قلب هزار مسجد + تصاویر

کلات در میان رشته‌کوه هزارمسجد قرار گرفته و این رشته کوه از جنوب‌غربی حائلی طبیعی است که این شهر را از مشهد و چناران جدا کرده است.

آب‌وهوای کلات معتدل کوهستانی و ارتفاع آن از سطح دریا بالغ بر 2100 متر است، باران‌های مستمر بهاری و پاییزی باعث سرسبزی دامنه‌ها و کوهپایه‌ها شده و گله‌داری و دامداری را در منطقه رونق داده است.

رودخانه پر آب «ارچنگان» و «ایده‌لیک» و «دره قره‌سو» از نواحی خوش آب‌وهوای کلات به شمار می‌روند، همچنین شهرستان کلات شامل دهستان‌های «لایین»، «کبود گنبد»، «پساکوه» و «زاوین» است که مجموعا دارای 140 پارچه آبادی و در حدود 10 هزار نفر در شهرها و 40 هزار نفر در بخش‌ها و روستاها ساکن هستند.

نخستین بار نام کلات در شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی در داستان‌های حماسی فرود پسر سیاوش آمده است همچنین در عصر سامانیان نیز کلات پناهگاه سرداران آن دوره از جمله «ابوعلی سیمجور» و «فائق الخاصه» بوده و از دوران سلجوقی نشانه‌هایی مانند «بند نادر» برجای مانده که اهمیت آن دشت را نشان می‌دهد.

در دوران ایلخانان مغول کلات از اهمیت زیادی برخوردار بوده، به طوری که تاسیسات «دروازه ارغون شاه» به دوران ایلخانی نسبت داده شده و کلات در عصر تیمور در برابر حمله وی به سختی مقاومت نمود آن چنان که در کتب تاریخی آمده است تیمور چهارده بار به دژ کلات یورش برد و هر بار شکست خورد.

از جمله مناطق دیدنی و جاذبه‌های طبیعی و گردشگری این شهرستان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

‌عمارت خورشید

این بنا که در بین مردم به «قصر خورشید» معروف شده مقبره نیمه تمام است که در میانه شهر کلات واقع شده، بنای عمارت خورشید از گور تیمور در سمرقند اقتباس شده اما پوشش خارجی گنبد بر فراز برج اجرا نشده و بنا نیمه تمام مانده است.

عمارت خورشید در حال حاضر دارای سردابه‌ای متشکل از هشت فضای بهم پیوسته پیرامون آن و فضای آرامگاهی بر روی سکویی هشت ضلعی است که ایوانچه‌ها و اتاقک‌هایی آن را محصور کرده‌اند.

تزیینات عمده عمارت شامل نقوش بر روی دیواره‌های بیرونی است که نقوش گلدان‌هایی با شاخ و برگ افشان و میوه‌های غیر بومی گرمسیری و پرندگان متعدد بر آن حجاری شده است.

در قسمت بالای طاق‌نماها نقوش ساده اسلیمی وجود دارد و براساس مطالعات باستان‌شناسی این بنا در ابتدا نیز مقبره‌ای مربوط به عصر ایلخانی بوده که در زمان افشاریه بنای کنونی بر شالوده بنای قدیمی ساخته شده است.

موزه مردم‌شناسی

‌

این موزه با وسعت 270 مترمربع، بخشی از طبقه تحتانی عمارت خورشید را به خود اختصاص داده که غرفه‌های این موزه نمایشگر الگوهایی از نحوه زندگی، مشاغل، حرفه‌ها، طبیعت و مواهب، صنایع دستی بومی و پوشش مردم مناطق مختلف این ناحیه است همچنین فضاهای ایجاد شده شامل غرفه فنون بافته‌ها، غرفه زندگی عشایری، نمایش آداب و رسوم ازدواج، غرفه کشاورزی، غرفه آهنگری و … است.

مسجد کبود گنبد

‌

در فاصله حدود 200 متری شرق عمارت خورشید، مسجدی چهار ایوانی قرار دارد که به دلیل رنگ کاشی‌های گنبد آن، «کبود گنبد» نامیده شده و احتمالا در این مکان ابتدا آرامگاهی متعلق به دوره ایلخانی وجود داشته که ساختار مسجد در دوره‌های بعد از آن تبعیت کرده است.

این بنا هم‌اکنون به منزله شبستانی در کنار ایوان شرقی مسجد قرار دارد و گنبد رفیع دو پوششی مسجد بر فراز شبستان خودنمایی می‌کند، مسجد کبود در دوره‌های مختلف گسترش یافته و ترمیم شده و زیبایی آن مرهون کاشی‌های رنگی است که در تزیینات آن بکار گرفته شده‌اند همچنین در مجاورت مسجد حمام کوچکی قرار دارد که هنوز پابرجاست و قابلیت این را دارد که به آن کاربری جدید داده شود.

بند نادری

‌

این سازه در شرقی‌ترین قسمت دژ کلات قرار دارد و فاصله آن تا مرکز شهر 3 تا 4 کیلومتر و از سنگ، آجر و ساروج ساخته شده و در حال حاضر آب سد از شکاف عمیقی که در زیر سد ایجاد شده است، می‌گذرد.

ارتفاع ساختمان سد از بستر رودخانه حدود 70 متر بوده که تخریب شده و هم‌اکنون ارتفاع آن 25 متر است همچنین عرض آن در بالای سد بیش از 7 تا 12 متر و سه دهنه بزرگ در بدنه آن ساخته شده که ظاهرا به تقسیم و کنترل آب اختصاص دارد و در قسمت‌های دیگر نیز دریچه و دهنه‌هایی در ارتفاع‌های معین تعبیه شده که از بالای سد باز و بسته می‌شدند.

با توجه به قابلیت استفاده از سد اگر بصورت اولیه درآید به وسیله آن می‌توان از هدر رفتن آب‌های بهاره و فصول دیگر جلوگیری کرد و از آب ذخیره شده می‌توان جهت کشت و زرع استفاده کرد.

دوره تاریخی ساخت بند با توجه به مصالح و نوع معماری به دوره سلجوقی برمیگردد که در دوره افشاریه مرمت و توجه بیشتری به آن شده است و تا دوران مشروطه که «مجدالاسلام کرمانی» آن را دیده کاملا سالم بوده است.

کتیبه نادری

‌

در ابتدای دروازه «ارغون شاه» و بر بلندای 15 متری از کف رودخانه، کتیبه‌ای به خط نستعلیق با حاشیه و قاب مزین به نقوش اسلیمی بر دیواره صخره‌ای ایجاد شده که 24 بیت شعر از سروده‌های «گلبن افشار» در مدح نادرشاه و بیت اول آن سروده فارسی و سایر ابیات ترکی است و گویا این کتیبه نیز ناتمام مانده است.

آبشارهای دره قره‌سو

دره قره‎سو تقریبا در 10 کیلومتری غرب شهر کلات واقع شده و این منطقه کوهستانی پر آب آبشارهایی دیدنی و زیبا را در دل خویش جای داده است.

در راه کوهستانی دره قره‌سو و بر دیواره‌های سنگی آن نردبان‌های فلزی نصب شده تا مسیر رفت و آمد و دسترسی به آبشارها را برای گردشگران آسان‌تر کند.

برج و باروری کلات

پیرامون دشت کلات را کوه‌های مرتفعی فراگرفته که دژ طبیعی تسخیر‌ناپذیری را تداعی می‌کند، از آنجا که دژ کلات منطقه‌ای دست نیافتنی بوده، رخنه‌های موجود در این دیواره طبیعی با ایجاد بارویی سنگی ترمیم شده‌اند.

این بارو احتمالا قبل از افشاریه ساخته ‌و در زمان نادرشاه ترمیم و بازسازی شده و در بعضی نقاط بیش از یک متر ضخامت و یک متر ارتفاع دارد و برج‌های استوانه‌ای و قراول خانه‌هایی در آن تعبیه شده است.