بررسی آثار مالی و استراتژیک اين روزهاي اقتصاد ايران بر بورس, چالش هاي اقتصاد و بورس بعد از تحريم

ایران در حال حاضر درگیر چالش های جدیدی است که در گذشته نبوده و علاوه بر تمام مشکلاتی که ما در گذشته داشتیم،مانند بهروه وری پایین،رشد ناکافی سرمایه؛تورم و.. این موارد نیز اضافه شده اند.این 3 چالش مربوط به دوران بعد از توافق هسته ایست و این دوران را تحت تاثیر قرار می دهد .

از نظر بنده نیز ایران و آمریکا به توافق خواهند رسید و در نهایت چاره ای جز مصالحه با هم ندارند.اگر برای آمریکایی ها راهی به عنوان عملیات نظامی وجود نداشته باشه بنابراین راه دوم همان دموکراسیست و چیزی جز این نیست.

در طرف مقابل کشور جمهوری اسلامی ایران نیز در منطقه ای پر از تنش و درگیری قرار گرفته است واگر بخواهیم به سرنوشت کشورهای منطقه دچار نشویم باید این توافق را بپذیریم تا دوری 10 ساله از اقتصاد را جبران کنیم و همینطور به فضای بین المللی هم آرامش بدهیم. بنابراین تصور بنده این است که این دو کشور چاره ای جز مصالحه ندارند.

اما چالش های بعد از توافق هسته ای که  پیش روی ماست در3 حوزه تقسیم بندی میشوند:

چالش هایی که در این بخش از عرائض بنده مطرح میشوند سابقه قبلی در کشور نداشته اند.

از سال 1389 به این ظرف با یک افزایش بیسابقه یا حداقل کم سابقه ی شکاف طبقاتی در ایران روبرو بودیم و بزرگترین موج یکساله افزایش شکاف طبقاتی ایران در تاریخ معاصر ایران متعلق به سال 1390 است یعنی در سالی که فروش نفت  ما 120 میلیار دلار بوده است و حدود 300 میلیارد دلار از فروش و انرژی مجانی نفت و فراورده های نفتی به اقتصاد ایران تزریق کردیم و درهمان سال بین 97 تا 100 میلیارد دلار واردات کالا و خدمات داشتیم. و به نوعی تمام رکوردهای اقتصاد ایران در این سال از لحاظ واردات، صادرات، درآمدهای ارزی و... شکسته شد

در این سال قدرت خرید طبقه ی کارگر 11 درصد سقوط کرد و ما الان با فروپاشی قدرت خرید 40-50 درصد جامعه  مواجهیم.این یک بحران عمیق خفته ایجاد می کند.این را شما در بعضی از حوادث صرفا اجتماعی یا مدنی میتوانید ببینید مثل بازی فوتبال که در تبریز..یا فوت مرحوم پاشایی... و این التهابات واقعیست. یا وقتی میبینیم مصرف لبنیات در ایران نصف شده است باید تمام آلارم ها به صدا دربیایند و مااقتصاددانان نمی توانیم از کنار این موضوع بی اعتنا رد شویم.

این کاسه شکننده ساختار اجتماعی ایران هست که به دلیل افزایش شدید شکاف طبقاتی در آستانه ی ایجاد تلاطم های اجتماعی است.ما در سال 92 و 93 بخشی از اوضاع را جبران کردیم ولی تا رسیدن به وضعیت عادی خیلی فاصله داریم.

بروز یک فساد بی همتا در تاریخ ایران و در تاریخ خاورمیانه که هر اتفاقی که پس از دوران تحریم در اقتصاد ایران اتفاق بیفتد، تلاش خواهد کرد بخش مهمی از منابع آزاد شده را ببلعد. از چالش دوم به ذکر همین عنوان کلی بسنده میکنم و می گذرم و بیشتر از این راجع به آن صحبت نمیکنم.

این شکل ناامنی در منطقه، در تاریخ معاصر ایران و خاورمیانه وجود نداشته است. زمانی هم وجود داشته است که ¾ مرزهایمان توسط سربازان آمریکایی اشغال شده باشد ولی در آن زمان با یک قدرت بین المللی طرف بودیم که می توانستیم با آنها مذاکره و تعامل کنیم.

در حال حاضر یک بنیادگرایی افراطی به نزدیکی مرزهای کشور رسیده است که باعث بروز نگرانی های امنیتی در کشور شده است!

اگر بیایم تاریخ اقتصاد ایران را بررسی کنیم میبینیم هرگاه منابع به طور ناگهانی افزایش پیداکرده صرف نظر از اینکه چه نهادی، چه دولتی سرکار بوده است؛ ما به سمت بی انظباطی مالی و اقتصادی حرکت کرده ایم.این اتفاق درسالهای 1384و 1352 دیده شده است.

اینگونه نیست که بگوییم تنها مسئولان رده بالا دچار فساد و بی نظمی مالی می شوند. در حال حاضر بدلیل وجود چالش اجتماعی ذکر شده و شکننده بودن ساختار اجتماعی کنونی،پس از حصول توافق و آزادی منابع، اقشار پایین دست جامعه بخش مهمی از این منابع را مطالبه خواهند کرد یعنی فشار از پایین با تمام قوا به حرکت در خواهد آمد.

چیزی را که می توان با عقل پیش بینی کرد،فشار در داخل دولت چه از طرف روشنفکران چه از طرف سازمان های نهادگرا ،روزنامه ها و ...به صورت یک مطالبه ی جدی به دولت فشار خواهد آورد.من وقتی داشتم درآمدهای نفتی را بررسی می کردم اواخر دهه ی 70 و در دولت جناب اقای خاتمی؛ پس از افزایش درآمد نفتی و زیاد شدن منابع کشور، دولت با فشار مجلس ششم مواجه شد و ناچارا عقب نشینی کرد. مثلا 35 میلیارد دلار واردات داشتیم که اصلا در برنامه های از پیش تعیین شده گنجانده نشده بود.

قویترین نهادهای کشور همانا مجلس و سازمان برنامه هستند که در برابر طوفان نفتی و فشار مردم عملا کاری از دستشان برنیامد.

اگر توافقات به ثمر بنشیند و منابع زیادی آزاد شود، باتوجه به اینکه ما در گذشته تجربه ی تضغیف نظام مالی و اقتصادی کشور پس از امواج افزایش درآمد نفتی را داشته ایم؛ من هیچ دلیل خاصی نمیبینم که اینبار اتفاق خاصی رخ بدهد .بنابراین با فرض اینکه ما بتوانیم در تابستان امسال توافقی انجام بدهیم، از نیمه ی دوم سال به بعد اقتصاد ایران اندکی تحت تاثیر بهبود مناسبات بین المللی قرار خواهد گرفت.

من اغراق درباره ی جذب سرمایه گذاری خارجی در ایران را روانمیدارم.من حل مشکلات اقتصادی ایران را بصورت معجزه وار متصور نیستم!

علاوه بر بروز سه چالش مطرح شده، با مشکلات ساختاری در اقتصاد مواجهیم. مثلا درده سال گذشته در اقتصاد کشور سرمایه گذاری نکرده ایم و وقتی سرمایه گذاری نمی کنیم تولید و ثروتی ایجاد نمیشود وبازار سهام چنین اقتصادی  نیز لاجرم به چنین وضعی دچار میشود.

برای حل مشکلات فقط و فقط باید از راهی که آمده ایم، برگردیم. مانند کاری که در دو سه سال اخیر انجام داده ایم. در نه ماهه اول سال 93 میزان رشد تشکیل سرمایه ثابت تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت حدود 15 درصد (بین 15 تا 17درصد) بوده است یعنی عقب ماندگی ها به آهستگی در حال جبران شدن است و ما حتی با فرض توافق هسته ای و با فرض اینکه بتوانیم یک دروازه بانی محکم برای مصارف ارزی انجام بدهیم، به نظر نمیرسد زودتر از اواخر سال 1395 به حجم تولید ناخالص داخلی ایران در سال 1390 نخواهیم رسید. از نظر من این روندی که در حال حاضر اقتصاد ایران طی می کند بهتر از تلاطم ناگهانی ناشی از ورود ده ها میلیارد دلار سرمایه به اقتصاد ایران است چون کنترل و مهار این منابع ارزی فقط درکنترل دولت نیست!

ما برای اینکه وضعیت بورس را بعد از توافق بفهمیم باید بتوانیم میزان تلاطم های اجتماعی- سیاسی را حدس بزنیم.

به طور کلی در ایران اگر نگاه کنیم هرگاه ما وفور منابع داشتیم و هرگاه کسری منابع داشتیم به یک اندازه دچار چالش و تلاطم شدیم. امیدوارم به این تلاطم هایی که قرار است پیش بیاید توجه ویژه ای بشود چون بازار سرمایه ایران به همان اندازه که به اقتصاد حقیقی وابسته است، به این چالش ها هم واکنش نشان میدهد. ضمن اینکه فکر میکنم اگر توافقات هسته ای صورت بگیرد رشد اقتصادی از حدود 2 تا 2.5 درصد در سال 94 به 4 تا 4.5 درصد برسد. و از سال 95 به بعد شاهد یک رشد باشیم.

و در آخر به جمع بندی از اسلایدها پرداخت وگفت سال 1394 نمیتواند سالی باشد که از لحاظ متغیرهای اقتصادی ما در اقتصاد ایران یک اتفاق مثبتی داشته باشیم.آن چیزی که سال 93 را رشد داد دیگر  روی پایه های بزرگتری قرار گرفته اند.نرخ رشد اقتصاد دیگر با آن نرخ هماهنگی نخواهد داشت.موجودی انبار شركت ها در حال زياد شدن هستند و اين امر نشان دهنده كاهش فروش آنهاست. بانک ها با گرفتن مطالبات خود از بودجه های دولت و ازقفل شدن منابعشان در بخش ساختمان های گران قیمت صدمه می بینند. و بعداز آن مسأله  نبودن تقاضای موثرمطرح است.عدم کفایت تقاضای خانوارها و عدم کفایت بودجه ی دولت به عنوان مثال بیانگر نبود تقاضای موثر در داخل کشور است که می تواند باعث ايجاد مشكل بشود. بورس باید  فکری  کلی برای ظرفیت بلا استفاده اش در حوزه ی ساختمان بکند. فکر میکنم وام های 80 میلیون تومانی که حتما شما در سال های بعد می بینید می تواند به مسکن ارزان قیمت مقداری کمک کند اما مسکن گران قیمت را نمی تواند تغییر بدهد. دراین وضعیت من فکر میکنم برنامه ای که الان شورای بورس هم دنبال میکند بحث افزایش تقاضا است و این امر را از حوزه ی بدهی میتوان پیگیری کرد. بنظر من ده درصد سهام خزانه ،برای بانک های جدید، امکان خوبی است که ما بتوانیم تقاضا را افزایش دهیم.سهام خزانه این امکان را پدید می آورد که اگر ما بتوانیم 5 درصد سهام خزانه شرکت ها که در بازار ما تعدادش زیاد هم نیست را تبدیل کنیم به بلند مدت و به شرکت ها بگوییم که چطور با سهام خزانه کارکنیم؛ می شود مقداری تقاضا در داخل بازار به وجود آورد.

در نهايت نيز سوالاتي از جانب حضار و مسئولين مربوطه مطرح شد كه به گوشه اي از آنها اشاره ميشود:

دکتر لیلاز: یکی از مسائل بازار سرمایه این است که بسیار کوچک است.سهم آن نسبت به GDP ایران بسیار کمتر از همین نسبت مثلا در کشوری مثل آمریکاست.وقتی بازار سرمایه نسبت به GDP کوچک شود میزان تلاطم ها و یا شکل تلاطم ها بیشتر می شود. این بازار خیلی کوچک است. اگر فرض کنیم 65 تا 70 درصد GDP ایران بخش عمومی و دولت است و تحت کنترل دولت است 30 تا 35 درصد باقی مانده هم بین افراد زیادی پراکنده است.مثلاGDP بخش کشاورزی بین سه و نیم میلیون فعال پرکنده است و تقریبا خارج از دور تاثیرگذاری بورس است.یا مثلا بخش مسکن هم یک الي یک ونیم درصد در بورس سهم دارد چون بخش فعالان آن بسیار زیاد و پراکنده است تاثیرگذاری ان کم است.باز در میان 30 درصد بخشی به نام خرده فروشی وجوددارد و اگر دقت کنیم می بینیم که بخش خصوصی واقعی 4 یا 5 درصد است.آن سهمی از GDP که بخش خصوصی بزرگ و منسجم در آن باشد و بازار تشکیل دهد 4 یا 5 درصد است. بقیه اش آنقدر کوچک است که دربرابر تقسیم های بخش عمومی شامل دولت ونهادها حرفی  برای گفتن ندارد.نه تنها این بخش  خصوصی خیلی کوچک است بلکه همین بخش خصوصی تحت تاثیر دو سه تصمیم گیرنده بیشتر نیست.طبیعی است که شدت تلاطم ها امروز با ابعاد مضاعفی خود را ظاهر می کند ولی در تحلیل نهایی ولو اینکه ما قائل به تعقل در شاخص باشیم به هرحال این اتفاق می افتد.امروز میزان نقدینگی در ایران حدود12 درصد است اگر می خواستیم نسبت به پایان سال 83 اندازه نرخ رشد نقدینگی فقط در بورس تاثیر بگذارد الان باید شاخص بورس 145 تا 150 هزار می شد.فرض کنیم GDP ایران در این دوره 10 درصد کاهش پیدا کرده،نسب به سال 83 فرض کنیم 20 تا 30 درصد کاهش پیدا کرده در این صورت باز هم شاخص بورس 80  تا 85هزار خواهد بود.اندکی می تواند بیشتر از اینی که هست باشد. ما به دلیل انقباض اقتصادی دولت و تلاطم های شدیدی که در سال90-92 داشتیم و از آن بیرون آمدیم به این تلاطم ها عادت کردیم و در شرایط فعلی ممکن است تعادل را رکود بگیریم.من فکر نمیکنم امروز در اقتصاد ایران  رکود وجود داشته باشد وولی رکود یک ترم فنی است و حدود 6ماه رشد صفر یا کمتر است.ما الان رشد صفر یا کمتر ندارم. چون این رشد نقدینگی به حدی کاملا متعادل در اقتصاد توزیع می شود یک مقدار به همه ممکن است احساس رکود دست داده باشد ولی من وقتی نگاه می کنم می گویم800هزار میلیارد تومان نقدینگی اگر در مسکن نیست در بورس هم نیست در بازار خودرو هم نیست بازار ارز هم نیست در بانکها هم نباشد پس کجاست؟شدت ورود نقدینگی بسیار بسیار کاهش پیدا کرده .آخرین آماری که از بانک مرکزی دیدم رشد نقدینگی نصف بوده است؛نسبت به سال 91و92 از 39 درصد به حدود 21 درصد رسیده است.این اثر خیلی شدیدی می گذارد که اگر مثلا پایه پولی  ،پایه افزایش نقدینگی ما800هزارمیلیارد تومان است  20 درصد می شود 40 هزارمیلیارد تومان ماهی 12هزارمیلیارد تومان یا کمتر نقدینگی به اقتصاد ایران تحمیل شده است. این عامل مهمی است  در این که ما تصور کنیم رکود اتفاق افتاده است؛ ولی من فکر میکنم اگر توافق اتفاق بیفتد  به شرط اینکه انضباط مالي وجود داشته باشد و چالش هایی که در قبل گفتم کار را به آشفتگی نکشد، انتظار داریم مصرف ارزی کشور بین 25 تا 20 درصد افزایش یابد واین 20 درصد روی معاملات ما و همینطور تولید ناخالص داخلی به طور غیر مستقیم تاثیر خواهد گذاشت. به نظر می رسد که بتوانیم برای سال 94-95 یک رشد 15 تا 20 درصدی را برای بورس بتوانیم پیش بینی کنیم که شامل تورم هم می شود.

نه اینکه من بگویم خود اقتصاد نشان می دهد که آثار روانی در آن تاثیر داشته است اینکه ما در دو سال گذشته حدود 100هزار دلار به حجم نقدینگی اضافه کردیم  ولی قیمت دلار کاهش پیدا کرده این یعنی توافق آثار روانی دارد و این آثار را روی بازار به جای می گذارد.ثبات قیمت دلار،کاهش قیمت دلار و اینکه دارد به پایین تر از ارزش ذاتی اش می رسد این نشان دهنده این اس که انتظارات بازار به هیچ وجه انتظارات نگران کننده ای نیست و مثبت است.بخش زیادی از انتظارات توافق همین الان در بازار بورس دیده می شود. انتظار این را هم نداریم که یک تحول اتفاق بیفتد. در بازارهایی مثل بازار بورس  ممکن است ما با یک تلاطم 5 تا 10 درصدی ناگهان روبه رو شویم اما من تصور م این نیست که تداوم پیدا کند یعنی بیشتر از این بالا رود.حتی کاهش نرخ سود بانکی  هم با ان تصوری که در ابتدا می شد اتفاق نیفتاد.اثرات روانی بیشتری نخواهد بود و به نظر من بخش مهمی از این اثرات روانی تخلیه شده است؛ مثل قیمت سکه که همین الان حدود 900هزارتومان است.براساس شاخص هایی که داریم باید حدود یک و نیم میلیون می بود.

بله حتما می تواند این کار را بکند و من حتی کمی بدبین هستم که این کار را خواهد کرد.با فشارهایی که بر دولت خواهد آمد تلاطم حتمی است  ولی باید ببینیم آیا دولت موفق خواهد شد. تا جاییکه ما اطلاع داریم اقای روحانی  روی بحث تورم بسیار حساس است و تا الان با همه فشارهای بیرونی هیچ بی انضباطی در زمینه نقدینگی نداشته است.این اضباط شخص ایشون و اینکه مهم ترین دستاوردهایی که ما تا الان در یان دولت داشتیم پیشگیری پذیر کردن و با ثبات کردن حساب های مالی است.به این تلاطم خوش بینم منتهی به نظر من 20 درصد افزایش مصرف ارزی ایران برای بقیه سال و اینکه  یک مقدار تلاطم به همین اندازه در حوزه های دیگر وجود خواهد داشت.خوشبختانه اقتصاد ایران برای رسیدن به ظرفیت خودش یعنی تا سطح تولید ناخالص داخلی سال1390 به قیمت ثابت فکر میکنم 7 درصد جادارد.این 7درصد به ما این امکان را می دهد که یک مقدار از نقدینگی پول های جدید را با این ظرف توخالی پر کنیم و جلوی ورود تلاطم قطعی بازار را بگیریم ولی بیشترین تلاطم حتما در بورس خواهد بود چون بورس مثل همه جای دنیا در ایران هم بازار بسیار حساسی است و تحت تاثیر قرار می گیرد.

اين توافق در بهترين حالت ما را مي رساند به وضعيت سال 84 و ما قرار نيست با آمريكا دوست شويم و كلا حساب ويژه اي روي اين رويداد باز نكنيد.