از روسیه تا چین از تاپی تا خط لوله صلح

خبراقتصادی - افزایش قابل‌توجه سطح تولید نفت و گاز شیل در ایالات متحده طی سال‌های اخیر، بهبود بهره‌وری و توسعه منابع انرژی‌های جایگزین، کاهش تقاضا برای انرژی در جهان توسعه‌یافته را به‌دنبال داشته است. اروپایی‌ها درپی کاهش وابستگی چنددهه‌ای خود به گاز طبیعی روسیه هستند. دولت روسیه تحت‌تأثیر قیمت‌های پایین نفت خام و تحریم‌های غرب، برای یافتن مشتریان و شرکای جدید، به سمت شرق متمایل شده است. در چین، علی‌رغم رکود اقتصادی اخیر در این کشور، مصرف انرژی همچنان بالا است.

به گزارش پترونت، در این میان، قلب قاره آسیا سال‌ها مرکز تولید و حمل‌ونقل انرژی بوده است. اما حتی پس از فروپاشی اتحاد شوروی و تبدیل پنج جمهوری آسیای مرکزی به دولت‌های مستقل، دولت روسیه به‌واسطه سیاست خط‌لوله‌ای خود توانسته است سلطه روسیه بر بازار انرژی منطقه را تضمین کند. روسیه بر شبکه عظیمی از زیرساخت‌های توزیع انرژی در آسیای میانه و شرق اروپا کنترل داشته است. با این وجود، طی سال‌های اخیر، حضور روسیه در بازار منطقه تا حدودی کم‌رنگ شد و نیاز روبه‌رشد چین به انرژی، این کشور را به سمت کشورهای آسیای مرکزی سوق داد. به این ترتیب، خطوط لوله نفت و گاز اکنون در منطقه بین روسیه و چین، دو کشوری که هر دو برای کسب برتری ژئوپولتیک تلاش می‌کنند، گسترده شده است.

در حال‌حاضر، ترکمنستان یکی از تولیدکنندگان منطقه است که با توجه به موقعیت مناسب خود درپی یافتن راهی برای خلاص‌شدن از سلطه قدرت‌های برتر بر نحوه تولید، حمل‌ونقل و فروش انرژی خود است. این کشور ششمین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد. مقامات ترکمن، اخیراً اعلام کرده‌اند که قصد دارند احداث خط‌لوله 10 میلیارد دلاری تاپی که گاز این کشور را به بازارهای نوظهور هند و پاکستان انتقال خواهد داد، آغاز کنند. به‌علاوه، دیگر کشورهای تولیدکننده انرژی در منطقه نیز به‌دنبال یافتن بازارهای جدیدی به‌منظور اجتناب از وابستگی به یک خریدار منفرد هستند.

در واقع، چرخش کشورهای آسیای مرکزی به سمت چین، حرکتی در راستای متنوع‌سازی بازارهای انرژی این کشورها به‌طور مستقل از روسیهبود که نشان از پررنگ‌تر شدن هرچه بیشتر نقش چین در اقتصاد جهانی و منطقه‌ای داشت.

خط‌لوله ترکمنستان- افغانستان- پاکستان- هند(تاپی)، در واقع واکنشی است به روند نزولی اقتصاد چین و علاوه‌بر این، راهی است برای اعمال نفوذ در سومین بازار بزرگ انرژی در جهان یعنی هند.البته با توجه به شرایط سرمایه‌گذاری پروژه و مشکلات امنیتی ناشی از عبور خط‌لوله از خاک ناامن افغانستان، بسیاری از کارشناسان در رابطه با امکان‌پذیری اجرای این پروژه تردید دارند.

با این وجود، مسئله این است که ترکمن‌ها بنا به دلایلی به این خط‌لوله نیاز جدی دارند. از یک طرف، از میان سه مشتری عمده گاز طبیعی این کشور، تاکنون از جانب دو مشتری نشانه‌هایی مبنی‌بر کاهش یا توقف واردات از ترکمنستان دیده شده است. شرکت دولتی گازپروم روسیه از سال 2009، به‌طور مستمر واردات خود از آسیای مرکزی را کاهش داده است. ایران نیز که مقادیر نسبتاً ناچیزی گاز از ترکمنستان وارد می‌کرد، به‌دنبال توافق هسته‌ای و برچیده‌شدن تحریم‌ها، دیگر نیاز چندانی به واردات از آسیای مرکزی نخواهد داشت. به این ترتیب، تنها چین- بزرگ‌ترین مشتری گاز ترکمنستان- باقی می‌ماند که در نظر دارد تا سال 2020، حدود 65 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی از ترکمنستان وارد کند.

بنابراین، ترکمنستان تا سال 2025، عمدتاً به بازار چین وابسته خواهد بود. اما این چشم‌انداز امیدوارکننده‌ای برای کشوری که سیستم اقتصادی و سیاسی آن وابسته به سودهای حاصل از فروش گاز است، نخواهد بود. در واقع، با توجه به این‌که قیمت گاز طبیعی در قراردادها بنا به قیمت نفت تعیین می‌شود، قیمت‌های جهانی گاز نیز روند نزولی قیمت نفت را دنبال خواهد کرد. به‌علاوه، چشم‌انداز اقتصادی چین نیز چندان امیدوارکننده به‌نظر نمی‌رسد و افزایش قابل‌توجه تقاضای این کشور برای انرژی طی سال‌های آتی، جای تردید دارد.

از سوی دیگر، به‌دنبال توافق هسته‌ای ایران و قدرت‌های جهانی و با توجه به ذخایر گاز طبیعی عظیمی که این کشور در اختیار دارد، امکان نقش‌آفرینی هرچه پررنگ‌تر ایران در بازارهای جهانی گاز فراهم شده است. در این میان، یکی از گزینه‌های ایران، احداث خط‌لوله گاز ایران- پاکستان یا خط لوله صلح است که می‌تواند تا هند نیز امتداد یابد.در صورت تحقق این پروژه، ایران به رقیب ترکمنستان در بازار گاز طبیعی آسیای جنوبی بدل خواهد شد.

به این ترتیب، مقامات ترکمن اخیراً ترغیب شده‌اند که اجرای پروژه‌های احداث خط‌لوله خارجی، از جمله پروژه خط‌لوله تاپی را به‌طور جدی در دستور کار خود قرار دهند. ایران نیز قطعاً با لغو تحریم‌های خود در بازی پیچیده رقابت برای تصاحب بازارهای گاز وارد خواهد شد.