ادامه عدم پرداخت منابع مالي طرح تعادل بخشي آب‌هاي زيرزميني
نامه بي‌پاسخ چيت‌چيان براي بودجه
چندي پيش سازمان ملل متحد در برنامه ارزيابي جهاني آب، به «انقلاب خاموش» در وضعيت آب‌هاي زيرزميني ايران اشاره كرد. بر اساس ارزيابي‌هاي اين سازمان ايران جزو كشورهايي است كه بيشترين برداشت را از آب‌هاي زيرزميني خود انجام مي‌دهد؛ اين اضافه‌برداشت به ويژه در مناطق ورامين و زرند در وضعيتي هشداردهنده است. اما يكي از اقداماتي كه مسوولان كشور براي مقابله با برداشت بي‌رويه آب‌هاي زيرزميني انجام داده‌اند، طرح «احيا و تعادل‌بخشي آب‌هاي زيرزميني» بوده است.
خبر اقتصادی - روز شنبه 24 مرداد جلسه‌يي مشترك ميان وزرا، معاونان و مديران وزارت نيرو و وزارت جهاد كشاورزي در مورد اين طرح برگزار شد. در آن جلسه «تعادل» به بررسي وضعيت تخصيص بودجه به اين طرح پرداخت و از اختلاف ميان سازمان مديريت و برنامه‌ريزي بودجه با وزارت نيرو در زمينه اولويت بودجه‌دهي به اين طرح پرده برداشت. بيش از 5 سال از ماجراي طرح احيا و تعادل‌بخشي آب‌هاي زيرزميني مي‌گذرد اما هنوز بر سر اعتباردهي به اين طرح اختلاف وجود دارد. مسوولان در وزارت نيرو ادعا مي‌كنند سازمان مديريت با وجود ادعاهايي كه در زمينه در اولويت داشتن اين طرح دارد، هنوز بودجه مورد نظر را به آنها نداده است. در آن جلسه رحيم ميداني معاون وزير نيرو در امور آب و آبفا از سازمان مديريت گلايه كرد و گفت: «براي بنده كه متولي سدها هم هستم اولويت تعادل‌بخشي بيشتر از اعتبار سدهاست. اين طرح بايد در اولويت آنها هم قرار گيرد.» اما اكنون بعد از گذشت قريب به يك ماه از آن جلسه طبق گفته‌هاي عبدالله فاضلي دبير ستاد احياي آب‌هاي زيرزميني به نظر مي‌رسد اين حرف‌ها و گلايه‌ها به هيچ نتيجه‌يي نرسيده است. فاضلي در اين باره به «تعادل» مي‌گويد: «متاسفانه بعد از آن گردهمايي مشترك هنوز بودجه‌يي به ما داده نشده است.» او از نامه‌يي خبر مي‌دهد كه حميد چيت‌چيان وزير نيرو حدود دو هفته پيش در اين مورد براي محمدباقر نوبخت سخنگوي دولت نوشته است. فاضلي مي‌گويد: «ما هنوز هيچ گونه جواب كتبي در اين زمينه دريافت نكرده‌ايم صرفا مي‌گويند كه قول‌هايي در اين زمينه داده شده است.» علاوه بر اين نامه، فاضلي تاكيد مي‌كند كه آنها نيز جلسه‌يي با سازمان مديريت و برنامه‌ريزي بودجه داشته‌اند و تنها نتيجه‌يي كه از آن حاصل شده است پيش‌نويس موافقتنامه بين شركت‌ها و سازمان‌هاي آب است.
عوارض بي‌توجهي 6 ماهه
اين در حالي است كه بر اساس گزارش سازمان ملل متحد آب‌هاي زيرزميني جزو اصلي‌ترين ذخاير طبيعي زمين به شمار مي‌روند. حفاظت از منابع آب‌هاي زيرزميني امري بسيار پيچيده است و به مراقبت‌هاي محلي و منطقه‌يي نياز دارد. البته نظام‌هاي آبخوان‌داري فرامرزي ابعاد پيچيده‌يي در سطح بين‌المللي به اين ماجرا اضافه مي‌كنند. همكاري‌ها و ابتكارات بين‌المللي مي‌تواند ارزش افزوده چشمگيري در اين باره به همراه داشته باشد. اين همكاري‌ها و مشاركت‌هاي بين‌المللي به ارتقاي آگاهي عمومي كمك بسياري مي‌كند و در نتيجه به ابزاري براي مديريت بهتر تبديل مي‌شود. اين مساله جزو اهداف توسعه هزاره است و بايد در اولويت انسان‌ها قرار گيرد اما گويا در كشور ما هنوز برخي مسوولان به اين مساله باور ندارند. رضا راعي مديركل دفتر مطالعات پايه منابع آب نيز در همان جلسه مشترك وزارت نيرو و وزارت جهاد كشاورزي به «تعادل» گفت: «به نظر مي‌رسد آنها مشكل را درك نكرده‌اند و به همين خاطر آن را در اولويت خود قرار نداده‌اند.»
اما مگر چقدر بايد در مورد وضعيت بحراني آب‌هاي زيرزميني گفته و نوشته شود تا بالاخره حياتي بودن آن درك شود؟ سازمان ملل متحد، كاهش سطح آب‌هاي زيرزميني را «انقلاب خاموش» خوانده است چرا كه آب‌هاي زيرزميني مانند آب‌هاي سطحي مقابل چشم ما نيستند؛ ما درياچه‌ها را با چشم مي‌بينيم كه خشك شده‌اند اما آب‌هاي زيرزميني خاموش و بي‌صدا خشك و تهي مي‌شوند و هيچ كس آنها را نمي‌بيند. انقلاب خاموش منجر به افزايش نامنتظره برداشت از آب‌هاي زيرزميني در سرتاسر جهان شده است. اين امر از يك‌سو منافع و مزيت‌هاي اجتماعي-اقتصادي بسياري با خود به همراه داشته است اما از سوي ديگر به شكلي نامتعادل نظام هيدرولوژيكي را در بسياري از آبخوان‌ها به هم زده است به ويژه در آبخوان‌هايي كه با سرعتي پايين تجديد مي‌شوند يا هرگز تجديد نمي‌شوند. بيشترين فشار بر مناطق خشك زمين وارد مي‌شود. در بسياري از مناطق به نظر مي‌رسد فقدان كنترل صحيح باعث از دست رفتن منابع آب‌هاي زيرزميني شود و در نتيجه در درازمدت عرضه آب براي مصارف آبياري و مصارف شرب با مشكل مواجه شود. در برخي از مناطق، كاهش سطح آب در محدوده يك تا چندين متر در سال است. اين موارد بيشتر شامل مناطق خشك و نيمه خشك كره زمين مي‌شوند؛ در امريكاي شمالي مي‌توان به دره‌هاي مركزي كاليفرنيا و آبخوان دشت‌هاي وسيع و همچنين برخي آبخوان‌ها در مكزيك نظير آبخوان خليج مكزيك اشاره كرد.
وزارت نيرو چه كرده است؟
عبدالله فاضلي علاوه بر مساله تخصيص بودجه به طرح احيا و تعادل‌بخشي، به پيگيري‌هاي بعد از جلسه مشترك وزارت نيرو و وزارت جهاد كشاورزي نيز اشاره كرد و گفت: «بيانيه مربوطه از طرف وزارت نيرو به وزارت جهاد كشاورزي ابلاغ شد تا مراحل بعدي اجرايي شدن اين طرح پيش برود.» او همچنين از جلسه‌يي در روز دوشنبه همين هفته خبر داد و گفت: «روز دوشنبه اين هفته كارگروه مشتركي در قالب جلسه شوراي راهبردي طرح احيا خواهيم داشت تا در مورد روش عملياتي و اجرايي شدن بيانيه مشترك بين دو وزارتخانه بحث كنيم.» او تاكيد كرد: «در حقيقت يكي از اركان اجرايي كردن اين گردهمايي، تشكيل كارگروه‌هاي مشترك ميان دو وزارتخانه است. در عين حال دبيرخانه‌يي در وزارت نيرو بايد تشكيل شود و گردهمايي‌هاي بعدي صورت گيرد تا مشكلات ناشي از مصوبات مشترك دو وزارتخانه مورد بررسي قرار گيرد.»
دبير ستاد احيا و تعادل‌بخشي در مورد هوشمندسازي چاه‌هاي كشور و كنترل برداشت آب‌هاي زيرزميني كه وزير نيرو نيز در منطقه كرخه وعده آن را داده بود، گفت: «در مرحله انسجام و برنامه‌ريزي هستيم. امسال بناست براي هوشمندسازي طرح‌ها از محل تامين اعتبار، 90 ميليارد تومان براي هوشمندسازي 23 هزار چاه اختصاص داده شود كه هنوز مبلغي داده نشده است.» امروز 22 شهريور 1394 است و حدود 6 ماه از سال مي‌گذرد، اوضاع آب‌هاي زيرزميني با گذشت هر روز پيچيده و تراژيك‌تر مي‌شود و اگر بخواهيم به هيچ نهاد يا گروهي «اتهام» وارد نكنيم، «بروكراسي» دست و پا گير نظام اداري در ايران، مانع دستيابي به روشي عملي در قبال «انقلاب خاموش آب‌هاي زير زميني» در ايران مي‌شود؛ نكته جالب توجه هم اينجاست كه اين روند اكنون ديگر از ديدگاه عموم «روتين» و «علي‌السويه» تلقي مي‌شود. عباس پاپي‌زاده عضو كميسيون كشاورزي، آب و منابع طبيعي مجلس در واكنش به عدم پاسخگويي سازمان مديريت در قبال واريز بودجه اين طرح به «تعادل» مي‌گويد: «اين رويكرد در تمام طرح‌ها و حوزه‌ها وجود داشته و غير طبيعي نيست». اين اظهارنظر و استفاده از كلمه «طبيعي» براي توصيف اين تعلل با عواقب فاجعه‌بار كه زيست مردم را تهديد مي‌كند، نشان مي‌دهد تا چه اندازه اين معضلات رنگ و بوي «روزمرگي» به خود گرفته است. در حالي كه هر روز يكي از بدنه دولت از عمق فاجعه بحران آب مي‌گويند و «تمدن» و «آينده» ايران را در گرو مديريت اين بحران تلقي مي‌كنند، شايد بتوان گفت كه از حرف تا عمل فاصله بسيار زيادي است. فاصله‌يي كه بايد اميدوار بود قدمي در راستاي كاهش آن برداشته شود. «تعادل» همچنين در راستاي يافتن پاسخي در زمينه تعلل واريز بودجه طرح تعادل‌بخشي آب‌هاي زير زميني با سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور ارتباط گرفته و خواهان پاسخ شد كه تا لحظه نوشته شدن و تنظيم اين گزارش امكان برقراري ارتباط با مسوولان مرتبط با اين قضيه از جمله دكتر حميدرضا عدل مديركل دفتر امور آب اين سازمان محقق نشد.
منبع: نادي صبوري و نسيم بنايي - تعادل
