نگاهی به چرایی کاهش واردات

کنکاشی در آمار و ارقام گمرک ایران از آنچه که در نه ماه سال جاری به عنوان کالا وارد کشور شده است نشان می دهد که در این مدت اگرچه ارزش واردات در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته حدود 5 میلیارد دلار افت داشته است اما اتفاق دیگری که رخ داده افزایش 12 درصدی واردات از حیث وزنی بوده ایم.

براساس اعلام گمرک ایران، در 9 ماهه سال جاری، 29.880 تن کالا به ارزش 40.047 میلیارد دلار، وارد کشور شده است که در مقایسه با 9 ماهه سال 90 که 26.666 میلیون تن کالا به ارزش 44.763 میلیارد دلار وارد شد، از لحاظ ارزش حدود 4.7 میلیارد دلار کاهش ولی از لحاظ وزنی با افزایش 3.200 میلیون تن روبه رو شده است.

به عبارت دیگر، در نه ماه طی شده از سال جاری، به رغم افزایش 12.06 درصدی واردات از حیث وزنی،میزان ورود کالاها به کشور از لحاظ ارزش 10.54 درصد کاهش داشته و این تاییدی است بر اخباری که این روزها از کاهش 5 میلیارد دلاری واردات ایران در مقایسه با مدت 9 ماهه سال گذشته شنیده می شود.

در چنین شرایطی، طبق آنچه که مسوولان وزارت نفت اعلام کرده اند،مبنی بر اینکه فروش نفت در چند ماه گذشته امسال نسبت به سال گذشته از 50 درصد افت برخوردار شده است، بنابراین باید لزوما 50 درصد کاهش واردات نیز می داشتیم در حالی که افت واردات حدود 10 درصد است. دلیل و پاسخی که می توان برای این آمار بیان کرد این است که در سال های گذشته تجارت خارجی ایران از تراز بازرگانی مثبت تری برخوردار بود که در سال جاری با کاهش درآمد نفت تراز بازرگانی به سمت کاهش گرایش داشته و از مازاد تراز بازرگانی کاسته شده است.

رخداد دیگری که از کنکاش در آمار و تحلیل های واردات ایران در نه ماه گذشته نمایان می شود، تغییر در نوع ترکیب کالاهای وارداتی است. برای بررسی این تغییر و تحول، باید به آمار و ارقامی که گمرک ایران گزارش داده است مراجعه کرد؛ طبق آمار گمرک در 9 ماهه سال جاری ارزش 5 قلم عمده کالای وارداتی به ترتیب عبارتند از: گندم با ارزش واردات 1.882 میلیارد دلار، شمش آهن به ارزش 1.785 میلیارد دلار، ذرت دامی به ارزش 1.304 میلیارد دلار، کنجاله به ارزش 1.120 میلیارد دلار و برنج به ارزش 884 میلیون دلار که این پنج قلم کالای وارداتی از لحاظ ارزش به ترتیب 4.7 درصد، 4.46 درصد، 3.26 درصد، 2.8 درصد و 2.21 درصد کل واردات را تشکیل می دهد. به عبارت دیگر، این 5 قلم عمده وارداتی در مجموع 17.5 درصد ارزش واردات کشور در نه ماه گذشته را شامل می شود که اگر تنوع کالای وارداتی را 5300 نوع کالا بدانیم، این 5 قلم به تنهایی 17.5 درصد کل ارزش واردات را در نه ماه اخیر در برمی گیرد.

هرچند فرصت بررسی تک تک اقلام عمده و مقایسه آن با سال گذشته نیاز به تجزیه و تحلیل دقیق و زمان بر دارد، اما با نگاهی گذرا به ارقام و اعداد گزارشی گمرک، این مهم به دست می آید که تغییر و تحول بسیار عمده در مورد واردات گندم موجه است؛ به طوری که در 9 ماهه سال جاری واردات گندم حدود 5 میلیون تن به ارزش 1.882 میلیارد دلار بوده است ولی در نه ماهه سال 90 واردات این کالا حدود 52 هزار تن به ارزش 15 میلیون دلار بود که افزایش حدود ده هزار درصدی را نشان می دهد.

هنوز هم برای بسیاری، کالای لوکس تعریف دقیق و روشنی وجود ندارد. البته منظور از کالای لوکس نیز مشخص نیست چون یک کالا ممکن است حتی در یک شهر برای مسوولان، لوکس و برای مسوولانی در دیگر شهرها کالای معمولی تلقی شود. در مجموع به این مسئله باید اشاره شود که جداول متعدد طبقه بندی کالا وجود دارد که البته جدول طبقه بندی سیستم هماهنگ شده در تعرفه های گمرکی مورد استفاده است که کالاها عمدتا نه بر اساس مواد اولیه، واسطه ای یا سرمایه ای، بلکه بر اساس ضوابط دیگری از جمله میزان دخالت انسان در ساخت و تولید آن طبقه بندی شده اند.

برای تشخیص ترکیب کالا بر اساس مواد اولیه، واسطه ای و سرمایه ای و برای مشخص شدن مصرفی یا سرمایه ای بودن آن، باید اقلام واردات را در جدول طبقه بندی BEC (Broad Economic Categories) انتقال و انتطباق داده شود تا با این دید واردات کشور را مورد تجزیه و تحلیل قرار داد. تغییر بسیار مهم دیگری که در سال جاری رخ داده است، نحوه ثبت سفارش است که کالاها از لحاظ ضوابط مورد نیاز کشور اولویت بندی شده اند و کالاهای لوکس ( که با شماره تعرفه بر اساس نمانکلاتور HS مشخص شده اند) در اولویت های 9 به بعد هستند که در حال حاضر ثبت سفارش نمی شوند و از این نظر می توان گفت که واردات رسمی کالاهای لوکس ( برحسب ضوابط وزارت صنعت، معدن و تجارت) کاهش یافته است.

برخی کارشناسان اقتصادی بر این باور هستند که تغییرات رخ داده در نوع ترکیب کالاهای وارداتی ایران در سال جاری اثرات قیمتی بر بازار را به دنبال خواهد داشت. این تحلیل تا حدودی قابل قبول است؛ اما آنچه که بر بازار اثر مستقیم خواهد گذاشت سیاست اولویت بندی تخصیص ارز به کالاهای وارداتی است. اگرچه طی چند ماه گذشته، با افزایش ارزش دلار، کالاها در بازار داخل گران نیز شده است ولی می توان گفت که کالاهای اولویت های 9 به بعد با توجه به عدم ثبت سفارش به نسبت بیشتری افزایش قیمت داشته اند، و قیمت آنها در بازار بسیار بالا رفته و اگر قیمت ها را به یکدیگر مرتبط بدانیم، قطعا درصدی از آن به بقیه کالاها منتقل می شود.

واردات قطعات خودرو را باید از دو منظر مورد توجه قرار داد؛ یه سوی این واردات، قطعات منفصله خودرو است که توسط واحدهای تولیدی خودرو در کشور وارد می شود که در جدول مقررات صادرات و واردات نیز یک فصل جداگانه یعنی فصل 98 برای آن منظور شده است؛ اما قطعات به صورت جداگانه توسط واردکنندگان متعدد نیز وارد کشور می شود که با مورد دیگر که توسط تولیدکنندگان خودرو وارد می شود،از لحاظ آماری متفاوت است. آمار گمرک بیانگر آن است که در نه ماهه سال 90، حجم واردات قطعات منفصله جهت تولید خودروی سواری 41 هزار تن به ارزش 637 میلیون دلار بوده است که همانطور که عنوان شد این میزان صرفا توسط واحدهای تولید خودرو در کشور وارد شده و غیر از قطعات یدکی است که توسط واردکنندگان دیگر وارد می شود. با توجه به اینکه قطعات خودرو جزو 10 قلم نخست تخصیص ارز برای واردات نیست آمار سال 91 این اقلام وجود ندارد.

کنکاش در آمار گمرک ایران، ما را به این مهم می رساند که در نه ماه گذشته واردات کدام گروه های کالایی افزایش یافته و کدام گروه های کالایی با کاهش واردات همراه بوده است. طبق بررسی ها، در نه ماهه سال 90 و نه ماه سال جاری، مهم ترین کالای وارداتی ایران از لحاظ ارزش، ماشین آلات ( البته کل ماشین آلات فصل 84) بوده است که در مجموع 6.621 میلیارد دلار ارزش (16.5 درصد کل واردات) را تشکیل می دهد. این میزان ارزش واردات در اینجا نباید با کالایی مانند گندم اشتباه شود به این معنی که ارزش واردات یک قلم کالا مانند گندم حدود 1.8 میلیارد دلار بود ولی کل ماشین آلات شامل هزاران نوع در مجموع 6.6 میلیارد دلار بوده است.

در خصوص افزایش یا کاهش گروه های کالایی در مجموع می توان گفت که در نه ماهه سال 90 نسبت به نه ماه 91، غلات از ردیف هفتم به رده دوم، خوراک دام از ردیف 18 به ردیف 8 و ماشین آلات راهسازی از ردیف 5 به ردیف 10 جابه جا شده است.

از آمار و آنچه که در این گزارش به آن اشاره شد، می توان گفت که گرایش واردات در نه ماهه سال جاری عمدتا به سمت واردات کالاهای واسطه ای بوده است. در پایان به یک مسئله اشاره می شود و آن هم صادرات خودروی سواری آماده (CBU) است. طبق آمار گمرک در نه ماه سال جاری 44.682 دستگاه خودروی سواری با ارزش 257 میلیون دلار صادر شده است که در مقایسه با 9 ماهه سال 90 با صادرات 11.619 دستگاه خودرو به ارزش 60 میلیون دلار، افزایش 400 درصدی را نشان می دهد.

نکته جالب این است که با وجود کمبود عرضه خودرو در داخل کشور نسبت به سال های گذشته، صادرات این محصول در نه ماهه سال جاری افزایش چشمگیری داشته است.

در نه ماه سال 91، 30 هزار دستگاه خودروی سواری به ارزش 706 میلیون دلار وارد کشور شد که در نه ماه سال گذشته این میزان، 30 هزار و 284 دستگاه به ارزش 622 میلیون دلار بود که تغییر زیادی نداشته است.

کارشناس گمرک