100سال بعد از ملي‌شدن صنعت نفت
انتقاد وزير نفت از وابستگي نيازهاي استراتژيك به خارج
شايد روزهايي كه مصدق و يارانش تمام تلاش خود را براي ملي‌كردن صنعت نفت ايران به‌كار گرفته بودند، پيش‌بيني اينكه بيش از 100سال بعد از ملي‌شدن اين صنعت، كشور هنوز وابستگي زيادي در تجهيزات و تكنولوژي نفت به خارج از كشور داشته باشد برايشان سخت و دشوار بود
خبر اقتصادی - رييس انجمن سازندگان تجهيزات صنعت نفت مدعي است كالاهايي «رقابت‌پذير» با نمونه‌هاي خارجي مي‌سازند صنعت نفت در كشور اگرچه به‌ظاهر ملي شده و 29اسفند هر سال را به‌مناسبت ملي‌شدن آن جشن مي‌گيريم اما در باطن هنوز گام‌هايي جدي با اتكا به داخل فاصله دارد. همين فاصله است كه در سال‌هاي گذشته و بعد از تحريم‌ها مشكلاتي را براي اين صنعت به‌وجود آورد. ورود دكل‌هاي بي‌كيفيت از چين يكي از اين مشكلات بود. مشكلاتي كه باعث هدررفت منابع ملي كشور و عقب‌افتادگي مي‌شود. پاسخ به اين سوال كه ريشه اين عقب‌افتادگي كجاست نيازمند روشن‌شدن اين مساله است كه دولت‌ها در اين سال‌ها نتوانستند از سازندگان داخلي حمايت و به آنها اعتماد كنند يا سازندگان ايراني درواقع توانايي رقابت با محصولات خارجي را نداشته‌اند؟ مساله‌يي كه باتوجه به متغيرهاي متفاوتي كه به آن گره خورده است جواب چندان روشني ندارد. اما اين روزها اقدامات وزير نفت بر حمايت از سازندگان داخلي مي‌چرخد. اين را مي‌توان از سخنان بيژن زنگنه در همايش تخصصي ارتقاي توان ساخت داخل 10پروژه تجهيزات راهبردي صنعت نفت با حضور نمايندگان بخش خصوصي دريافت.
وزير نفت در پيامي كه به‌مناسبت اين همايش منتشر شده است مي‌گويد: «: بايد اين واقعيت تلخ را پذيرفت كه با وجود گذشت بيش از 100سال از اكتشاف و استخراج نفت در كشور، هنوز بخشي از نيازهاي مهم و استراتژيك صنعت در داخل كشور ساخته نمي‌شود و از بين مرزها تهيه و تامين مي‌شود واقعا چه بايد كرد؟ و راه‌حل چيست؟»
در سال‌هاي گذشته بسياري «رقابت‌ناپذير» بودن كالاهاي ساخت داخل با نمونه‌هاي خارجي را دليل عدم پيشرفت كشور در اين حوزه بيان مي‌كردند. اكنون اما رضا پديدار رييس انجمن سازندگان تجهيزات صنعت نفت به «تعادل» مي‌گويد: «زماني‌كه آقاي زنگنه به انجمن سازندگان تجهيزات صنعت نفت گفتند كه رقابت‌پذير باشيد ما نيز تضمين كرديم كه رقابت خواهيم كرد، در همين راستا معاونت پژوهش وزارت نفت زين‌پس نمونه‌هاي ساخته‌شده توسط انجمن را با نمونه‌هاي خارجي مقايسه كرده و درصورت قابل‌رقابت‌بودن اين محصولات، قرارداد تضميني از سوي وزارت نفت با سازندگان داخلي بسته خواهد شد.»
وزير نفت مي‌گويد: «موضوع ساخت داخل 10قلم كالا و تجهيزات راهبردي صنعت نفت با نگاه داشتن بنيان توليد كالا يا قدرت طراحي ساخت در داخل كشور را بايد آغازي بر رهايي از وابستگي صنعت نفت به توليدات خارجي دانست. بديهي است اين حركت بالنده و توقف‌ناپذير تمام گستره صنعت نفت را پوشش خواهد داد.» رييس انجمن سازندگان تجهيزات صنعت نفت در اين باره به «تعادل» مي‌گويد: «اكنون و با دستورهايي كه وزير نفت درباره ساخت اين اقلام تا حداكثر سه‌سال در كشور صادر كردند، اين اقلام در مسير بومي‌سازي قرار گرفته‌اند.» پديدار اين اقلام را كه داراي ضريب اهميت بالايي در صنعت نفت هستند شامل اقلام درون‌چاهي و پمپ‌هاي درون‌چاهي، شيرهاي كنترلي، جاذب‌هاي رطوبت چاه و... اعلام كرده و مي‌گويد: «متاسفانه هنوز در كشور براي استفاده و مكانيسم بهره‌برداري از اين اقلام به خارج از كشور وابسته هستيم»
گذري بر پرهيز از تداخل وظايف
اما هدف از برگزاري همايش ارتقاي توان ساخت داخل چه بوده است؟ وزير نفت در اين باره مي‌گويد: «معاونت پژوهش و فناوري و شركت پشتيباني ساخت و تهيه كالاي نفت تهران، استقبال گرم سازندگان جهت ساخت‌داخل كردن كالا و تجهيزات پروژه‌هاي 10گانه طبق برنامه‌هاي وزارت نفت، دلگرم‌كننده و اميدبخش است همكاران ما در شركت نفت ضمن رعايت كليه نكات قانوني و حقوقي، تمامي زمينه‌هاي لازم جهت انجام مناقصه، تعيين سازندگان برتر در پروژه‌ها و نهايتا انعقاد قرارداد را فراهم كرده و به‌زودي اين مهم در صنعت نفت رخ خواهد داد.» رييس انجمن سازندگان تجهيزات صنعت نفت نيز مهم‌ترين نتيجه اين همايش را «گذري بر پرهيز از تداخل وظايف سه شركت پژوهش و فناوري، مهندسي ساخت‌داخل و شركت كالاي نفت» مي‌داند. پديدار مي‌گويد: «در اين همايش وظايف ميان اين سه شركت تقسيم شد و حدود وظايف و مسووليت‌هاي اين شركت‌ها و بخش خصوصي در ساخت‌داخل كالاها و تجهيزات صنعت نفت مشخص شد.»
شركت‌هايي مانند شركت ملي حفاري ايران و حفاري شمال از شركت‌هايي هستند كه طرف خريد از سازندگان داخلي هستند؛ در‌نتيجه اعتقاد مديران اين شركت‌ها به خريد از سازندگان داخلي فاكتور بسيار مهمي است. اعتقاد و اعتمادي كه گاهي اوقات نبود آن به رسانه‌ها كشيده شده است. جمله معروف «زيپ نمي‌سازيم، دكل مي‌سازيم» نتيجه يكي از دعواها ميان مديران و سازندگان بود. زماني كه هدايت‌الله خادمي مديرعامل شركت ملي حفاري شمال در واكنش به انتقادهايي كه از اين شركت درباره خريد دكل از چين وجود داشت گفت: «وقتي زيپ و دكمه را وارد مي‌كنيم؛ مي‌توانيم دكل دريايي بسازيم؟» پس از آن انجمن مهندسي دريايي در واكنش به اين گفته‌هاي خادمي نامه‌يي سرگشاده منتشر كرده و با انتشار عكس دكلي دريايي كه در ايران ساخته شده بود مخالفت خود را با اظهارات مديرعامل شركت حفاري شمال ابراز كرد. فضاي بي‌اعتمادي و تنشي كه در‌نتيجه اين مقابله‌ها به‌وجود مي‌آيد به هيچ‌وجه به نفع كشور نيست، در اغلب اين موارد نيز در آخر نتيجه دقيقي از اينكه حق با كدام‌يك از طرفين بوده، مشخص نمي‌شود. اكنون كه وزارت نفت عزمي تازه براي حمايت از سازندگان داخلي در پيش گرفته، اين دغدغه وجود دارد كه آيا در ادامه چنين تنش‌هايي ميان طرفين به‌وجود خواهد آمد؟ رييس انجمن سازندگان تجهيزات صنعت نفت در اين باره مي‌گويد: «در زمينه ساخت دكل ما با صراحت مي‌گوييم كه در ساخت دكل خشكي به ضريب 80درصد رسيده‌ايم اما در زمينه دكل دريايي كه پيچيده‌گي‌هاي بيشتري دارد ضريب 60 درصد را كسب كرده‌ايم؛ شركت ملي حفاري ايران در اين همايش حضور داشت. قراردادي درباره ساخت دكل در داخل كشور ميان اين شركت و جهاد دانشگاهي كه از اعضاي انجمن سازندگان تجهيزات صنعت نفت هستند بسته شده است؛ اما شركت حفاري شمال شركتي است كه خود را دولتي نمي‌داند و سياست‌هاي خود را به‌صورت مستقل پياده مي‌كند»
درجا زدن ممنوع
يكي از مهم‌ترين فاكتورهاي كشورهاي توسعه‌يافته «بلندمدت بودن سياست‌گذاري‌ها در تصميم‌گيري» است. به اين معنا كه اگرچه واقعيت اين است كه هنوز نمي‌توانيم در زمينه ساخت دكل دريايي كه پيچيدگي‌هاي زيادي دارد به سازندگان داخلي اعتماد و اتكاي كافي داشته باشيم، اتكاي تمام و كمال و هميشگي به خارجي‌ها در اين زمينه نيز از هيچ نظر به نفع كشور نيست. تهيه كالا و تجهيزات از كشورهاي ديگر اگرچه نياز فعلي ما را برطرف مي‌كند اما درصورت تداوم، ضربه‌يي سنگين بر بدنه اقتصاد كشور وارد خواهد كرد. ضربه‌يي كه براي كشوري مانند ايران با سياست‌هاي به‌خصوص كه بيش از هر چيز نيازمند توانمندسازي داخلي است بسيار مشكل‌زا است.
بسياري از كشورهايي كه اكنون در زمينه‌هاي مختلف صنعت در جهان حرف‌هاي بسياري براي گفتن دارند در ابتدا وضعيتي مشابه كشور ما داشتند اما انتقال تكنولوژي و فراهم كردن شرايطي از سوي دولت كه در آن داخلي‌ها بتوانند خود را به سطح استانداردهاي جهاني برسانند وظيفه‌يي حاكميتي است. در همين زمينه رضا پديدار رييس انجمن سازندگان تجهيزات صنعت نفت مي‌گويد: «ما از دولت مي‌خواهيم كه در قراردادهايي كه با شركت‌هاي خارجي بسته مي‌شود انتقال تكنولوژي و دانش به داخلي‌ها را مد نظر قرار دهد؛ البته در اين زمينه مدل جديد قراردادهاي نفتي كه در دولت جديد تدوين شده است از فاكتورهاي مهمي برخوردار است. براي مثال دولت ملزم شده در قراردادهاي توسعه‌يي ميدان‌ها كه با شركت‌هاي خارجي بسته مي‌شود 25درصد قرارداد را با توان داخل پيش ببرد و بدين‌ترتيب به‌مرور شركت‌هاي داخلي نيز خود را به سطوح بين‌المللي برسانند.» شايد بتوان به‌نوعي گفت وضعيت فعلي صنعت نفت كشور نيازمند «ملي شدن» دوباره است. نيازي كه اگر طرفين درگير در آن بيشترين توجه خود را به «منافع ملي» معطوف كنند و نگاهي بلندمدت داشته باشند شايد مادر «تغيير و تحولي بزرگ» در صنعت نفت و به‌اقتضاي آن اقتصاد كشور شود.
وزير نفت در پايان با تاكيد بر اينكه كسب موفقيت در اين رويداد عظيم صرفا منوط به همكاري و همبستگي تمامي حلقه‌هاي اين زنجيره خواهد بود، گفت: منتظر اخبار خوش صنعت نفت در زمستان1393 هستم كه به ياري خداوند متعال زمينه‌ساز تحرك جدي در صنعت و اقتصاد كشور خواهد بود.
