پيامدهاي اجتماعي- اقتصادي مسكن مهر

خبر اقتصادی - نرگس خلفي- طرح مسكن مهر، طرحي است كه در سال 1386 با اهداف ايجاد تعادل ميان عرضه و تقاضاي مسكن با حذف قيمت زمين، تامين مسكن اقشار كم درآمد و بي‌بضاعت، كنترل و جلوگيري از افزايش بي‌رويه قيمت زمين و مسكن، رونق‌بخشي به توليد مسكن و افزايش حجم توليد مسكن، كاهش هزينه‌هاي مسكن (اجاره‌بها، رهن و خريد) از سبد هزينه خانوار، تامين نيازهاي انباشتي و آتي مسكن و برقراري عدالت در دسترسي به مسكن مناسب و به تبع آن كاهش فقر و تامين مسكن جوانان و در راستاي اجراي مفاد بندهاي 15 و 41 سياست‌هاي كلي برنامه چهارم توسعه و بند (ج) ماده 30 قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران مبني بر تامين مسكن و حق بهره‌برداري از زمين و اجاره بلندمدت 99ساله در قالب طرح مسكن مهر نخستين‌بار در جزو (2) از بند (د) تبصره (6) قانون بودجه در سال 1386 با اهداف ايجاد تعادل ميان عرضه و تقاضاي مسكن با حذف قيمت زمين، تامين مسكن اقشـار كم‌درآمد و بي‌بضاعت، كنترل و جلوگيري از افزايش بي‌رويه قيمت زمين و مسكن، رونق بخشي به توليد مسكن و افزايش آن، كاهش هزينه‌ها (اجاره‌بها، رهن و خريد) از سبد هزينه خانوار، تامين نيازهاي انباشتي و آتي مسكن و برقراري عدالت در دسترسي به مسكن مناسب و به تبع آن كاهش فقر و تامين مسكن جوانان مطرح شد.

 «پيترلويد» از جمله محققاني است كه از ديدگاه پديدارشناسي به بررسي زاغه‌هاي حاشيه شهر در كشورهاي توسعه نيافته پرداخته است. او اعتقاد دارد كه براي بررسي زندگي مردم در اين زاغه‌ها بهتر است از دريچه چشم مهاجران به جهان نگاه كرد به همين دليل او اين نوع مسكن را زاغه‌هاي اميد خوانده و بر مبناي آن مطالعاتي انجام داده است و عقيده دارد افرادي كه به حاشيه‌نشيني متوسل مي‌شوند، فعالند و روحيه‌يي مثبت دارند و تسليم زندگي نامطلوب خود نمي‌شوند. اقدام جمعي آنها در سازماندهي خود براي ساختن يك سكونتگاه موقتي، حاكي از اين نوع روحيه است.

 «رابرت. كي. مرتون» (نظريه‌پرداز جامعه‌شناس) معتقد است پديده‌هاي اجتماعي علاوه بر كاركرد آشكار كه به وضوح و توسط همگان قابل مشاهده است، داراي كاركردهاي پنهاني نيز هستند كه تنها پس از گذشت زمان بروز مي‌كنند. اين كاركردهاي پنهان با نيت نيستند و به صورت ناخواسته ظاهر مي‌شوند.

طرح مسكن مهر را بايد يك پديده اجتماعي، مطرح كرد و بدون ترديد اجراي اين طرح داراي كاركردهاي آشكار و پنهان خواهد بود؛ كاركردهايي آشكاري چون خانه‌دار شدن اقشار كم درآمد، جابه‌جايي جمعيت از نقاط پرتراكم شهري به نقاط كم تراكم و غيره. از سوي ديگر هر يك از اين 2دسته كاركرد آشكار و پنهان خود داراي جنبه‌هاي مثبت و منفي هستند لذا حركت و دستيابي به توسعه نيازمند شناخت كاركردهاي پنهان هر پديده اجتماعي است.

با اين تفاسير، مطالعه‌يي با نگرش جامعه‌شناسي مي‌تواند در صورت كسب اطلاعات دقيق و تحليل و بازتحليل اطلاعات موجود از طريق روش‌هاي مناسب، تا حد زيادي دامنه كاركردهاي پنهان را بشناسد و از طريق اين شناخت، جنبه‌هاي منفي آنها را كوچك و كوچك‌تر كند و كژكاركردهاي پنهاني را نيز تا حد امكان از پيش پاي مردم و مسوولان و جامعه بردارد.

طي سال‌هاي اخير طرح مسكن مهر به عنوان يكي از استراتژي‌هاي اصلي دولت و با هدف تامين مسكن ارزان‌قيمت براي اقشار كم در آمد جامعه و كنترل قيمت مسكن به اجرا درآمده است. اما بر اساس شاخص‌هاي تورم قيمت مسكن طي سال‌هاي اجراي اين طرح به نظر مي‌رسد، اين طرح نتوانسته باشد به اهداف پيش‌بيني شده دست يابد.

در برنامه‌ريزي شهري 2نوع حركت جمعيت مورد بررسي قرار مي‌گيرد، يكي حركت مستقيم جمعيت كه دراين نوع حركت افراد جامعه سكونتگاه خود را براساس ارتقاي سطح توسعه چه از نظر اقتصادي و چه از نظر فرهنگي به صورت درون‌شهري يا بين شهري يا ملي تغيير و ارتقا مي‌دهند و ديگري حركت معكوس جمعيت، يعني مهاجرتي كه بدون ارتقاي سطح توسعه در افراد براي دستيابي به بازار كار صورت مي‌گيرد كه حاشيه‌نشيني در كلان‌شهرهاي كشور حاصل اين نوع مهاجرت و حركت جمعيت است. به‌طوري كه در بعضي از كلان‌شهرها حتي تا 40درصد جمعيت شهر را تشكيل مي‌دهد. لذا از معضلات و مشكلات مستحدثه در بحث از تعاوني مسكن مهر مي‌توان به موارد ذيل اشاره كرد:

۱- يكي از مباحث مهم در جامعه‌شناسي مبحث «محله» است لذا در يك جامعه همزمان با روند اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي اجزا و زير سيستم‌هاي آن، به ترتيب محلات شكل مي‌گيرند و بر اساس اين نظريه هر محله نشانگر يك سطح و تراز از توسعه، فرهنگ و اقتصاد است و تغيير محله هر زير سيستم و خانواده در يك جامعه متناسب با توسعه همه‌جانبه آن خانواده صورت مي‌گيرد وليكن در طرح مسكن مهر حتي اين موضوع نيز مدنظر قرار نگرفته كه نتيجه آن استقرار سطوح و اقشار مختلف جامعه در يك محله است.

۲- چالش و مشكل اصلي جامعه در حال حاضر نرخ بالاي بيكاري است و همه نظريات اجتماعي، بيكاري و فقر را ريشه بيشتر ناهنجاري‌هاي موجود در جامعه از جمله تكديگري، فساد، دزدي، كلاهبرداري، جنايت، فقر فرهنگي، كاهش سطح بهداشت و… به حساب مي‌آورند و قطعا هر شخص و خانواده بدون شغل، داشتن يك شغل پايدار را به داشتن يك واحد آپارتمان مسكوني دولتي «بدون سند عرضه» ترجيح مي‌دهد. چرا كه در صورت داشتن شغل، آن شخص و خانواده بر اساس ميزان درآمدي كه خواهد داشت خود را با ساختار حاكم بر شهر و جامعه سازگار خواهد كرد و همزمان با ارتقاي شغل و افزايش درآمد و سطح توسعه و براساس نظريه محله، شرايط خود را ارتقا مي‌دهد.

۳- بر اساس نظريه دست‌هاي نامرئي اقتصاد آدام اسميت، قيمت محصول و خدمات تابع ميزان عرضه و تقاضاست. قيمت مسكن نيز در ايران از اين اصل پيروي مي‌كند و بر اساس همين اصل هر زمان كه عرضه كاهش يافته و تقاضا افزايش يابد، قيمت مسكن افزايش و ساخت‌وساز مسكن نيز رونق مي‌يابد و زماني كه عرضه بيشتر از تقاضا مي‌شود ناگهان افزايش قيمت متوقف و ساخت مسكن كاهش مي‌يابد.

طرح مسكن مهر نه تنها نتوانست بازار تقاضا را تامين كند بلكه همزمان به دليل توقف بخش اعظمي از تسهيلات ساخت‌وساز بخش‌هاي خصوصي و جذب اكيپ‌هاي اجرايي و ايجاد تورم ناشي از هزينه و تقاضا مصالح ساختماني، باعث افزايش قيمت مسكن و زمين توسط بخش خصوصي شد كه نتيجه آن افزايش سه تا چهاربرابري قيمت زمين و مسكن در كشور بود. به‌عبارت ديگر اين طرح نه تنها نتوانست قيمت مسكن را كنترل كند بلكه باعث افزايش قيمت مسكن نيز شد. شايد در صورت اجراي مرحله‌يي و فاز به فاز و با برنامه‌ريزي صحيح اين طرح نتايج كاملا متفاوتي مي‌توانست، حاصل شود.

۴- اجراي طرح مسكن مهر باعث ايجاد تعداد زيادي شغل كاذب و موقت در زمينه ساختماني شد و با توقف و ركود اين طرح حجم زيادي نيروي طالب شغل و بيكار كه اتفاقا به‌دليل نياز به تخصص‌هاي ساختماني، از نظر تخصصي ارتقا يافته و سطح توقع آنها نيز افزايش يافته بود را روانه بازار كار كرد كه اين موضوع خود باعث ايجاد يك شوك در بازار اشتغال از لحاظ اقتصادي شد.

در اين بخش با توجه به موارد فوق پيشنهادهايي ارايه مي‌شود:

1) اختصاص تسهيلات بانكي در قانون بودجه كل كشور براي تعاوني‌هاي مسكن متعارف

2) متناسب كردن تعداد اعضا با پروژه‌هاي در دست اجرا

3) فازبندي ساخت واحدها متناسب با توان پرداختي اعضا

4) توانمندسازي تعاوني‌ها از طريق گسترش تحقيقات و ارايه آموزش‌هاي عمومي (آشنايي با مقررات) و حرفه‏يي و تخصصي به مديران، اعضا و...

5) تقويت اتحاديه‌هاي تعاوني و واگذاري وظايف تصديگري وزارتخانه‌هاي ذي‌ربط به اتحاديه‌هاي توانمند

6) شناسايي تعاوني‌هاي مسكن موفق و معرفي آنها از طريق رسانه‌هاي جمعي

7) تقويت نظارت فني بر ساخت‌وساز با رويكرد استفاده از مشاوران ذي‌صلاح بخش غيردولتي

از جمله مشكلات فعلي پروژه‌هاي مسكن مهر عدم وجود شبكه‌هاي حمل‌ونقل شهري به ويژه در شهرهاي جديد است لذا در اين‌ خصوص نيز بايد اقداماتي در جهت گسترش شبكه‌هاي مذكور صورت گيرد.