دارو‌ها و تجهيزات پزشكي، اقتصاد نفتي را درمان مي‌كند، يك گرم داروي نوتركيب، به چند بشكه نفت مي‌ارزد

خبراقتصادی - کشور بوي نفت گرفته و همه به دنبال آن هستند كه درآمدي را جايگزين عايدي نفتي كنند. درآمدي كه پايدار باشد، ارزش افزوده ايجاد كند و به محيط‌زيست آسيب نرساند.

توجه دولت، گويا به سمت صادرات فناوري است. اين را مي‌شود از حضور پر تعداد مردان روحاني، در نخستين گردهمايي مديران شركت‌هاي دانش‌بنيان حوزه سلامت فهميد. از وزرا و معاونانشان گرفته تا خود رييس‌جمهور، به همايش آمده بودند، تا نشان دهند كه از اين دست فعاليت‌ها حمايت مي‌كنند. فعاليت‌هايي كه هرچند اكنون درآمد اندك دارند، اما مي‌توانند اميد آينده اقتصاد ايران باشند. چراكه به قول وزير بهداشت، «يك گرم از داروهاي نوتركيب، به چند بشكه نفت مي‌ارزد.»

 

سالن اجلاس سران كشورهاي اسلامي، سالني ويژه‌ است و ميهمانان ويژه‌يي هم دارد. ورودي‌هاي بزرگ، فرش‌هاي عظيم، سقف‌هاي بلند و تزئينات مجلل، از بدو ورود تشريفاتي بودن سالن را درگوش ميهمانانش فرياد مي‌زند. اين مركز، به‌طور معمول ميزبان همايش‌هاي بين‌المللي است و سران كشورها به آن رفت‌وآمد دارند. اما هرگاه اهميت نشستي، بيش از آن باشد كه در ساير تالارهاي سطح تهران برگزار شود، سالن اجلاس سران انتخاب ميزبانانش خواهد بود. صبح چهارشنبه، نشستي درمركز همايش‌هاي بين‌المللي جمهوري اسلامي ايران كه به سالن اجلاس سران نيز معروف است، برگزار شد كه ميهمانانش از جنس ميهمانان هميشگي اين مركز نبودند. معاونت علم و فناوري وزارت بهداشت، روساي شركت‌هاي دانش‌بنيان فعال درحوزه سلامت را به ولنجك دعوت كرده بود تا نخستين گردهمايي مديران اين شركت‌ها را برگزار كند. شركت‌هايي كه ادعا مي‌شود درآمد حاصل از صادرات محصولاتشان، مي‌تواند اميد ايران براي جايگزيني درآمد‌هاي نفتي باشد.

اگر بخواهيد از ميزان اهميتي كه هيات دولت براي شركت‌هاي دانش‌بنيان حوزه بهداشت قائل است مطلع شويد، كافيست نگاهي به دولتي‌هاي حاضر در اين گردهمايي بيندازيد؛ رييس‌جمهور، وزير بهداشت، وزير علوم، معاون علم و فناوري رييس‌جمهور، رييس دفتر رييس‌جمهور و معاون علم و فناوري وزارت بهداشت، همه به مراسم آمده بودند تا با حضورشان، از مديران اين شركت‌هاي دانش‌بنيان تقدير كنند. دولتي‌ها هرچند با تاخير، اما يكپارچه و منظم وارد سالن شدند تا مراسم آغاز شود و مانند معمول، بخش آغازين مراسم، به غير از تلاوت قرآن و سرود ملي، ايراد سخنراني بود.

  ثروت ما مغز است، نه نفت

«ما وقتي مي‌خواهيم خود را معرفي كنيم، مي‌گوييم كشوري هستيم كه بزرگ‌ترين معادن نفت و گاز را دارد.» سورنا ستاري، معاون تحقيقات و فناوري رييس‌جمهور صحبت خود را اينگونه آغاز كرد. «اين درحالي است كه ايران 4.5ميليون دانشجو و 32ميليون نفر جمعيت بين 20 تا 30سال دارد و اين يعني يك سرمايه انساني فوق‌العاده» در نظر ستاري، ايران بايد به سمتي برود كه بزرگ‌ترين اقتصاد دانش‌بنيان منطقه شود و با توجه به ظرفيت‌هاي كشور، اين هدف چندان دور از دسترس نيست. فرزند شهيد سرلشگر ستاري، اقتصاد دانش‌بنيان را جايگزين مناسبي براي اقتصاد نفتي دانست. هرچند كه به گفته او، بيش از 105سال است كه اقتصاد نفتي در ايران ريشه دوانده و اين يعني جايگزين كردن آن، كاري بسيار دشوار است. ستاري برخي كشورهاي ديگر را مثال زد كه به منابع فراوان دسترسي ندارند، اما با استفاده از صادرات فناوري توانسته‌اند به سطح بالايي از GDP دست پيدا كنند. روي سخن معاون رييس‌جمهور به وضوح با رييس‌جمهور بود، آنجا كه از لزوم حمايت از شركت‌هاي دانش‌بنيان سخن مي‌گفت. «بازار سلامت، بازار فوق‌العاده‌يي است. چراكه هم پزشكي و هم مهندسي را درگير مي‌كند. اكثر كارآفرينان اين حوزه، استاد دانشگاه هستند. يعني مي‌توانستند درس بدهند و درآمد تضمين شده‌يي داشته باشند. اما خطر را پذيرفته‌اند و اشتغال ايجاد كرده‌اند. اين مساله باعث شده تا جوانان ما در داخل مرز‌هاي كشور بمانند و مشغول فعاليت باشند. جوانان توانمندي كه نقش بزرگي در پيشبرد اقتصاد دانش‌بنيان دارند. هرچند كه اقدامات فوق‌العاده‌يي كه معادل كار چندين سال است، در دوسال اخير اتفاق افتاده و دولت ثابت كرده كه به اندازه كافي در توجه به اين موضوع جدي است. اما با اين حال كاركردن و توليد درفضاي موجود دشوار است و نياز به حمايت‌هاي بيشتر دولت دارد.»

 درتمام طول سخنراني، ستاري بر يك نكته تاكيد داشت و آن اينكه اقتصاد دانش‌بنيان، اقتصادي پيش‌رو و كاراست. «اشتغالي كه در اين اقتصاد ايجاد مي‌شود، ماندگار است. دوستدار محيط‌زيست است و منابع را مصرف نمي‌كند. سرمايه ما منابع زيرزميني و نفت و گاز نيست. مغز و دانش و نيروي انساني توانمند است.»

  ابزاري در دست دانش‌بنيان‌ها

وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي كه بسيار تند و فشرده سخن مي‌گفت، دومين سخنران مراسم بود. سخنان حسن قاضي‌زاده هاشمي، نكات اقتصادي بسياري را درخود پنهان داشت. «كشورهاي كمتر توسعه‌يافته، ارزش افزوده را درمنابع زيرزميني جست‌وجو مي‌كنند. درحالي كه كشورهاي توسعه‌يافته به دنبال دانش، فناوري و انسان فناور هستند. اكنون ارزش يك ريال 100 گرمي از برخي داروهاي نوتركيب، 3000دلار است. اين يعني هريك گرم از اين داروها، چندين بشكه نفت مي‌ارزد.»هاشمي گفت كه ايران بسيار زودتر از چشم‌انداز سال1404، توانسته به مقام اول علمي منطقه دست پيدا كند و 33هزارو401 بار ارجاع به مقالات ايراني در سال2014 مويد اين موضوع است. به‌طوري كه اكنون 1.5درصد توليد علم جهاني، در ايران انجام مي‌شود. اما با اين حال و با وجود حمايت كامل معاونت علم و فناوري رياست‌جمهوري، روند تجاري‌سازي فناوري‌ها و برون‌داد علم در ايران ضعيف است و نياز به برنامه‌ريزي و توجه بيشتر سياست‌گذاران دارد. درحال حاضر، سهم وزارت بهداشت از اعتبارات توسعه علم و پژوهش تنها 13درصد است. اين درحالي است كه بيش از 50درصد شركت‌هاي دانش‌بنيان، درحوزه سلامت فعال هستند. تاكنون از 1613 شركتي كه واجد شرايط دانش‌بنيان تشخيص داده شده‌اند، 443 عدد درحوزه سلامت بوده‌اند. همچنين 250 شركت نيز براي بررسي احراز شرايط دانش‌بنيان، درخواست داده‌اند. اين مساله تاكنون باعث ايجاد 5000 شغل شده است. وزير بهداشت، رشد و شكوفايي شركت‌هاي دانش‌بنيان و استعداد‌هاي نهفته در آن را مستلزم آرامش درحوزه‌هاي مختلف ازجمله سياست و اقتصاد دانست. به گفته او، در زمان تحريم‌ها و به خصوص در 8ماه گذشته، كارآفرينان و توليدكنندگان علم سختي‌هاي زيادي كشيده‌اند. چراكه با وجود وفور منابع مالي، دسترسي به منابع علمي بين‌المللي امكان‌پذير نبود. به همين دليل برداشته شدن تحريم‌ها مهم‌ترين ابزاري است كه هم‌اكنون دراختيار صاحبان شركت‌هاي دانش‌بنيان حوزه سلامت قرار گرفته و آنها بايد از اين ابزار به خوبي استفاده كنند. حسن قاضي‌زاده هاشمي با تشكر از دولت و فعالان عرصه تجهيزات پزشكي، صحبت خود را به پايان برد تا نوبت به مهم‌ترين ميهمان اين مراسم برسد.

  به كشور فكر كنيد، نه سود

هواي سالن سرد است و اين مساله شكايت همه را موجب شده. جداي از پچ‌پچ‌هاي حاضرين، اين مساله را از شكايت مجري نيز مي‌توان فهميد. اما استقبال از روحاني بسيار گرم است و هنگامي كه به پشت تريبون مي‌رود، همه به احترامش برمي‌خيزند.

براي رييس‌جمهور ايران، ظاهرا تركيب دانش و سلامت، تركيبي ميمون است، چراكه او صحبت‌هايش را با اين عبارات شروع مي‌كند: «خوشحالم از اينكه درجمعي حضور دارم كه از يك طرف به توليد دانش مشغولند و از طرف ديگر به امر سلامت.» حسن روحاني درنخستين همايش مديران شركت‌هاي دانش‌بنيان حوزه سلامت با تاكيد بر اينكه «برنامه‌ريزي‌هاي ما بايد براي فضاي پس ازتحريم باشد»، گفت: «بايد در اين فضاي جديد، بازار منطقه و جهان را از آن محصول، كار، تلاش و فكر ايرانيان كنيم و اين كار شدني است.» روحاني ادامه داد: «امروز خوشحالم كه تنها به دانشگاه، علم و كلاس نگاه نمي‌كنيم، بلكه به توليد علم و پژوهش نيز توجه داريم، امروز خوشحاليم فقط به فناوري نمي‌انديشيم، بلكه به دنبال بازار و تجاري شدن محصول نيز هستيم.» با اين حال، به نظر مي‌رسد رييس‌جمهور ايران، نظر متفاوتي در مورد چگونگي توليد دانش و اقتصاد دانش دارد. «من معتقدم با انگيزه پول يا تاسيس شركت و كسب درآمد نمي‌توان به قله‌هاي رفيع دانش دست پيدا كرد و اينجا جايي است كه ما بايد انگيزه ملي داشته باشيم تا بتوانيم جلو برويم. هر چند چاشني سود هم بايد وجود داشته باشد.» او البته براي روشن‌تر شدن منظورش مثالي هم آورد: «ژاپن و آلمان بعد از جنگ جهاني دوم با انگيزه ملي به صحنه آمدند و امروز مي‌بينيم كه چطور پيشرفت كرده‌اند و هر دو جزو كشورهاي برترند.»

رييس شوراي عالي اقتصاد با تاكيد بر اينكه در فضاي پس از تحريم بايد جهان را ببينيم و بر مبناي آن برنامه‌ريزي كنيم، گفت: «ممكن است اين نگراني پيش بيايد كه بگويند، در شرايط تحريم ما به شركت‌هاي دانش‌بنيان براي تامين نيازهاي كشور، احتياج داشتيم و ناچار بوديم در آن جوانان را به طرف علم و دانش و ساخت محصولات مورد نياز كشور، سوق دهيم، اما امروز كه تحريم‌ها برداشته شده و بسياري از نيازها را مي‌توان ارزان‌تر و سريع‌تر از دنياي خارج تهيه كرد، دوران اين شركت‌ها سپري شده است، اما اگر كسي در ذهنش اينگونه مي‌انديشد، خطاي بزرگي مي‌كند.»

روحاني ادامه داد: «ما در تمام ديدارها و ملاقات‌ها با نمايندگان كشورهاي اروپايي و غيراروپايي كه به تهران آمدند، به طرف‌هاي مقابل گفته‌ايم كه اگر مي‌خواهيد به ايران بياييد بايد سرمايه و فناوري جديد بياوريد و ما از شما استقبال خواهيم كرد.»

رييس‌جمهوري ادامه داد: «كشورهاي خارجي تنها در صورتي پذيرايي خواهند شد كه سرمايه و فناوري به همراه خود بياورند و از بازار جهاني به صورت مشترك استفاده شود و زمينه فعاليت نيروهاي تحصيلكرده داخل كشور را فراهم كنند.»

دكتر روحاني با اشاره به اينكه بايد حواس‌مان جمع باشد و به دور از ساده‌لوحي از تجربه دنيا بهره‌مند شويم، گفت: «مشاركت با ديگران در عرصه‌هاي علمي و توليد محصولات، راه ميانبري است كه مي‌تواند سرعت رشد كشور را دوچندان كند، ما در بسياري از علوم و فناوري بايد از سطوح مياني كار را شروع كرده و با مهندسي معكوس زمان رسيدن به طرح‌هاي تازه را كوتاه كنيم.»

دكتر روحاني ادامه داد: «اگر فشار، نياز، غرور ملي و استعداد با هم تركيب شوند، معجزه مي‌آفرينند. خودباوري، اعتماد به نفس و اتكاي به خدا مي‌آورد، چنانچه ما در دوران دفاع مقدس بارها تجربه اين اتفاق را كشف كرده‌ايم به ويژه هنگامي كه يك ملت بااستعداد در فشار دشمن براي حفظ غرور ملي‌اش، نجات جان انسان‌ها و دفاع از قلمرو كشورش تلاش مي‌كند.»  دكتر روحاني با ابراز خرسندي از موفقيت‌هاي كشور در توليد دارو و تجهيزات پزشكي و پيشرفت‌هاي بي‌نظير در علوم جديد نظير نانو، بايو و هسته‌يي گفت: «خوشبختانه در وزارتخانه‌هاي علوم، تحقيقات و فناوري، بهداشت، درمان و آموزش پزشكي و معاونت علمي و فناوري رييس‌جمهور همكاري و هم‌افزايي قابل توجهي وجود دارد به طوري كه مقام معظم رهبري كه از دولت يازدهم و مسوولان آن عموما اعلام رضايت مي‌كنند نسبت به مسوولان سه دستگاه اعتماد كامل دارند و اين بسيار مسير را براي فعاليت هموارتر مي‌كند تا به اهداف‌مان دست يابيم.» رييس‌جمهوري با تاكيد بر حمايت همه‌جانبه دولت از نظر مالي و قانوني از شركت‌هاي دانش‌بنيان، گفت: «تاسيس، راه‌اندازي و فعاليت اين شركت‌ها بهترين مسير براي افزايش صادرات، ايجاد اشتغال و جلوگيري از مهاجرت جوانان تحصيلكرده كشور است.»

  در حاشيه

رييس‌جمهور، به سرعت بيرون رفت و محافظانش، به خبرنگاران مهلت سوال پرسيدن ندادند. تنها كارمندان يك خبرگزاري خاص و يك شبكه تلويزيوني توانستند با او مصاحبه داشته باشند. وزير بهداشت اما در جمع خبرنگاران حاضر شد و در مدت كوتاهي كه به مصاحبه اختصاص داده شده بود، به بخش كوچكي از سوالات بي‌شمار آنها پاسخ داد. نخستين سوال، درباره حمايت‌هاي دولت از توليد تجهيزات پزشكي بود. هاشمي، يكي از بزرگ‌ترين مشكلات اين حوزه را، دخالت دولتي‌ها و شبه‌دولتي‌ها خواند و گفت كه بنا به دستور رييس‌جمهور، تمام شركت‌هاي فعال در اين حوزه بايد به بخش خصوصي واگذار شوند. به گفته او، برنامه‌ريزي و حمايت‌هاي دولتي توانسته صادرات تجهيزات پزشكي در دو سال گذشته را، 2برابر كند و به 170ميليون دلار برساند. بازار اين تجهيزات، عراق، سوريه، روسيه و آفريقاي جنوبي است و گسترش يافته است. يكي از اين برنامه‌هاي حمايتي، اولويت وزارت بهداشت و بيمه‌ها براي خريد كالاي ايراني بوده است. چراكه خريدار عمده تجهيزات پزشكي در ايران اين دو نهاد هستند.  يكي از حاضران در مراسم، رسول ديناروند، معاون وزير بهداشت و سازمان غذا و دارو بود. سازماني كه چندي پيش، مديركل اداره تجهيزات پزشكي‌اش ادعا كرده بود كه مي‌توان صادرات اين تجهيزات را جايگزين صادرات نفت كرد. در اين مورد از ديناروند سوال پرسيدم. او پاسخ داد «اين ادعا گزافه‌گويي است. چراكه در حال حاضر، درآمد حاصل از صادرات تجهيزات پزشكي رقمي نزديك به 50ميليون دلار است و كشور به واردات اين تجهيزات، وابستگي 60درصدي دارد. اگر ما بتوانيم طي چند سال آينده، درآمد صادرات را 3برابر كنيم و وابستگي به واردات را تا 40درصد كاهش دهيم، اقدام بسيار بزرگي انجام داده‌ايم.» نكته قابل توجه، اختلاف فاحش آمار آقاي وزير و معاونش بود. اختلافي 120ميليون دلاري.

همچنين از رضا ملك‌زاده، معاون علم و فناوري وزير بهداشت كه به نوعي ميزبان مراسم بود، درباره بودجه تحقيق و توسعه شركت‌هاي دانش‌بنيان پرسيدم. اما او پاسخ داد كه اطلاع دقيقي در اين باره ندارد و ترجيح مي‌دهد سكوت كند.

 همايش تمام نشده، اما همه مسوولان سالن اجلاس سران را ترك كرده‌اند و ديگر اين همايش براي يك خبرنگار جذابيت ندارد. از سالن بيرون مي‌آيم و به سمت دفتر روزنامه روانه مي‌شوم. با خود فكر مي‌كنم كه ‌اي‌كاش، مسوولان برنامه‌هاي حمايتي و توسعه صنعتي را مانند اين همايش، بعد از اعلام حضور ترك نكنند.