25درصد پتروشيمي‌هاي ايران «تك‌محصول» هستند
اعتراض، نامه‌نگاري، گلايه و نارضايتي. اين چند كلمه بيانگر و خلاصه‌يي از مجموع اظهارات عمده بخش خصوصي صنعت پتروشيمي ايران، حداقل در يك سال گذشته است. اغلب مواقع، پيچيدگي فراوان اين صنعت باعث مي‌شود، نمايندگان رسانه‌ها نتوانند به‌درستي موضع منطقي‌تر را در اين ميان تشخيص دهند. درحالي كه فارغ از اينكه طرفدار اقتصاد دولتي يا هوادار دو آتشه بازار‌هاي آزاد باشيم، هر كدام از اين مدل‌ها، در حالتي كه درست و منطقي رعايت نشوند، مضرات بسيار زيادي را براي وضع كلي يك كشور به‌دنبال خواهند داشت.
خبر اقتصادی - يكي از مهم‌ترين خصوصيات بازار آزاد و رقابتي نيز «كيفيت» محصولات ارائه شده توسط بنگاه‌هاي مختلف است. درحالي كه بدنه خصوصي پتروشيمي ايران در بسياري از مواقع از دولت به واسطه عدم ارائه گاز ارزان يا خوراك نفتا با تخفيف بيشتر گلايه مي‌كند، اين پرسش پيش مي‌آيد كه آيا اين بخش عملكرد مناسب و مطلوبي در حوزه كاري خود ارائه مي‌دهد؟ غير از مواردي خاص مانند ارتقاي رتبه هلدينگ پتروشيمي خليج‌فارس در رتبه‌بندي ICIS بخش خصوصي در حدود 5سال فرصت خود براي حضور در صنعت پتروشيمي، تحول چنداني را در اين صنعت ايجاد نكرده است. يكي از مواردي كه در اين سال‌ها بايد موردتوجه قرار مي‌گرفت تا امروز كار به گلايه از ورشكستگي كشيده نشود «گسترش سبد محصولات» اين مجتمع‌ها بود. كمي بعد از خوابيدن موج رسانه‌يي مطرح شده درمورد «نامه‌نگاري مجتمع‌هاي پتروشيمي خوراك مايع به رييس‌جمهور» كه درنهايت نيز صحت و سقم آن مشخص نشد، فرصتي پيش آمد تا اين مساله را از ديدگاه محمدحسن پيوندي معاون مديرعامل شركت ملي صنايع پتروشيمي بررسي كنيم. همين گپ‌وگفت بود كه موجب شد پيوندي به اين مساله اشاره كند كه مجتمع‌هاي پتروشيمي در ايران براي دوري از وضعيت ورشكستگي بايد دست به گسترش سبد محصولات خود بزنند.
اين اظهارنظر ازسوي محمدحسن پيوندي در واكنش يه اين پرسش مطرح شد كه آيا اساسا ادعاي ورشكستگي پتروشيمي‌هاي خوراك مايع در ايران صحت دارد؟ پيوندي در اين رابطه گفت: اينكه اين توليدكنندگان در آستانه ورشكستگي باشند درست و دقيق نيست. اين اعتراض‌ها در پي كاهش حاشيه سود پتروشيمي‌هاي خوراك مايع به‌وجود مي‌آيد. وي بحث را اين‌گونه ادامه داد: اين موضوع نشان مي‌دهد كه پتروشيمي‌هاي ما بايد مديريت استراتژيك داشته باشند كه متاسفانه اين‌گونه نيست. بالاخره يك بنگاه اقتصادي كه فروش 3،4ميليارد دلاري دارد بايد چنين شرايطي را پيش‌بيني و استراتژي خود را بر اين پايه بنا كند، نه اينكه حيات و بقاي آنها به قيمت خوراك وصل باشد. توصيه من اين است كه مجتمع‌هاي پتروشيمي سبدي از محصولات پتروشيمي را توليد كنند كه بتوانند ريسك ناشي از نوسان قيمت خوراك را پوشش دهند. وي در ادامه به اين نكته اشاره كرد كه تعداد مجتمع‌هاي توليدكننده پتروشيمي در داخل كشور با خوراك مايع خيلي كم هستند. اين بدين دليل است كه در طول جنگ تحميلي و به‌خاطر دور بودن از مرز، مجتمع‌هاي پتروشيمي در شهرهاي مركزي كشور ساخته شد. اين موضوع كه اين پتروشيمي‌ها از خوراك مايع تغذيه مي‌كنند هم به‌خاطر اين است كه نزديك پالايشگاه باشند. وي افزود: در شرايط طبيعي خوراك پتروشيمي‌ها NGLيا ميعانات گازي و گازطبيعي است، بنابراين به‌خاطر كاهش فاصله قيمت ارز مبادله‌يي و ارز آزاد حاشيه سود اين پتروشيمي‌ها كاهش يافته است. اين موضوع كه يك پتروشيمي در ايران به اين دليل ورشكسته شود، ممكن نيست. وي در اين رابطه گفت: توليدكنندگان پتروشيمي از دوردست‌ترين نقاط دنيا از ايران نفت مي‌خرند و توليد مي‌كنند، بنابراين غيرعقلايي است اگر فكر كنيم كه توليدكننده داخلي كه با تخفيف از خوراك بهره مي‌برد در آستانه ورشكستگي باشد.
معاون مديرعامل NPC در پايان گفت: البته نكته‌يي كه بسيار مهم است اين است كه واحدهاي پتروشيمي ما بايد با استفاده از تجهيزات به‌روز و جديد بهره‌وري خود را افزايش دهند. به‌طور مثال پتروشيمي بندر امام در دهه70 ميلادي ساخته شده و نياز جدي به نوسازي دارد، بنابراين ما در قسمت‌هاي بهره‌وري، نوسازي، خلاقيت، توسعه و... به‌طور متناسب كار كنيم و تمركز خود را روي افزايش بهره‌وري و استفاده از ظرفيت‌هاي اقتصادي قرار دهيم.
جدا از اين مساله كه به هر صورت واحدهاي پتروشيمي در ايران نياز به حمايت دارند و خوراك مايعي‌ها به واسطه برخي مسائل چندان حمايت نمي‌شوند، اين اظهارنظر پيوندي كه واحدهاي پتروشيمي بايد «سبد محصولات» خود را متنوع كنند ما را بر آن داشت تا اين تنوع در وضعيت فعلي را بررسي كنيم.
طبق بررسي‌ها از كتاب 50سالگي صنعت پتروشيمي ايران، از ميان 52مجتمع پتروشيمي كه در ايران فعاليت مي‌كنند 13مجتمع «تك‌محصول» هستند. ساختاري كه به‌طور قطع بيشترين حاشيه‌ها را از نوسانات بازار و سياست‌گذاري‌هاي دولت به آنها منتقل مي‌كنند. طبق اين بررسي‌ها، مجتمع‌هاي پتروشيمي نويد زر شيمي، رسولي، فسفريك جنوب، رجال، زاگرس، مهر، ايلام، پلي‌نار، پلي‌پروپيلن جم، كربن ايران، قائد بصير و پليمر كرمانشاه و لاله 13مجتمعي هستند كه تنها يك محصول توليد مي‌كنند. به اين ترتيب بايد گفت كه 25درصد صنعت پتروشيمي ايران در حال توليد تك‌محصولي است.
ازسوي ديگر پروژه‌هاي 2محصولي هم فراواني قابل‌توجهي در ميان واحدهاي پتروشيمي ايران دارند. طبق بررسي‌ها 10مجتمع فارابي، غدير، بافت، تكس آريا، پرديس، مرواريد، كاويان، جم، كرمانشاه و بيستون كه 19درصد كل صنعت پتروشيمي ايران را از لحاظ تعداد تشكيل مي‌دهند در حال توليد 2محصول هستند.
بيشترين فراواني در تنوع محصولات صنعت پتروشيمي ايران را اما مجتمع‌هايي به خود اختصاص مي‌دهند كه بين 3 تا 9محصول را توليد مي‌كنند. اين گروه شامل 20مجتمع شده كه 39درصد از تعداد مجتمع‌هاي پتروشيمي ايران طبق آخرين كتاب 50سالگي اين صنعت هستند. پتروشيمي‌هاي كيميا، بسپاران بندر امام، آب نيرو، اروند، تندگويان، خوزستان، كارون1، فناوران، رازي، مارون، نوري (برزويه)، پارس، آريا ساسول، اروميه، فرساشيمي، آبادان، گامرون، اصفهان، خارگ و خراسان اين 20مجتمع را تشكيل مي‌دهند. نكته قابل‌توجه اين است كه از ميان اين 20مجتمع، 6مجتمع فن‌آوران، اروميه، فرساشيمي، آبادان، گامرون و خراسان 3محصوله هستند و تنها محتمع پتروشيمي تندگويان 9محصول توليد مي‌كند.
در نهايت اما تنها 9 مجتمع پتروشيمي كه 17درصد صنعت پتروشيمي ايران را به خود اختصاص مي‌دهند، توليداتي برابر 10 و بالاتر از 10محصول را دارند. اين گروه كه كمترين درصد را دارند شامل پتروشيمي‌هاي فرآورش بندر امام، اميركبير، بوعلي‌سينا، مبين، فجر، جم، شازند، شيراز و تبريز هستند كه از ميان آنها 2مجتمع مبين و فجر مجتمع‌هاي يوتيليتي بوده كه خدماتي مانند برق و آب‌هاي مخصوص را به ديگر واحدها ارائه مي‌دهند.
از بازار جهاني چه خبر؟
وضعيت مجتمع‌هاي پتروشيمي البته تنها مورد گفت‌وگو با پيوندي نبود. پيش از انجام اين گفت‌وگو يكي از رسانه‌هاي عربي مدعي شده بود كه با بازگشت ايران به بازار جهاني پتروشيمي، اين بازار دستخوش تغيير و كاهش قيمت خواهد شد. پيوندي در واكنش به اين خبر گفت: « در اين رابطه چند نكته وجود دارد؛ نخست اينكه تاثير برداشته شدن تحريم‌ها عليه ايران در بخش قيمت بروز نخواهد كرد و اين تغيير تنها در بخش پروژه‌ها ايجاد خواهد شد. دوما توليد محصولات پتروشيمي بلافاصله پس از لغو تحريم‌ها افزايش پيدا نخواهد كرد لذا قيمت‌ها متاثر نخواهند شد. بنابراين چنين ادعايي از ديدگاه من كاملا مردود است و اصلا نمي‌تواند درست باشد.
نكته ديگري كه وجود دارد، اين است كه اصلا ايران از بازار خارج نشده بود كه اكنون بخواهد وارد بازار شود. همانطور كه قبلا نيز گفته بودم پتروشيمي را نمي‌توان به راحتي تحريم كرد. كما اينكه ما در اين مدت آنچنان تحريم نشده بوديم. اثر تحريم‌ها روي صنعت پتروشيمي در فاصله سال‌هاي 2013 تا 2015 به اندازه 5 ميليون تن بوده كه رقم قابل توجهي محسوب نمي‌شود. اين امر بدين دليل است كه پتروشيمي تفاوت‌هاي ماهوي با نفت دارد. اولا نفت يك كالاست و نه يك سبد كالا ثانيا اين كالا از مخزن خارج مي‌شود. بدين معني كه در صورت تحريم يك كشور بلافاصله قابليت جبران آن از سوي كشورهاي توليدكننده ديگر يا با استفاده از ذخاير استراتژيك نفت وجود دارد. اما تفاوت پتروشيمي با نفت اين است كه پتروشيمي يك كالا نيست بلكه سبدي وسيع از كالاهاست. به طوري كه سبد محصولات پتروشيمي ايران شامل حدود 100كالاست به همين خاطر به راحتي قابل تحريم نيست. به دليل اينكه پتروشيمي سبد بزرگي از كالاها را شامل مي‌شود و نيز به خاطر اينكه از مخزن خارج نمي‌شود (حاصل يك سرمايه‌گذاري است) حتي با فرض اينكه كل صنعت پتروشيمي به يك‌باره تحريم شود، امكان جبران كاهش عرضه در بازار وجود ندارد. دليل مهم ديگري كه باعث شده پتروشيمي از تحريم آسيب چنداني نبيند اين است كه به دليل توليد كالاهاي بالادستي مانند پلي‌اتيلن‌ها، پليمرها و آروماتيك‌ها شركت‌هاي كشورهاي تحريم‌كننده نياز شديدي به محصولات پتروشيمي ما دارند. شركت‌هاي بزرگ غربي محصولات بالادستي توليد شده در خاورميانه را مي‌گيرند و با استفاده از تكنولوژي پيشرفته خود محصولات پايين‌دستي توليد كرده و ارزش‌افزوده بالايي ايجاد مي‌كنند. همين موضوع باعث شد كه رفع تحريم صادرات پتروشيمي از نخستين امتيازاتي باشد كه غرب حاضر شد به ايران بدهد.
او در ادامه بيان كرد: « همين مقدار كاهش توليد پتروشيمي كه به خاطر تحريم‌ها اتفاق افتاد، ناشي از تحريم گاز مايع بود. از آنجا كه فازهاي 1 و 2 و 3 پارس جنوبي در اختيار NPC بود و پتروشيمي پارس عمليات سيتوپلاس ريكاوري (عمليات جداسازي اتان، پروپان و بوتان از گاز مايع) را در اين فازها انجام مي‌داد همزمان با جداسازي اتان از گاز مايع براي واحدهاي الفين كه در آنها اتيلن و پلي‌اتيلن توليد مي‌شود، پروپان و بوتان هم به عنوان سوخت وارد مخزن مي‌شود اما نكته اينجاست كه پروپان و بوتان به عنوان سوخت در تحريم هستند. اين مساله باعث مي‌شود كه مخازن پس از مدتي پر شوند و در نتيجه ما ناچار مي‌شويم توليد اتان را نيز كاهش دهيم بنابراين ما از حاشيه تحريم دچار آسيب مي‌شويم نه از متن تحريم. پيوندي افزود: بنا به همه دلايل فوق صادرات ما تغيير آنچناني نكرد و طي سال‌هاي 2013 تا 2015 صادرات از 18ميليون تن به 13ميليون تن رسيد كه البته اين كاهش صادرات با افزايش تقاضاي داخلي جبران شد.»
حوزه تاثيرگذاري تحريم
پيوندي در ادامه با اشاره به اينكه صادرات ما از جانب تحريم آسيب زيادي نديد به حوزه اصلي تاثيرگذاري تحريم اشاره كرده و به «تعادل» گفت: مساله مهم پس از برداشته شدن تحريم موضوع فاينانس است يعني بايد جريان پول در پروژه‌ها به جريان بيفتد و به تبع آن سرمايه‌گذاري‌ها تسريع شوند. معاون مديريت NPC در پاسخ به اين پرسش كه آيا مي‌توان گفت كه قيمت محصولات پتروشيمي با يك وقفه به تبع قيمت نفت حركت مي‌كنند؟ گفت: بله ولي نه بلافاصله به طور معمول اين اتفاق به صورت غيرمستقيم رخ مي‌دهد. دليل اين امر اين است كه نوسان قيمت نفت هم روي خوراك پتروشيمي‌ها اثرگذار است و هم روي قيمت محصول آنها. اين موضوع باعث مي‌شود تكانه ايجاد شده در اثر تغيير قيمت نفت تا حدودي گرفته شود. چون با كاهش قيمت نفت قيمت خوراك پتروشيمي هم كاهش پيدا مي‌كند و اين امر مي‌تواند تا حدودي كاهش قيمت محصولات را پوشش دهد.
منبع: تعادل
