گزارشی از برنامه روز جهاني غذا
نظارت دولتي ، حامي سلامت يا دشمن صنعت؟
شانزدهم اكتبر، روز جهاني غذاست و به‌همين مناسبت برنامه‌يي در سالن اجلاس سران برگزار شده است. نمايندگان سازمان‌هاي دولتي و صنايع توليد مواد غذايي در اين مراسم حضور دارند تا روز جهاني غذا را جشن بگيرند. اما در پشت ظاهر شادمانه مراسم و ماهيت جشن‌گونه آن، درگيري ميان حاضران مشهود است.
خبر اقتصادی - سخنرانان، يك به يك، ديگري را هدف قرار مي‌دهند و به همديگر اتهام وارد مي‌كنند. دعوا بر سر نظارت بر محصولات غذايي است؛ نظارتي كه برعهده چند سازمان متفاوت است. اختلاف اين سازمان‌ها، صنايع غذايي را زير چكش قرار داده و جشن روز جهاني غذا، فرصتي است تا اين صنايع تلافي كنند.
باران تندي مي‌بارد. از محوطه سالن اجلاس سران تا در ورودي را مي‌دوم، بلكه از خيس شدن در امان بمانم. اما افاقه نمي‌كند و با لباس‌هاي نمناك، براي پوشش خبري وارد سالن مي‌شوم. قرار بر بزرگداشت روز جهاني غذا و اعطاي نشان ايمني و سلامت مواد غذايي به صنايع غذايي است و سازمان غذا و دارو، وزارت جهاد كشاورزي، اداره خواروبار سازمان ملل متحد (فائو) و كانون تشكل‌هاي صنايع غذايي برگزار‌كنندگان مراسم‌اند. با اينكه به‌موقع مي‌رسم، اما جايي براي نشستن پيدا نمي‌كنم. مديران صنايع غذايي، زودتر از من وارد جلسه شده‌اند و همين مساله، نشان از حساسيت مجلس دارد. آسمان خشمگين است و صداي غرش‌اش، سالن اجلاس را مي‌لرزاند. قبل از شروع مراسم، مرشدي در مركز سالن اجلاس سران، معركه مي‌گيرد و شرح مصايب رفته بر امام حسين(ع) را براي حضار نقل مي‌كند؛ داستان، داستان جنگ است و كمبود آب. هم‌ذات‌پنداري بيشتر شنوندگان با شخصيت‌هاي يك روايت، حكايت از موفقيت راوي آن دارد و اينجا، راوي يا همان مرشد، بسيار موفق است.
جنگ نهان بر سر نظارت
صنايع غذايي چند وقتي است كه درگير جنگ شده‌اند، اما آنچه ناپيداست طرف مقابل جنگ است. كيفيت محصولات غذايي، محل اين دعواست و سازمان‌هاي نظارتي، ساير حاضران در ميدان نبرد. اما مشخص نيست چه كسي به چه كسي تير مي‌اندازد. روز جهاني غذا، بهانه‌يي بود تا نمايندگان طرفين درگير زير يك سقف جمع شوند و مواضع خود را، آشكار و نهان براي طرف مقابل بازگو كنند. نخستين سخنران مراسم كه بي‌حاشيه‌ترين سخنران هم به حساب مي‌آمد، مديركل نظارت و ارزيابي فرآورده‌هاي غذايي و آشاميدني سازمان غذا و دارو بود. هدايت حسيني، به تعريف مفهوم نشان ايمني غذا پرداخت و گفت: «يكي از برنامه‌هاي سازمان غذا و دارو اعطاي نشان ايمني و سلامت غذا به محصولات غذايي كه علاوه بر سالم بودن، به شيوه سالم نيز توليد مي‌شوند، است. اين محصولات، محصولاتي هستند كه در ارتقاي سلامت مصرف‌كننده تاثير بسزايي دارند. تاكنون ۱۴۵محصول نشان ايمني سلامت را از سازمان غذا و دارو دريافت كرده‌اند و امروز ۲۶محصول ديگر اين نشان را دريافت مي‌كنند. صنايعي موفق به اخذ اين نشان مي‌شوند كه محصولات‌شان داراي ارزش غذايي بالا و فاقد افزودني‌ها و مواد نگهدارنده باشد. تاكنون صنايع گروه محصولات صنايع لبني توانسته‌اند با ارتقاي محصولات توليدي و محصولات غني‌شده به‌ويژه غني شده با ويتامين D اين نشان را اخذ كنند.» بعد از سخنراني حسيني و نمايش چند كليپ، سخنران بعدي پشت تريبون رفت تا نخستين حمله را آغاز كند.
قدرت خريد مردم زير تيغ نظام توزيع
محمدرضا مرتضوي رييس كانون صنايع غذايي ايران، پشت تريبون قرار گرفت و صحبت خود را با اين جمله آغاز كرد: «هرجا كار سخت مي‌شود، سخنراني را به من مي‌سپارند.» مرتضوي در بخش‌هاي نخستين سخنان خود، به اهميت سلامت مواد غذايي اشاره كرد و تلاش‌ها و سختگيري‌هاي سازمان‌هاي ناظر براي دستيابي به اين مهم را ستايش كرد. سپس از رك‌گويي خود پوزش خواست و سراغ بخش‌هاي مهم‌تر سخنراني‌اش رفت. رييس كانون صنايع غذايي گفت: «صنعت غذا و آنچه به‌عنوان خروجي اين صنعت به دست مردم مي‌رسد، به دو دسته تقسيم مي‌شود؛ بخش شناسنامه‌دار و بخش بي‌شناسنامه. صنايع تبديلي بخش شناسنامه‌دار صنعت غذا هستند. نظارت بر اين بخش از صنعت كامل، دقيق و سختگيرانه است و بنابراين سلامت‌شان ضمانت مراجع ناظر را همراه دارد. تكليف و قوانين مربوط به صنايع تبديلي مشخص است. اما آنچه مغفول مانده، باقي زنجيره توليد غذاست. اندازه مواد شيميايي موجود در مواد اوليه يا باقي‌مانده سموم، مساله‌يي نيست كه به صنايع تبديلي مربوط باشد. اين مساله به بخش ديگري از اقتصاد بازمي‌گردد.» مساله ديگري كه مرتضوي به آن اشاره كرد، نظام توزيع بود. وي كه به رك‌گويي و شهامت شهره است، اين‌بار با كمي احتياط گفت: «نظام توزيع در ايران آن طوري كه بايد خود را با امكانات روز هماهنگ نكرده است. قيمت تمام شده مواد غذايي، مي‌تواند پايين‌تر باشد و اين مساله باعث افزايش خريد قدرت مردم خواهد شد.» پيكان سخن مرتضوي، بي‌آنكه اشاره مستقيمي در آن پيدا باشد، نقش واسطه‌ها در نظام توزيع را هدف گرفته بود. واسطه‌هايي كه قيمت تمام شده محصول را چند برابر مي‌كنند. وي ادامه داد: «ضعف نظام توزيع، به قدرت خريد مردم كه بايد طرف خريد غذاي سالم شود، لطمه مي‌زند. اقبال عمومي مردم به فروشگاه‌هاي مدرن، نشان مي‌دهد كه بايد در نحوه توزيع تجديدنظر كنيم.» رييس كانون صنايع غذايي، آخرين تير خود را در زمينه قيمت‌گذاري، به سمت دولت نشانه گرفت؛ «كار به جايي رسيده كه برخي دستگاه‌ها ما را مجبور به گران كردن قيمت محصول مي‌كنند و ما مقاومت مي‌كنيم تا به قدرت خريد مردم صدمه‌يي وارد نشود.»
مردم؛ قرباني اختلاف سازمان‌هاي نظارتي
مديرعامل كانون صنايع غذايي، در ادامه به جنگ ميان صنايع غذايي و دستگاه‌هاي نظارتي پرداخت. «هرگاه ميان دستگاه‌هاي دولتي اختلاف مي‌افتد، مردم و خدمتگزاران آسيب مي‌بينند.» چند وقتي است كه دو سازمان استاندارد و غذا و دارو، بر سر سلامت مواد غذايي با هم درگير شده‌اند و مواضع يكديگر را زير سوال مي‌برند. مرتضوي از همين جهت خطاب به دولتي‌هاي حاضر در مراسم گفت: «اجازه دهيد من سفير دوستي و مودت ميان همه بخش‌هاي دولتي باشم.» وي همچنين ضمن تشكر از نظارت وزارت بهداشت بر سلامت مواد غذايي، گفت: «چون دولت بزرگ است، صنايع نمي‌توانند از دخالت آن مصون بمانند. بنابراين بايد از ظرفيت‌هاي دولت حداكثر استفاده را داشته باشند.»مرتضوي، پيش‌بيني درباره آينده صنعت غذايي را حسن‌ختام سخنراني خود قرار داد؛ «من با شناختي كه از صنايع كشور و ظرفيت‌هاي ايران دارم، با جرات اعلام مي‌كنم كه در ماه‌هاي فروردين و ارديبهشت 1395، شاهد تحولات چشمگيري در صنايع كشور خواهيم بود. صنعت غذا آمادگي جذب سرمايه خارجي براي شركت در اين تحول را دارد. اما اين جذب سرمايه، تنها به يك شرط صورت مي‌پذيرد؛ سرمايه‌گذار خارجي از امنيت بازار اطمينان حاصل كند و اين اتفاق نخواهد افتاد، اگر توليدكنندگان داخلي تحت‌فشار باشند.»
دخالت دولت،خطري براي امنيت غذايي
سرج ناكوزي نماينده فائو در ايران از ديگر سخنرانان مراسم بود. او بااشاره به اين مساله كه ايران يكي از 72كشوري است كه توانسته به اهداف توسعه هزاره دست پيدا كند، از آينده امنيت غذايي در ايران ابراز نگراني كرد. وي گفت كه روند توسعه اقتصادي در ايران، باعث به‌وجود آمدن كمبود آب و انرژي شده است و اين مساله، نياز به پيگيري‌هاي بعدي دارد.
ناكوزي اعلام كرد كه در سطح جهان بيش از 800ميليون نفر از گرسنگي رنج مي‌برند، اما سازمان فائو توانسته با اجراي برنامه‌هاي حمايت اجتماعي مانند تغذيه در مدارس، 150ميليون نفر را از گرسنگي نجات دهد. او، بخش خصوصي را يك متحد كليدي در جنگ با گرسنگي توصيف كرد و گفت كه اين بخش مي‌تواند نقشي مهم در برنامه‌هاي حمايت اجتماعي ايفا كند. بخش خصوصي در ايران، قدرتمند و پرنفوذ است تاحدي كه پارلمان خاص خودش را دارد. رييس اين پارلمان يكي ديگر از ميهمانان جشن روز غذا بود. محسن جلال‌پور كه رييس اتاق بازرگاني ايران است، در پشت تريبون حضور يافت تا از نقاط ضعف و قوت صنايع غذايي ايران بگويد. جلال‌پور، نيروي انساني مجرب، بنگاه‌هاي اقتصادي جاافتاده، موقعيت جغرافيايي كشور و مزيت‌هايي ازقبيل غذاي حلال را نقاط قوت صنعت غذايي ايران دانست و در مقابل، به فقر كشاورزان، دانش پايين آنها و بحران آب به‌عنوان نقاط ضعف صنعت اشاره كرد. كمبود آب، باعث شده كه ايران نتواند به افزايش سطح زير كشت كشاورزي فكر كند و اين مساله از رشد صنايع غذايي جلوگيري مي‌كند. رييس اتاق بازرگاني، راه‌حل را افزايش بهره‌وري دانست و اعلام كرد كه درصورت محقق نشدن اين مهم، صنايع غذايي نه‌تنها رشد نخواهد كرد كه جايگاه حال حاضر خود در ميان صنايع را نيز ازدست خواهد داد. هم‌اكنون 10درصد از ارزش افزوده صنايع كشور و 17درصد از شاغلان در صنايع، مختص صنايع غذايي است. جلال‌پور اتصال به بانك‌هاي سرمايه‌گذاري را مهم‌ترين وظيفه كانون صنايع غذايي خواند و گفت كه با ظرفيت‌سنجي اين صنايع، مي‌توان بازار كشورهاي اطراف، علي‌الخصوص كشورهاي CIS و فدراسيون روسيه را به‌دست آورد. اما صحبت‌هاي رييس اتاق بازرگاني هم از قاعده كلي مراسم روز غذا مستثني نبود. جلال‌پور با احتياط زياد، حمله خود را به سازمان‌هاي نظارتي آغاز كرد و گفت: «سازمان‌هاي نظارتي بايد به نظارت از بالا بپردازند و امور اجرايي را به تشكل‌ها واگذار كنند.» وي براي آنكه اشاره مستقيمي به سازمان غذا و دارو و قائله آب معدني دماوند نكرده باشد، رسانه‌ها را متهم كرد و گفت: «اين مساله كه رسانه‌ها جنجال به‌پا كرده و برندي را تخريب كنند، به ظرفيت صنعت و آينده آن صدمه مي‌زند.» جلال‌پور در ادامه مجددا از سازمان‌هاي نظارتي انتقاد كرد و بيان داشت كه در صورتي كه اين سازمان‌ها خود امور اجرايي را برعهده بگيرند، فساد اداري موجود در كشور، اعتماد مردم به نظارت بر سلامت مواد غذايي را خدشه‌دار خواهد كرد. وي اين موضوع را دليلي براي لزوم واگذاري نظارت بر تشكل‌هاي خصوصي دانست. او درنهايت خريد‌هاي تضميني را زير سوال برد و از دولت خواست تا در اين زمينه تدبيري بينديشد؛ «كالاهاي تضميني بايد طوري به بازار عرضه شود كه موجب رقابت با توليدكنندگان موادغذايي نشود. اين مساله، امنيت غذايي را به خطر خواهد انداخت.»
پيام را گرفتيم
بعد از بخش خصوصي، نوبت به نماينده دولت رسيد تا پشت تريبون سنگر بگيرد. رسول ديناروند معاون وزير بهداشت و رييس سازمان غذا و دارو، صحبت خود را با تشكر از سخنرانان پيشين آغاز كرد و خطاب به محمدرضا مرتضوي گفت: «هرچند در لفافه سخن گفتيد، اما پيام را گرفتيم.» وي در ادامه قول مساعدت براي رفع معضلات نظام توزيع داد و همچنين اشاره كرد كه اين سازمان بر تمام مراحل زنجيره توليد غذا نظارت دارد. ديناروند، تمام جنبه‌هاي صنايع غذايي، ازجمله جنبه اقتصادي، عدالت و دسترسي، حفاظت اجتماعي و توسعه فناوري را مهم دانست، اما گفت كه به اذعان خود توليدكنندگان، مهم‌ترين جنبه مواد غذايي، سلامت است و بنابراين سازمان غذا و دارو نمي‌تواند سلامت غذا را قرباني جنبه‌هاي ديگرش كند. او خطاب به حاضران در جمع كه نمايندگان صنايع بودند گفت: باتوجه به اينكه صنايع كشور مي‌توانند بهترين كيفيت را با رعايت بالاترين استانداردها عرضه كنند، از شما اجازه مي‌گيرم كه با آن دسته از صنايع كه اهميت كيفيت را نمي‌دانند يا به‌خاطر سودجويي استانداردها را رعايت نمي‌كنند، برخورد كنيم. ديناروند در ادامه، به سه نكته كليدي در حوزه غذا اشاره كرد و سازمان متبوعش را مسوول بررسي و نظارت بر اين نكات دانست؛ اول كاهش مخاطرات غذا از طريق كنترل آلاينده‌هاي آن، دوم تقلبات غذايي مانند استفاده از افزودني‌هاي غيرمجاز كه با پيشرفت علم و تكنولوژي در حال افزايش است و سوم بحث اصلاح رفتار، شيوه زندگي و تغذيه مردم كه سلامت جمعيت ايران را با مخاطره مواجه كرده است. رييس سازمان غذا و دارو، اهميت هر سه بخش را يكسان دانست و در جواب صحبت‌هاي جلال‌پور كه سازمان‌هاي نظارتي را از امور اجرايي نهي كرده بود، رسيدگي به اين نكات را وظيفه ذاتي سازمان غذا و دارو دانست؛ «بدون وجود دستگاه‌هاي نظارتي و تنها با اتكا به آموزش، نمي‌توان انتظار بروز تغيير در اين سه بخش را داشت.»
وزير راضي نيست
صحبت‌هاي ديناروند به پايان نرسيده بود كه وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي وارد مراسم شد. معاون وزير صحبت‌هاي خود را كوتاه كرد تا وزير هم مجال سخن گفتن داشته باشد. حسن قاضي‌زاده‌هاشمي كه خود را از جلسه‌يي اضطراري به مراسم رسانده بود، صحبت‌هايش را با گلايه آغاز كرد و گفت كه در نظرش نه مسوولان و متوليان، نه بنگاه‌هاي توليد موادغذايي و نه مردم وظايف خود را به درستي انجام نداده‌اند. هاشمي گفت كه گويا اسناد بالادستي كه به اهميت سلامت موادغذايي اشاره مي‌كنند، تنها به درد خاك گرفتن در گنجه‌ها مي‌خورند، چراكه هيچ سازماني به آنها عمل نمي‌كند. او وضعيت سلامت موادغذايي در كشور را مطلوب ندانست و گفت: آنها كه مجوز صادر مي‌كنند، مانند وزارت صنعت و معدن و بهداشت در بحث نظارت كوتاهي كرده‌اند. بنگاه‌ها نيز چون رتبه‌بندي نشده‌اند، به رعايت استانداردهاي لازم توجهي ندارند. وزير، كارنامه سلامت موادغذايي را در يك‌سال گذشته، مطلوب ندانست.
هاشمي در ادامه بدون آنكه موضع دقيق خود را مشخص كند، وارد معركه صنايع و سازمان‌هاي ناظر شد و با لحني تند و سرزنش‌آميز گفت: «حرف جديدي براي گفتن ندارم. بايد رجزخواني‌هاي معمول را كنار بگذاريم و از رفتارهاي تكراري دست بكشيم. اين اتفاق كه سازمان‌هاي غذا و دارو، استاندارد و دامپزشكي در مقابل هم قرار بگيرند، مساله مطلوبي نيست و اعتماد مردم را خدشه‌دار خواهد كرد. مردم بايد به نظارت اعتماد داشته باشند و احساس كنند كه به هيچ عنوان، به بخش‌هاي دولتي، شبه دولتي و خصوصي اجازه رانت خواهي داده نخواهد شد.»وزير بهداشت همچنين به بحث تحريم‌ها اشاره كرد و گفت: «در زمان تحريم، ناچار بوديم از سموم و كودهايي استفاده كنيم كه براي سلامت، آسيب‌رسان بودند. اكنون با برداشته شدن تحريم‌ها، ديگر شاهد تكرار اين مسائل نخواهيم بود. سلامت، يكي از اولويت‌هاي دولت بوده است و اميدواريم در پساتحريم نيز اولويت دولت باقي بماند.»هاشمي سخنان خود را با ايراد جمله‌يي خطاب به توليدكنندگان موادغذايي به اتمام برد: «آينده بازار، از آن كساني است كه درستكارند، به كيفيت اهميت مي‌دهند و سودهاي كوتاه‌مدت را سرلوحه كار خود قرار نمي‌دهند.»
منبع: علی اسدی خمامی - تعادل
