نگاهي به وضعيت بازار حملونقل و برنامه‌ريزي‌ها براي نيمه دوم
چشم‌انداز روشن «هوا» و «دريا»؛ مقصد مبهم «جاده» و «ريل»
اگر بخواهيم صنعت حملونقل و چهار حوزه جذاب ريلي، جاده‌يي، دريايي و هوايي را در پايان 6ماهه اول سال94 تحليل كنيم، چه نقطه عطفي بهتر از توافق ژنو را براي اين دوره پيدا مي‌كنيم؟ نقطه عطفي كه اميدها به سرمايه‌گذاري‌هاي خارجي در اين بخش‌هاي مهم را افزايش داده و بازار حملونقل ايران را براي خارجي‌ها جذاب كرده است.
خبر اقتصادی - صنعت حملونقل كه زنجيره‌يي از صنايع ديگر را با خود مرتبط و درگير مي‌كند، ساختار اصلي و زيربناي توسعه اقتصادي است و ترديدي نيست كه يكي از آثار توسعه يافتگي، پيشرفت و به‌روز بودن صنعت حملونقل است. در ايران نيز اين صنعت همچون ديگر صنايع هرچند به اقتضاي نياز و شرايط كشورمان فعال بوده و است اما حتي در مقايسه با كشورهاي همسايه نيز ناوگان حملونقل مسافري و كالايي در چهار حوزه هوايي، ريلي، جاده‌يي و آبي از پيشرفت و توسعه بارزي برخوردار نشده و با معضلات و مشكلات خاص اين صنعت دست و پنجه نرم مي‌كند. تحريم‌هاي چند سال اخير نيز صنعت حملونقل داخلي را با مسائل و مشكلات محسوسي ازجمله فرسودگي ناوگان مسافري هوايي، ريلي و آبي مواجه كرد. اين روزها نيز كه صحبت از وضعيت اين صنعت پس از تحريم‌ها و گشايش روابط بين‌المللي است، برخي كارشناسان اين حوزه معتقدند كه گره‌گشايي تحريم‌ها شرط لازم براي حوزه حملونقل است اما شرط كافي نيست؛ چراكه نبود رقابت و بهره‌وري و كمبود نقدينگي و نبود سرمايه‌گذاري مناسب و كافي در حوزه زيرساخت اين صنعت، نبود اشتياق در بخش خصوصي جهت ورود به اين صنعت، عدم برخورداري از تكنولوژي و تجهيزات و ماشين‌آلات روز دنيا در حملونقل داخلي ازجمله مسائل و معضلات پيش روي اين صنعت به حساب مي‌آيد. نقايصي كه در اكثر حوزه‌هاي صنعتي ديگر نيز به‌صورت چشمگيري بروز يافته است.
حملونقل جاده‌اي
قريب به 92درصد حملونقل بار كشور روي دوش حملونقل جاده‌يي است. بيش از سه‌هزار و 500پروژه عمراني نيمه‌تمام در كشور وجود دارد و سهم عظيمي از اين پروژه‌ها را حملونقل جاده‌يي و ريلي تشكيل مي‌دهد. ناوگان جاده‌يي كشور از كهولت سن رنج مي‌برد و كاميون‌هايي با بيش از 40سال سن در ناوگان جاده‌يي كشور وجود دارند و متاسفانه بسياري از رانندگان توان نوسازي كاميون خود يا پرداخت اقساط خودرو نو را ندارند و اين قشر در انتظار ايجاد فرصتي براي تسهيل شرايط نوسازي ناوگان هستند.
در اين خصوص وزير راه نيز به كهولت ناوگان حمل‌ونقلي كشور اذعان كرده است. آخوندي مي‌گويد: اكنون در كشورمان حدود 122هزار كاميون فعال هستند كه عمر تعداد قابل‌توجهي از آنها به بالاي 20سال مي‌رسد، قطعا بحث نوسازي آنها براي ارتقاي كيفيت و كاهش مصرف سوخت جزو اولويت‌هاي غيرقابل كتمان است. ازسوي ديگر به‌دليل تحريم‌هاي اقتصادي بسياري از فعالان حوزه حملونقل بار به‌دليل دور ماندن از تبعات تحريم‌هاي ايران باوجود بودن مزيت، مسيرهاي ايران را به‌عنوان مسير حمل بار انتخاب نمي‌كردند؛ درحالي كه ايران داراي ظرفيتي بالقوه در اين بخش است، ضمن اينكه تحريم‌ها هزينه نوسازي ناوگان حملونقل را نيز افزايش داده بود، ناوگان باري ايران در بيشتر بخش‌هاي خود با مشكل استهلاك ناوگان و عقب‌ماندن آن از پيشرفت تكنولوژي‌هاي جهاني مواجه است كه به‌طور طبيعي هزينه حملونقل را افزايش مي‌دهد.
حملونقل ريلي
باوجود اينكه ايران با قرار گرفتن در منطقه‌يي استراتژيك از لحاظ جغرافيايي براي كشورهاي منطقه راهي بسيار به‌صرفه از نظر اقتصادي و سرراست از لحاظ جغرافيايي محسوب مي‌شود، اما پس از شدت گرفتن تحريم‌ها، متاسفانه اكثر تاجران راه‌آهن به‌ناچار به تامين قطعات بي‌كيفيت چيني و حتي بوردهاي شبيه‌سازي ساخت كشور چين روي آوردند كه عمر مفيد اين اقلام در مقايسه با نمونه امريكايي خود به 50سال هم شايد نمي‌رسد. در ارتباط با ناوگان ريلي در سال‌هاي اخير به‌علت وجود تحريم‌ها، شاهد اتفاقات ناخوشايندي در اين حوزه بوديم؛ عدم دسترسي به قطعات يدكي لكوموتيو، پرداخت هزينه‌هاي چندبرابر براي دستيابي به قطعات از طريق كشورهاي ثاني و استفاده از قطعات دست‌دوم براي راه‌اندازي مجدد لكوموتيوها باعث شد تا ضمن بروز خسارت به ناوگان لكوموتيوها، نظاره‌گر توقف چندين دستگاه از لكوموتيوها كه نقش مهمي در نيروي كشش راه‌آهن دارند، باشيم. با فرض از ميان رفتن تحريم‌ها و دستيابي به بازارها و برقراري ارتباط با كشورهاي توليد‌كننده، شرايط ذيل قابل پيش‌بيني است؛ دستيابي مجدد به قطعات يدكي اورجينال موجب احياي لكوموتيوها شده و چه بسا بتوان با يك مديريت جامع، بقيه لكوموتيوهاي ازدست رفته و متوقف را به چرخه حملونقل بازگرداند.
حملونقل دريايي
حوزه دريا و حملونقل دريايي يكي از حوزه‌هايي است كه در دوران تحريم از اين ناحيه آسيب‌هاي فراواني ديد؛ از يكسو تحريم‌هاي كشتيراني وجود داشت كه مي‌توان آن را به 4دسته تقسيم‌بندي كرد: گروه اول تحريم شوراي امنيت سازمان ملل است كه از سال85 اجرايي شد. گروه دوم تحريم‌هاي يك‌جانبه امريكا، گروه سوم تحريم‌هاي يك‌جانبه برخي كشورهاي متفرقه مانند كانادا، استراليا، ژاپن و كره‌جنوبي و گروه چهارم نيز تحريم‌هاي اتحاديه اروپاست. ايران ارزان‌ترين و امن‌ترين دالان حملونقل بين كشورهاي سي‌اي‌اس از يكسو و كشورهاي آسياي جنوبي، آسياي جنوب‌شرقي، كشورهاي عرب حوزه آبراهه پارس (خليج‌فارس) و حتي سواحل شرقي آفريقاست. در زمان تحريم‌ها بسياري از كشورها و شركت‌هاي بين‌المللي بيمه به‌دليل ترس از تحريم‌هاي امريكا، از تعامل با شركت‌هاي حملونقل كالاي ايران خودداري مي‌كنند. با كاهش شديد نرخ كرايه‌هاي حمل و پايين آمدن درآمدها و ازسوي ديگر بالا رفتن قيمت سوخت، حاشيه سود شركت‌هاي كشتيراني به‌شدت تحت‌تاثير منفي قرار گرفت. از آنجايي كه سهم نفت در بودجه عمومي دولت هنوز بـخش قابل‌توجهي را به خود اختصاص مي‌دهد.
حملونقل هوايي
ناوگان هوايي ايران با ميانگين سن 22سال ناوگاني پير و فرسوده محسوب مي‌شود. در زمان تحريم، به‌دليل دسترسي نداشتن به كشورهاي سازنده هواپيما و نقش واسطه‌گري و افرادي كه از خودتحريمي نيز سود مي‌بردند، اين ناوگان نوسازي يا جوان‌سازي نشد. در دوران پس از تحريم توسعه حملونقل هوايي، به‌ويژه فرودگاه امام كه تنها 15درصد اهداف تعيين شده‌اش تحقق يافته و در شرايط فعلي و باتوجه به افزايش پروازهاي عبوري، اگر فرودگاه امام آماده بهره‌برداري بود، مي‌توانست مانند امارات و تركيه نقش موثري در ترانزيت منطقه ايفا كند. توسعه ناوگان هوايي امري ضروري است چراكه در حال حاضر حدود 236فروند هواپيما در ناوگان هوايي ايران وجود دارد كه از اين تعداد حدود 100فروند زمينگير هستند. اين تعداد يعني 50درصد هواپيماهاي ايران زمينگير هستند و عمر ناوگان هوايي كشور بالاست لذا پس از لغو تحريم‌ها، حملونقل هوايي كشور هم مثل ساير بخش‌هاي حملونقل، نيازمند سرمايه‌گذاري گسترده است. هرچند توافق نهايي ميان ايران و 1+5 حاصل شده اما تا زمان رفع كامل تحريم‌ها هنوز روزهاي زيادي در پيش است.
منبع: سارا جنگروي - تعادل
