سهم ترانزيتي ناوگان ريلي فقط يك درصد

خبر اقتصادی - براساس نظر كارشناسان و فعالان اين حوزه، سرعت، مصرف سوخت اندك، توانايي حمل كالا با اوزان بالا و ضريب خطر كمتر، ازجمله دلايلي است كه اهميت توجه به اين بخش از صنعت حمل‌ونقل را در سياست‌گذاري‌هاي كلان دوچندان مي‌كند. اگرچه برآوردها نشان مي‌دهد كه عوامل متعددي در توسعه نيافتن ناوگان حمل‌ونقل ريلي در سال‌هاي اخير دخيل بوده است، اما شايد بتوان يكي از دلايل اصلي ضعف در اين حوزه را سياست‌هاي غلط دولت‌هاي نهم و دهم در اين بخش عنوان كرد. بنا به گفته «فاطمه مقيمي» عضو كميسيون حمل‌‌ونقل و ترانزيت اتاق بازرگاني ايران، بخش حمل‌‌ نقل ريلي در 4سال پاياني دولت دهم، به‌شدت روند نزولي طي كرد؛ به‌طوري كه سهم ناوگان ريلي درحوزه ترانزيت كه در سال۸۶ رقمي معادل ۲۲درصد بود، با ۲۱درصد كاهش به يك‌درصد رسيد. درچنين شرايطي و با روي كارآمدن دولت يازدهم، توجه به حمل‌ونقل ريلي و تلاش براي احياي دوباره آن، يكي از اولويت‌هاي سياست‌گذاران اين حوزه است اما بي‌ترديد با توجه به مشكلات موجود، توسعه ناوگان ريلي با چالش‌هاي زيادي روبه‌روست؛ به‌طوري كه صنعتگران و توليدكنندگان واگن و تجهيزات ريلي، از وضعيت توليدات داخلي و ورود واگن‌هاي دست دوم خارجي گلايه‌مندند و معتقدند؛ ظرفيت ساخت واگن و تجهيزات ريلي در داخل كشور وجود دارد، اما شركت‌هاي بهره‌بردار خطوط ريلي، واگن‌‌هاي دست دوم خارجي را بر توليدات داخل ترجيح مي‌دهند و بدون ‌شك، اين انتخاب مي‌تواند به منزله آفتي براي ناوگان حمل‌‌ونقل ريلي كشور باشد. در اين شرايط، بحث فرسوده بودن حداقل 500 تا 600 واگن كشور از مجموع 2000 واگن مسافري فعال يعني 25درصد اين واگن‌ها نيز معضلي است كه فعالان صنعت حمل‌ونقل ريلي نسبت آن به ‌شدت گلايه دارند. تجربه كشورهاي موفق درحوزه حمل‌ونقل ريلي نشان مي‌دهد كه موضوع فراهم كردن زيرساخت‌هاي ناوگان ريلي ازسوي دولت و سرمايه‌گذاري بخش خصوصي براي ارائه خدمات، از مهم‌ترين سياست‌هاي كشورهاي توسعه‌يافته براي استفاده هرچه بهتر از ناوگان ريلي است؛ مساله‌يي كه به دليل محدوديت منابع مالي دولت و نبود تمايل بخش خصوصي براي ورود و سرمايه‌گذاري دراين حوزه، اين بخش را با چالش‌هاي زيادي روبه‌رو كرده است. درچنين شرايطي كارشناسان صنعت حمل‌ونقل راهكارهاي متفاوتي را براي احياي ناوگان ريلي پيشنهاد مي‌كنند كه در ادامه مي‌خوانيد:

 فراهم نبودن حداقل‌هاي ريلي

«خورشيد گزدرازي» عضو كميسيون حمل‌‌ونقل اتاق بازرگاني بوشهر در گفت‌وگو با «تعادل»، با تاكيد بر اينكه توسعه حمل‌‌ونقل ريلي منوط به فراهم كردن زيرساخت‌هاي آن در بسياري از نقاط مهم كشور است، مي‌گويد: زماني مي‌توان براي احياي مزيت‌هاي حمل‌ونقل ريلي برنامه‌ريزي كرد كه حداقل زيرساخت‌هاي مورد نياز اين بخش فراهم باشد. به گفته وي، در بسياري از استان‌ها، هنوز طرح‌هاي پيشنهادي، پياده‌سازي نشده و حتي نخستين كلنگ خط‌آهن به زمين زده نشده است. بنابراين خيلي از راهكارهاي ارائه شده، درحد نوشته باقي مي‌ماند و هيچگاه عملي نمي‌شود.

گزدرازي با اشاره به «ضعف ناوگان حمل‌ونقل ريلي كشور» مي‌افزايد: متاسفانه تحريم‌هاي وضع شده عليه ايران به مشكلات اين بخش نيز دامن زد. ازسوي ديگر تا زماني كه زيرساخت‌‌هاي لازم ازسوي دولت فراهم نباشد، بخش خصوصي تمايلي به سرمايه‌گذاري ندارد. درچنين شرايطي احياي مزيت‌هاي حمل‌ونقل ريلي كمي دور از ذهن به نظر مي‌رسد.

  فاينانس رقابتي با اجراي برجام

به نظر مي‌رسد در صورت اجراي برجام، شرايط براي ورود سرمايه‌گذاران خارجي و جذب فاينانس فراهم شود. از اين‌رو جاي اميدواري است كه وضعيت حمل‌ونقل ريلي بهبود يابد. به‌طوري كه عضو كميسيون حمل‌‌ونقل اتاق بازرگاني بوشهر با تاكيد بر آن مي‌گويد: چنانچه تحريم‌ها لغو شود، بدون ترديد در بحث فاينانس، رقابت به ‌وجود مي‌‌آيد؛ چراكه درحال ‌حاضر، كشور ما حق انتخاب فاينانسور ندارد؛ حتي در برخي موارد، مجبور به پذيرش فاينانس ازسوي چين شده است.

 وي در ادامه مي‌افزايد: اين درحالي است كه با رفع تحريم‌ها، شرايط انتخاب فاينانسور براي ايران ايجاد خواهد شد. در نهايت مي‌توان اميدوار بود ناوگان حمل‌‌ونقل ريلي، جايگاه واقعي خود را دركشور پيدا كند. اما نبايد فراموش كرد كه با فرض فراهم شدن زمينه‌هاي لازم براي سرمايه‌گذاري در اين صنعت، توسعه شبكه حمل‌ونقل ريلي هر كشوري، ملزم به بازسازي و نوسازي مستمر اين ناوگان است. چراكه در غير اين صورت، سرمايه‌گذاري‌هاي دولتي همچنان به سوي بخش جاده‌يي سرازير مي‌شود.

  واگن‌ها زود پير مي‌شوند

كارشناسان بر اين باورند كه ناوگان ريلي روز به‌ روز پيرتر مي‌شود و از استانداردهاي روز دنيا فاصله مي‌گيرد. عمر بالاي ۳۰سال برخي از واگن‌هاي موجود در شبكه حمل‌‌ونقل ريلي كشور، باعث شده نوسازي اين بخش به يك ضرورت تبديل شود و اين درحالي است كه به گفته «عباس آخوندي» وزير راه‌وشهرسازي، حداقل ۵۰۰ تا ۶۰۰ واگن در بخش ريلي فرسوده است و با استانداردهاي روز دنيا فاصله دارند.

درچنين شرايطي دو موضوع چالش‌برانگيز مطرح مي‌شود؛ نخست آنكه نوسازي و بازسازي ناوگان ريلي نيازمند هزينه‌هاي گزافي است كه بدون ترديد، بودجه‌هاي دولتي كفاف اين امر را نمي‌دهد. دوم اينكه بخش خصوصي براي ورود به اين بخش با مشكلات متعددي روبه‌روست. به‌طور نمونه، صنعت حمل‌ونقل ريلي به ويژه در بخش ساخت واگن و تجهيزات مورد نياز با مشكلات متعددي روبه‌روست و صنعتگران و توليدكنندگان واگن و تجهيزات ريلي، همواره از وضعيت توليدات داخلي و ورود واگن‌هاي دست دوم خارجي گلايه‌مندند. آنها معتقدند؛ ظرفيت ساخت واگن و تجهيزات ريلي در داخل كشور وجود دارد و چند كارخانه بزرگ نيز در اين حوزه فعال هستند، اما شركت‌هاي بهره‌بردار خطوط ريلي، واگن‌‌هاي دست دوم خارجي را بر توليدات داخل ترجيح مي‌دهند و بدون ‌شك اين انتخاب مي‌تواند به منزله آفتي براي ناوگان حمل‌‌ونقل ريلي كشور باشد.

 توان ساخت انواع واگن‌ها وجود دارد

عباس قربانعلي‌بيك مديرعامل شركت آذرخش ريل و فعال بخش خصوصي نيز در اين باره به «تعادل» مي‌گويد: در حال حاضر توان و ظرفيت ساخت انواع واگن‌ها وجود دارد و توليدكنندگان نيز با همه مشكلات موجود، همچنان در اين عرصه فعاليت مي‌كنند. وي در ادامه مي‌افزايد: اما به‌نظر مي‌رسد موانع و الگوهاي نادرستي كه پيش روي آنها وجود دارد، از يك سو حركت در اين مسير را با دشواري‌هاي زيادي همراه كرده و ازسوي ديگر شرايط خريد واگن‌هاي خارجي را براي شركت‌هاي حمل‌ونقل ريلي تسهيل مي‌كند؛ اين درحالي است كه ظرفيت فعال شركت‌هاي واگن‌ساز حدود ۱۰درصد است و شركت‌هاي واگن‌ساز ايراني اغلب با فناوري شركت‌هاي اروپاي غربي واگن مي‌سازند. وي معتقد است كه باوجود همه مشكلات موجود در صنعت واگن‌سازي اما قيمت واگن در داخل كشور حتي با چين رقابت داشته است.

 تمايل به خريد واگن‌هاي دست دوم خارجي

به گفته وي قيمت تمام شده بالا، دستمزدهاي بالا و نوسان قيمت ارز سه دليل عمده تمايل شركت‌هاي حمل‌ونقل ريلي به خريد واگن‌هاي دست دوم خارجي و بي‌ميلي به استفاده از واگن‌هاي توليد داخل محسوب مي‌شود؛ موضوعي كه اگرچه در دولت يازدهم موردتوجه خاص دولتمردان قرار گرفته، اما همچنان نيازمند حمايت بيشتر و برنامه‌ريزي دقيق‌تري است. قربانعلي‌بيك تاكيد مي‌كند: با حمايت دولت مي‌توان از الگوي اجاره به شرط تمليك استفاده كرد كه علاوه بر فعال شدن شركت‌هاي واگن‌ساز به بخش خصوصي مالك واگن نيز مساعدت مي‌شود. در كنار اين موارد از اين نكته نبايد غفلت كرد كه باتوجه به كثرت شركت‌هاي واگن‌ساز و تمايل مجدد براي احداث شركت‌هاي جديد واگن‌سازي بايد از سوءاستفاده اين شركت‌هاي موجود از حمايت‌هاي پيشنهادي فوق ممانعت شود. وي معتقد است تشكيل مجدد كارگروه صنايع ريلي در سازمان گسترش يا وزارت صنعت ضروري به‌نظر مي‌رسد.

  سهم توليد داخل، فقط 30درصد

براساس آمار موجود، در حال‌ حاضر سهم واگن‌‌هاي توليد داخل از شبكه ريلي كشور حدود ۳۰درصد است و ۳۰ تا ۳۵درصد ديگر واگن‌‌هاي دست دوم، واگن‌هاي ۲۰ تا ۳۰ساله‌يي هستند كه در چند سال گذشته از كشور آلمان، كره و چين وارد كشور شده‌اند. به گفته هوشنگ سوهاني‌‌گر عضو انجمن ريلي كشور، شايد تنها مزيت واگن‌‌هاي دست دوم، قيمت پايين اين واگن‌‌ها نسبت به واگن‌هاي نو باشد اما اگر بخواهيم مطابق با استانداردها و شرايط روز، واگن‌هاي مسافري را بازسازي و بهره‌برداري كنيم، اين مزيت نيز از بين مي‌رود.

ازسوي ديگر محسن پورسيدآقايي مديرعامل شركت راه‌آهن جمهوري اسلامي در اين زمينه گفته است كه بخش عمده‌يي از مجوز ورود واگن‌هاي دست‌دوم در دولت قبل صادر شده است و درحال ‌حاضر نمي‌توان اين مجوزها را لغو كرد اما براي جلوگيري از ادامه اين روند، محدوديت‌هايي براي وارد كردن واگن‌هاي دست‌دوم ايجاد شده است؛ ازجمله اينكه هر شركتي كه قصد وارد كردن واگن‌هاي دست‌دوم را دارد بايد به همان ميزان از شركت‌هاي توليدكننده داخلي، واگن خريداري كند. علاوه بر اينكه مسوولان شركت راه‌آهن، براي ورود واگن‌هاي دست‌دوم شرط سن گذاشته و از اين‌رو شركت‌ها نمي‌توانند واگن‌هاي دست‌دوم با سن بالا را وارد ناوگان كنند.

 پورسيدآقايي همچنين معتقد است بخشي از واگن‌هاي اروپايي كه وارد مي‌شود از واگن‌هاي موجود در شبكه ريلي كشور كيفيت بهتري دارند، چراكه درحال ‌حاضر سن برخي واگن‌هاي موجود در ناوگان ريلي كشورمان به بالاي ۴۵سال مي‌‌رسد و قطعا در اين شرايط وارد كردن واگن‌هاي اروپايي بسيار بهتر از استفاده از واگن‌هاي موجود است.

 مشكلات نرم‌افزاري واگن‌سازي

اما مشكلات اين ناوگان وسيع در كشور تنها محدود به بخش سخت‌افزاري يا به بيان ديگر بخش تجهيزات و توليدات نمي‌شود. شركت‌هاي حمل‌ونقل ريلي كه وظيفه ارائه خدمات جابه‌جايي را به‌عهده دارند نيز با معضلات متعددي روبه‌رو هستند. مشكلاتي همچون خريد واگن‌هاي داخلي با قيمت‌هاي بسيار بالا و روي‌آوردن به خريد واگن‌هاي دست‌دوم خارجي، فرسوده بودن خطوط آهن و نياز به بازسازي آنها، نبود بودجه و تامين نشدن زيرساخت‌ها و غيره از مواردي است كه محمود قيام عضو هيات‌مديره انجمن صنفي شركت‌هاي حمل‌ونقل ريلي در گفت‌وگو با «تعادل» از آن گلايه مي‌كند و مي‌گويد: فعالان اين بخش از وضعيت موجود رضايت ندارند چراكه مديريت و نظارت درستي بر آن وجود ندارد. مسافران نيز از وضعيت خدمات‌رساني برخي شركت‌ها ناراضي هستند.

  بودجه ناكافي است

پورسيدآقايي مي‌گويد: اين درحالي است كه بودجه لازم براي ارتقاي سطح كيفي خدمات ارائه شده وجود ندارد. ازسوي ديگر بسياري از پيمانكاران شركت‌هاي بزرگ حمل‌ونقل ريلي مطالبات خود را از شركت دريافت نكرده و به‌همين دليل با كمبود نقدينگي مواجه شده‌اند. به گفته وي، استفاده از قطار براي حمل ‌بار و مسافر ضريب امنيتي بالاتري نسبت به وسايل نقليه جاده‌يي دارد، بنابراين بايد به‌گونه‌يي برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري كرد كه استفاده از ناوگان ريلي در اولويت قرار گيرد. وي معتقد است: به‌دليل كاهش ميزان مصرف سوخت در حمل‌ونقل ريلي، هزينه‌ها نيز به ميزان قابل‌توجهي كاهش مي‌يابد و درنهايت صرفه اقتصادي بيشتري دارد؛ چراكه توسعه صنعت حمل‌‌ونقل ريلي با توسعه اقتصادي رابطه تنگاتنگ دارد. به‌نظر مي‌‌رسد استفاده نكردن از ظرفيت و توانمندي‌هاي كشور در حوزه حمل‌‌ونقل ريلي و بي‌‌توجهي به يكي از بخش‌هاي مهم اقتصادي و سودآور كشور، در طولاني‌مدت موجب آسيب‌هاي جبران‌ناپذيري در اين بخش و بخش‌هاي وابسته به آن

خواهد شد، از اين‌رو بايد با تدبير و حمايت لازم دولت از اين ناوگان در انتظار نوسازي استاندارد اين صنعت باشيم.