جهاني و حتي كشورهاي منطقه، به مراتب پايين‌تر است اما چه عاملي باعث مي‌گردد كه هم‌چنان بسياري از مردم در دسترسي به خدمات دندان‌پزشكي با مشكل و سختي مواجه باشند؟ طاهريان علت اين مساله را در پايين بودن ميانگين حقوق دانسته و حل اين مساله را نيازمند مداخله و مشاركت دولت و تعاوني‌ها عنوان كرد. وي فعال كردن بخش دولتي و نظارت جدي بر آن و كارآمد كردن آن از طريق پرداخت حقوق مكفي به دندانپزشكان براي ارئه خدمات به شهروندان در اين زمينه را راهگشا دانسته و مي‌افزايد: «مهم‌تر از بحث درمان، تمركز بر مساله پيشگيري است.» وي با اشاره به اينكه پوسيدگي دندان يكي از رايج‌ترين بيماري‌هايي است كه نوع بشر به آن دچار مي‌شود، اظهار كرد: «مطالبي كه در حال حاضر در برنامه‌هاي تلويزيوني پيرامون بهداشت دهان و دندان و مساله پوسيدگي دندان مطرح مي‌شود، چندان ثمربخش نيست در حالي كه اين مسائل بايد در سال‌هاي متمادي و طي دوران تحصيل به كودكان و نوجوانان آموزش داده شود.»
حركت به سوي پيشگيري
در حالي كه در كشورهاي پيشرفته بيشتر بر مساله پيشگيري تاكيد و برنامه‌ريزي مي‌شود، در كشور ما تمركز بر سياست درمان‌گراست. طاهريان با بيان اينكه سياست درمان‌گرا هزينه‌هاي بيشتري را به مردم و دولت تحميل مي‌كند، عنوان كرد: «البته اين به معناي گران‌بودن هزينه‌هاي دندان‌پزشكي در ايران نيست. در حال حاضر، بيماراني از كشورهاي اروپايي براي دريافت خدمات دندان‌پزشكي به ايران سفر مي‌كنند كه نشان مي‌دهد هزينه‌هاي دندان‌پزشكي در ايران نسبت به مقياس جهاني، گران نيست.» وي در ادامه، اقدامات وزارت بهداشت در خصوص كارآمد كردن بيمارستان‌ها و يكپارچه كردن بيمه‌ها و طرح پزشك خانواده را اقدامات مثبتي عنوان كرد اما كافي ندانست.
وي در خصوص طرح «وارنيش فلورايد تراپي» كه از سوي سازمان بهداشت دهان و دندان وزارت بهداشت قرار است در مراكز آموزشي به اجرا درآيد، گفت: «وارنيش فلورايد تراژي اقدامي خوبي است اما مهم‌ترين مساله آموزش و تاكيد بر مسواك زدن درست و به موقع است.» اين مساله در حالي عنوان مي‌شود كه شاخص DMF يعني ميزان دندان‌هاي پوسيده، پرشده و كشيده شده در ميان كودكان ايراني بيش از 5 دندان است در حالي كه اين ميزان در سطح جهاني به يك رسيده است. مديرعامل تعاوني دندانپزشكان ايران با بيان اينكه ايران نيز هم مي‌تواند به اين عدد دست پيدا كند، علت عدم‌دست‌يابي به اين مساله را يكي نبودن حرف و عمل مسوولان و سياست‌گذاران عنوان كرد. وي در همين رابطه افزود: «براي اين منظور، آموزش و پرورش، وزارت بهداشت، شهرداري و نهادهاي ذي‌ربط بايد كميته‌اي مشترك پيرامون مسائل بهداشتي و درماني تشكيل دهند و با ايجاد يك ارتباط بين‌بخشي پيرامون مسائل مربوط به سلامت دهان و دندان سياست‌گذاري كنند.» وي با اشاره به اهميت رژيم غذايي در خصوص مساله پوسيدگي دندان، بيشترين ميزان پوسيدگي دندان در ايران را متعلق به استان گيلان است كه بيشترين ميزان مسواك را خريداري مي‌كنند و كمترين ميزان پوسيدگي متعلق به سيستان و بلوچستان كه داراي كمترين ميزان خريد مسواك‌اند.
نگاه مقطعي پاشنه‌آشيل سلامت
طاهريان در بحث آموزش و فرهنگ‌سازي، با بيان اينكه بحث سلامت صرفا يك پديده كلينيكي نيست بلكه يك پديده اجتماعي، سياسي، فرهنگي و اقتصادي است. نقش صداوسيما را بسيار مهم دانست و گفت: «ما به اندازه تبليغات محصولات خوراكي مانند چيپس و پفك كه براي سلامت دندان مضراند، راجع به سلامت دهان و دندان اطلاع‌رساني نمي‌كنيم.» وي با تاكيد بر الزام وجود نگاه استراتژيك در بخش سلامت دهان و دندان، وجود نگاه مقطعي را پاشنه آشيل اين بخش عنوان كرد. وي در ادامه عنوان كرد: «در اين زمينه تعاوني‌هاي درماني مي‌توانند نقش داشته باشند اما متاسفانه تعاون نتوانسته در اقتصاد ما جايگاه مناسب و درخور خود را پيدا كند.» وي درخصوص وضعيت تعاوني دندان‌پزشكي، مشكلات را مربوط به جايگاه تعاون در كشور دانسته و مي‌افزايد: «تعاوني يك نهاد مدني است كه براي جلوگيري از زياده‌خواهي بخش خصوصي شكل گرفته و در جهت منافع اعضاء، يك كار جمعي را پيش مي‌برد.» وي با بيان اينكه در تعاوني‌ها به علت تعهد بيشتر به قوانين و مقررات و هم‌چنين وجود نظارت، انباشت سرمايه با شتاب كمتري صورت مي‌گيرد، اين عوامل را علت كاهش توان رقابتي بخش تعاون در برابر بخش خصوصي دانست.
وي با انتقاد از كم‌رنگ شدن نظارت دولتي بر بخش تعاون در سال‌هاي اخير، واگذاري اين وظيفه به نهادهايي چون اتاق تعاون را اقدام درستي ندانسته و خواستار واگذاري اداره تعاوني‌ها به صاحبان اصلي آنها يعني مردم شد. وي در همين رابطه بيان داشت: «در اين زمينه بايد وزارت‌خانه نقش‌آفريني كند و اتاق تعاون بايد به مرجع رسيدگي شكايات تعاوني‌ها تبديل شود.» وي با بيان اينكه افراد مسوول در اتاق تعاون اعضاء تعاوني‌هايي هستند، اين مساله را زمينه‌ساز ايجاد دسته‌بندي‌ها و جناح‌بندي‌هايي در نهادهاي مدني مانند اتاق تعاون دانست كه مي‌تواند موجبات تضعيف موقعيت گروهي ديگر را فراهم آورد.
تجربه جهاني نشان داده است كه تعاوني‌ها درماني مي‌توانند نقش موثري در تسهيل دسترسي اقشار آسيب‌پذير به درمان ايفا كرده و از اين طريق در جهت تحقق عدالت اجتماعي گام بردارند كه نمونه‌هاي مشخص آن را در كشورهايي مانند انگلستان و برزيل مي‌توان سراغ گرفت. در حال حاضر در انگلستان حدود هزار تعاوني در حوزه درمان فعاليت دارند كه گردش مالي‌شان بيش از 600 ميليون پوند است. در برزيل نيز تعاوني «يونيمد» با 360 تعاوني، 100 بيمارستان و 54 آزمايشگاه اختصاصي كه بيش از 80 درصد شهرهاي اين كشور را پوشش مي‌دهد، بزرگ‌ترين تعاوني درماني و پزشكي در جهان محسوب مي‌شود. طاهريان در همين رابطه و در خصوص نقش تعاوني‌هاي درماني در كشور با بيان اينكه تعاوني‌هاي درماني عملكرد خوبي از خود نشان داده‌اند، گفت: «بسياري از پزشكان قابل كه قادر به خريداري سهام بيمارستان يا راه‌اندازي مطب نيستند، مي‌توانند با ايجاد تعاوني وارد بازار كار شوند.»
تعاوني‌هاي درماني مكمل طرح پزشك خانواده
مديرعامل تعاوني دندانپزشكان با بيان اينكه حتي در ناب‌ترين نظام‌هاي سرمايه‌داري نيز وقتي پاي تعاون به ميان مي‌آيد، دولت امتيازات وي‍ژه‌اي را براي آنها قائل مي‌شود، اين امتيازات ويژه را امكانات يا تسهيلاتي دانست كه دولت مي‌تواند در اختيار تعاوني‌ها قرار دهد. وي با اشاره به جايگاه تعاوني‌ها در دوران جنگ و اينكه يك سوم واردات هر شركت به تعاوني‌ها اختصاص مي‌يافت، يادآور شد: «اين مساله امكان كنترل بازار را به تعاوني‌ها مي‌داد كه در نهايت به نفع مصرف‌كننده تمام مي‌شد.» وي با اشاره به تجربه موفق تعاوني‌ها در كشورهاي توسعه‌يافته‌اي چون ژاپن و كره‌جنوبي، تعاوني‌ها حركتي عليه زياده‌طلبي بازار آزاد دانسته كه توسط خود مصرف‌كنندگان ايجاد شد. وي در ادامه هم‌چنين كمترين ميزان تخلفات در بخش درمان را متعلق به تعاوني‌هاي درماني دانست و عنوان كرد: «مي‌توان به جاي درمانگاه‌هايي كه خدمات چندان باكيفيتي نيز ارائه نمي‌دهند، به سوي ايجاد تعاوني‌هاي درماني حركت كرد كه ارائه خدمات با كيفيت و ارزان‌قيمت را در دستور كار خود دارند.» وي با عنوان اينكه بسياري از فارغ‌التحصيلان پزشكي و دندان‌پزشكي جذب اين درمانگاه‌ها شده و عملا نمي‌توانند از دانش نظري و عملي خود بهره بگيرند، تشكيل تعاوني‌هاي درماني را راهي براي استفاده بهينه از نيروي انساني متخصص در حوزه درمان دانست كه در نبود و فقدان امكانات و تسهيلات، عده‌اي از آنها يا راه مهاجرت را در پيش مي‌گيرند يا در حوزه‌هاي غيرتخصصي و نامرتبط مشغول به كار و فعاليت مي‌شوند.
وي با اشاره به نقاط قوت و كارآمد بودن طرح پزشك خانواده، از امكان واگذاري سلامت و درمان بخش يا محله‌هايي از شهر به تعاوني‌هاي درماني خبر داد و گفت: «اين مساله علاوه‌بر كاهش هزينه‌هاي خانوار مي‌تواند در وقت و انرژي نيز صرفه‌جويي چشمگيري را موجب شود. » وي ايجاد يك نظام درماني منسجم را از جمله كاركردها و پيامدهاي ايجاد و تشكيل تعاوني‌هاي درماني دانست كه مي‌تواند با تجميع و سامان‌دهي اطلاعات بيمار، از سرگرداني آنها در مراكز درماني و مراجعه بي‌دليل به پزشكان متخصص جلوگيري كند. وي اجراي طرح پزشك خانواده با بهره‌گيري از ظرفيت‌هاي تعاوني‌هاي درماني را زمينه‌ساز ارتقاء سطح سلامت جامعه دانست. وي با بيان اينكه در اين نظام، پزشكان نه بر اساس ميزان مراجعه بلكه بر اساس ميزان نقش‌آفريني‌شان در زمينه افزايش و ارتقاء سطح سلامت منطقه بايد ارزيابي شوند، اين اقدام را حركتي از نگرش درمان به سياست پيشگيري عنوان كرد.
هادی آذری
