نقش گزارش حسابرسان درمطالبات معوق بانک‌ها

بررسی تأثیر پذیری تصمیمات اعتباری بانک‌ها در اعطای تسهیلات از گزارش های حسابرسان مستقل و ارتباط آن با مطالبات معوق بانک‌ها (مطالعه موردی بانک صادرات ایران)

هدف نهايي حسابداری مالی، تهيه و ارائه اطلاعات مفید به استفاده کنندگان براي تصميم گيري هاي اقتصادي است، "صورت‌های مالی" مرکز ثقل اطلاعات مالی است. اين صورت ها اطلاعاتی درباره وضعیت مالی، عملکرد مالی و انعطاف پذیری مالی، برای تصميم گيري هاي مفید اقتصادی و ارزیابی عملکرد مدیران فراهم مي‌کنند. صورت‌های مالی برای اینکه بتوانند در تصمیم گیری ها مفید واقع شوند، بايد ازدقت و کیفیت لازم برخوردار باشد. فرايند حسابرسی، کیفیت اطلاعات مندرج در صورت‌های مالی را ارزیابی و آن را بهبود مي‌بخشد و به آن اعتبار مي¬دهد. لذا حرفه حسابرسی به عنوان دانشی اعتباربخش و حسابرسان به عنوان خبرگان مستقلي كه اين اعتباربخشي را فراهم مي سازند، درحوزة مالی نقش مهمي دارد. بسیاری از صاحب نظران، نقش حسابرسان را در ایجاد ارزش افزوده اطلاعات و اعتباربخشي تأییدکرده اند. در حال حاضر حسابرسان نقش اعتباربخشي را با ارائه دو محصول اصلی، یکی ارائه گزارش حسابرسی نسبت به صورت‌های مالی و دیگری ارائه گزارش در مورد کنترل داخلی واحدهای اقتصادی ايفا مي¬كنند. گزارش حسابرسی نسبت به صورت‌های مالی یکی از شکل هاي بسیار متعارف ارائه خدمات حسابرسان برای تصميم گيري اقتصادي استفاده کنندگان برون و درون سازمانی در فرايند اعتباربخشي است. بر اساس استانداردهاي حسابرسي، هدف از ارائه گزارش حسابرسی و اظهارنظر حسابرسان در مورد صورت های مالی، بيان نظر صریح و کتبی آنان دربارة این موضوع است، که آیا صورت های مالی واحد اقتصادی مورد رسیدگی، از تمام جوانب با اهمیت، طبق استاندارهای حسابداری¬ و به نحو مطلوب ، انجام می گیرد.

حسابرسان علاوه بر گزارش حسابرسی نسبت به صورت‌هاي مالي، گزارش دیگری را در مورد کنترل‌های داخلی ارائه می کنند که در آن نسبت به مؤثر بودن استقرار نظام کنترل‌های داخلی مناسب حاكم بر گزارشگری مالی واحد اقتصادي بر اساس ضوابط از پیش تعیین شده اظهار نظر می¬کند. هدف از اين گزارش، ارزيابي و تعيين وضعيت کارایی و اثر بخشی سیستم کنترل داخلی و همچنین کمک به مدیریت در بهبود عملیات و کنترل‌ها است.

امروزه استفاده کنندگان از صورت‌های مالی، از جمله کارشناسان اعتباری بانک‌ها، گزارش‌هاي حسابرسان نسبت به صورت‌های مالی و کنترل‌هاي داخلی را در ارزیابی وضعيت و اعتبار مشتريان و تصمیم گيري نسبت به اعطاي تسهيلات به آنان توجه مي‌کنند . ارزیابی ها و تصمیماتی که اگر درست انجام و اتخاذ نشوند، می توانند منجر به ایجاد مطالبات معوق در بانک‌ها شوند. در سال‌های اخیر مطالبات معوق بانک‌ها در سیستم بانکی کشورمان رشد فزاینده ای داشته است. این رشد مطالبات، هم برای بانک‌ها و هم برای اقتصاد کشورمان تبعات منفي دارد. با افزایش مطالبات معوق، قسمتی از دارایی‌های بانک ها بلوکه شده و متعاقب آن با کاهش گردش مطالبات و افزایش دورة وصول مطالبات معوق، بانک ها امکان برنامه ریزی مؤثر و بهینه را در عمل از دست مي‌دهند. از این رو، بررسی و آسیب شناسی مطالبات معوق بانک ها وبررسی علل ایجاد مطالبات معوق در بانک‌ها از جنبه هاي مختلف و راهکارهای پیشنهادی برای اصلاح آن ضروری و حیاتی است. بر پايه بررسي هاي انجام شده،‌ يكي از علل ايجاد مطالبات معوق در بانك‌ها، بي توجهي به قدرت و توان بازپرداخت وام‌ها توسط تسهيلات گيرندگان است. افزایش مطالبات معوق و جستجوی راهکارهای مقابله با آن، امروزه به یکی از دغدغه های اصلی مدیران بانکی کشور تبدیل شده است، و البته اولین و مؤثرترین گام برای درمان این درد مسری و مزمن، آسیب شناسی و سپس یافتن راهکارهای درمانی مؤثر در اصلاح و بهبود شرایط بانک‌ها است. آسیب شناسی علل و عوامل پیدایش مطالبات معوق، به همراه ارایه راهکارهای عملی، می‌تواند منجر به کاهش اثرات مخرب این گونه مطالبات بر بدنه بانک‌ها شود. افزايش ميزان مطالبات معوق در سیستم بانکی کشور در سال‌های اخیر یکی از مشکلات و معضلات بزرگ بر سر راه بانک‌ها به شمار مي‌رود، لذا آسیب شناسی جنبه هاي مختلف ايجاد مطالبات معوق در بانک‌ها براي ادامه حيات يك بانك، اقدامي حیاتی و ضروری است.

یکی از معیارهای تشخیص قدرت و توان بازپرداخت وام‌ها توسط متقاضیان دریافت تسهیلات و وام بانکی می تواند صورت های مالی حسابرسی شده، گزارش های حسابرسان و همچنین نوع اظهار نظر مندرج در گزارش حسابرسی باشد. کارشناسان اعتباری بانک‌ها با دقت در گزارش های حسابرسی به ویژه نوع اظهار نظر مندرج در گزارش های حسابرسی و استفاده از آنها در ارزیابی اعتباری واحدهای اقتصادی متقاضی استفاده از تسهیلات و وام‌های بانکی، می‌توانند از ایجاد مطالبات معوق بانک‌ها جلوگیری کنند. بر پايه تحقيقات قبلي، يكي از علل ایجاد مطالبات معوق، بي‌‌توجهي به قدرت و توان بازپرداخت متقاضیان استفاده از تسهيلات بانك‌ها است كه از طريق بررسي و ارزيابي اطلاعات مندرج در صورت‌های مالی حسابرسی شده، مشخص مي‌شود. از اين رو بي توجهي یا کم توجهی به گزارش هاي حسابرسان نسبت به صورت‌های مالی و سیستم کنترل‌هاي داخلی یک واحد اقتصادی و نوع اظهارنظر حسابرسي در تصمیمات اعتباری، می¬تواند بر ايجاد و افزايش مطالبات معوق در بانک‌ها تأثير بگذارد كه اين جنبه تاكنون مورد تحقيق قرار نگرفته است. به علاوه اندازه و حسن شهرت حسابرسان نيز مي¬تواند در اين ارزيابي ها مؤثر باشد.

در این پژوهش تأثیرپذیری تصمیمات کارشناسان اعتباری بانک‌ها از گزارش های حسابرسان (گزارش نسبت به صورت‌های مالی و کنترل‌هاي داخلی) در تصميم گيري اعطاي تسهيلات و همچنین ارتباط نوع اظهار نظر حسابرسی (مقبول و غیرمقبول) در اين گزارش ها با ایجاد مطالبات معوق در بانک‌ها بررسی شده است . از آنجايي كه فرايند اعطاي تسهيلات و تصميم گيري هاي اعتباري تقريباً در نظام بانكي ايران مشابه است، به عنوان "مطالعه موردي" بانك صادرات ايران مورد بررسي قرار گرفته است.

در متون تخصصی تعاریف متعددی از حسابرسی ارائه شده است. انجمن حسابداران خبره آمریکا (AICPA) حسابرسی را چنين تعریف کرده است:

«حسابرسی فرایندی است منظم و با قاعده برای جمع آوری و ارزیابی بی طرفانه شواهد، دربارة ادعاهای مربوط به فعالیت ها و وقایع اقتصادی، به منظور تعیین درجه انطباق آنها با معیارهای از پیش تعیین شده و گزارش نتایج به افراد ذی‌نفع»

نوشتن گزارش حسابرسان آخرین مرحله تکمیل یک رسیدگی است. حسابرسان دو نوع گزارش در مورد واحد اقتصادی تهیه و ارائه می کنند

گزارش نسبت به صورت‌های مالی

گزارش نسبت به وضعیت سیستم کنترل های داخلی

مهم ترین و با ارزش ترین خدمت حرفه ای حسابرسی، اظهار نظر مستقل و کارشناسانه درباره مطلوبیت صورت‌های مالی است. بر پايه قسمت 404 قانون "ساربنز اوکسلی" که در سال 2002 به تصویب کنگره آمریکا رسید، حسابرسان مستقل باید ارزیابی مدیریت واحد اقتصادی مورد رسیدگی را در مورد کنترل های داخلی بر روی گزارش نهایی حسابرسی بررسی نمايد و گزارش کنترل های داخلی مدیریت را تأیید کنند. قسمت 404 این قانون حسابرس را ملزم می دارد که اظهار نظری را در مورد تأثیرگذار بودن کنترل داخلی شرکت ارائه کند.

در عرف بانکداری، مطالبات به خواسته های بانک از مشتریان بابت تسهیلات اعطایی و معاملات و خدمات انجام شده اطلاق می شود که بنابر دوره های زمانی در قالب انواع متفاوتی مانند: مطالبات سررسید گذشته، معوق ، مشکوک الوصول و سوخت شده دسته بندی می شوند.

نتايج تحقيق حاضر نشان مي‌دهد كه:

بين گزارش حسابرسي نسبت به صورت‌هاي مالي و تصميمات اعتباري همبستگي معني دار و مثبتي وجود دارد. شايان ذكر است، وجود رابطه معني‌دار بين گزارش حسابرسي نسبت به صورت‌هاي مالي و تصميمات اعتباري مي‌تواند به معرفي و تأثير متغير " گزارش حسابرسي نسبت به صورت‌هاي مالي " 

به عنوان يك متغير مؤثر براي كيفيت تصميمات اعتباري در بانك‌ها بينجامد.

گزارش حسابرسان نسبت به کنترل‌های داخلی بر روی تصمیمات اعتباری بانک‌ها تأثیری ندارد. در حال حاضر ارائه گزارش کنترل‌های داخلی در ایران اجباری نیست و بانک‌ها نیز چنین گزارشی را از شرکت‌های درخواست کننده تسهیلات از بانک‌ها درخواست نمي‌کنند. از طرفي استانداردهاي حسابرسي ايران و سازمان بورس و اوراق بهادار تهيه چنين گزارشي را براي شركت‌ها الزامي نکرده است، اما با توجه به تمهیداتی که سازمان‌های مسئول از جمله سازمان بورس و اوراق بهادار اندیشیده اند، به نظر می¬رسد که در آینده بسیار نزدیک تهیه و ارائه گزارش حسابرس نسبت به کنترل‌های داخلی براي شركت‌ها توسط حسابرسان همانند گزارش حسابرسی نسبت به صورت‌های مالی اجباری، و ارائه آن را همراه صورت‌های مالی ضروری تشخیص دهند. که در این صورت به نظر می¬رسد در صورت تهيه چنين گزارشي و الزامي بودن آن و ارائه به بانك‌ها براي اخذ تسهيلات، اين گزارش بر روی تصمیمات اعتباری بانک‌ها تأثیر بسزایی داشته باشد.

نوع اظهار نظر مندرج در گزارش هاي حسابرسان در تصميمات اعتباري بانك‌ها مؤثر است.

متفاوت بودن نوع اظهار نظر حسابرسی در گزارش حسابرسي نسبت به صورت هاي مالي و گزارش حسابرسي نسبت به كنترل داخلي، تفاوت معناداری را در مورد تأثیر بر روی تصمیمات اعتباری ایجاد نمی¬کند. فقط زمانی‌که گزارش حسابرس نسبت به صورت‌های مالی با نظر مقبول و مطلوب باشد، این تأثیر در تصمیمات اعتباری پررنگ تر می¬شود، ولی با توجه به اينکه ارائه گزارش وضعیت کنترل‌های داخلی در ایران اجباری نيست، نوع اظهارنظر این گزارش هیچ گونه تأثیری بر روی تصمیمات اعتباری کارشناسان بانک‌ها نمی¬گذارد.

حسن شهرت و رتبه مؤسسه حسابرسی هیچگونه تأثیری بر روی تصمیمات اعتباری بانک‌ها نمی¬گذارد. در اين خصوص چنانچه مؤسسات حسابرسي بر حسب شهرت و صلاحيت، مورد بررسي قرار گيرند و نيز مشخصات مؤسسه حسابرسي را از نظر تعداد نيروي انساني، تعداد كار، درآمد ساليانه مؤسسه و ..... در پايگاه‌هاي اطلاعاتي در اختيار عموم قرار دهند به نظر مي-رسد كه در چنين حالتي نتايج به‌دست آمده از اين فرضيه متفاوت باشد.

نوع اظهارنظر گزارش حسابرسی نسبت به صورت‌های مالی (مقبول و غیرمقبول) بر ایجاد مطالبات معوق بانک‌ها تأثیر می-گذارد.

پیشنهادهای حاصل از تحقیق

پيشنهادهايي به بانکها براي كاهش مطالبات معوق:

ايجاد و تجهيز بانك اطلاعاتي براي مشتريان بانك‌ها از سوي يك مؤسسه مستقل از بانك‌ها كه حاوي اطلاعات اعتباري مشتريان در كل شبكه بانكي باشد.

رتبه بندي اعتباري مشتريان

هماهنگي و همكاري ساير دستگاه‌هاي مرتبط با بانك‌ها (مثل بيمه ها، وزارت بازرگاني، صنايع و معادن، گمرك و .....) براي كاهش و كنترل مؤثر مطالبات معوق و وصول مطالبات بانك‌ها از طريق اين دستگاه‌ها

كنترل ريسك اعتباري مشتريان بانك‌ها

بررسي دقيق واحد اقتصادي از لحاظ فني، اقتصادي و مالي و تطبيق آن با شرايط حاكم بر بازار و سپس تصميم گيري منطقي اعتباري در مورد مشتري

آموزش نيروي انساني براي هر يك از شعب براي پيگيري و وصول مطالبات از طريق شعب بانك

به سازمان‌هاي حسابرسي و بورس و اوراق بهادار و دیگر سازمان‌های ذي‌ربط توصیه می¬شود که:

تهیه و ارائه گزارش وضعیت کنترل داخلی توسط مديريت و اظهارنظر حسابرسان نسبت به آن همراه گزارش حسابرسی نسبت به صورت‌های مالی همانند استانداردهای بین‌المللی 2 و 5 حسابرسی آمريكا در استانداردهاي ايران (به علت مفید بودن این گزارش برای استفاده‌کنندگان) الزامي شود.

اخذ گزارش حسابرسي به عنوان يكي از مدارك مهم هنگام اعطاي تسهيلات و توجه به نوع اظهارنظر گزارش حسابرسي در بانك‌ها الزامي شود.

هرچند گزارش كنترل‌هاي داخلي روي تصميمات اعتباري بانك‌ها در ايران تأثيري ندارد (به‌دليل الزامي نشدن ارائه گزارش كنترل‌هاي داخلي)، ولي باتوجه به اهميت و ضرورت ارائه گزارش كنترل داخلي اخذ گزارش حسابرسي نسبت به وضعيت كنترل‌هاي داخلي به عنوان يكي از مدارك اعطاي تسهيلات (در صورت وجود) در بانك‌هاي ايران نيز الزامي شود.