مدير كل دفتر آموزش، ترويج و تحقيقات تعاوني:
مديران كارآمد؛ رمز كاميابي تعاونيها
با ادغام وزارت تعاون در دو وزارتخانه كار و رفاه اجتماعي اعتبارات تعاون هم محدود شده و به‌شدت افت پيدا كرد. با اين حال مديران كل اين بخش به كار خود با جديت ادامه دادند تا دولت يازدهم روي كارآمد و بخش كمي از اعتبارات را به اين بخش تزريق كرد تا بعد از دو سال از نفس نيفتد و بتواند ادامه حيات دهد.
خبر اقتصادی - با اين اوصاف قرار است بخش تعاون 25درصد سهم اقتصادي را به خود اختصاص دهد. سهمي كه به سادگي به‌دست نخواهد آمد. بايد تفكر و راهكار اصولي روشن‌كننده راه باشد. بعد از چند سال اين وزارتخانه با پژوهشگران، مديران و تعاونگران نشستي گذاشت تا ريشه مشكلات را بيابد. اما اين‌بار برعكس هميشه كه همه درگير صورت مساله مي‌شدند تا زمان مديريتشان پايان يابد، با آمدن مهندس حميد كلانتري به بخش تعاون، نخستين قدم پيدا كردن راه چاره بود. وي اين راه چاره را در هفت راهبرد خلاصه كرد و عزم مسوولان بخش تعاون براي تحولي عظيم در تعاون جزم شد. ترويج فرهنگ تعاون، توانمندسازي و آموزش مديران كه دو راهبرد از راهبرد هفت‌گانه اساسي بخش تعاون است، سرلوحه فعاليت بخش آموزش و تحقيقات اين معاونت قرار گرفت. دكتر حمدالله رستمي مديركل آموزش و تحقيقات تعاون پذيراي خبرنگار «تعادل» در طبقه هشتم وزارت تعاون، رفاه و كار اجتماعي بود و به بررسي بخش فرهنگي، آموزشي و تحقيقاتي تعاون پرداخت كه از نظرتان مي‌گذرد.
4درصد اعتبار حوزه تعاون به بخش آموزش و تحقيقات اختصاص پيدا كرده است. باتوجه به ترويج فرهنگ تعاون به‌عنوان يكي از 7 راهبرد مطرح شده، اين اعتبار چگونه بين بخش آموزش مديران و ترويج فرهنگ تعاون تقسيم مي‌شود؟
در قانون تعاون كه سال 1370 تصويب شد 4درصد از بودجه تعاونيها به آموزش و توانمندي مديران و امور پژوهشي اختصاص يافت اما در آخرين اصلاح قانون تعاون (سال 1393) اين 4درصد حذف شد لذا بايد در بودجه جديد منابعي جهت طرح توانمندسازي مديران تعاونيها، ارتقاي منابع انساني تعاونيها، ترويج فرهنگ تعاون و فعاليت‌هاي مرتبط با بهره‌وري پيش‌بيني شود. البته پيش‌بيني‌هايي هم صورت گرفته و در غيراين‌صورت ما با مشكل جدي روبه‌رو خواهيم شد چراكه درحال حاضر هيچ جايگزيني براي اين منابع وجود ندارد.
تعاون در فرهنگ عمومي ما ريشه دارد با اين حال ترويج فرهنگ آن چقدر ضرورت دارد؟
دقيقا. تعاون در تاريخ اين سرزمين ريشه دارد و ما شاهد انواع مختلفي از فعاليت‌هاي اقتصادي كه ريشه در تعاون دارند، هستيم. اصولا زندگي ايراني‌ها در قالب زندگي ايلات و عشايري بر مبناي زندگي جمعي و گروهي است. در روستاها هم بسياري از فعاليت‌هاي دامداري، كشاورزي و... براساس اشكال تعاوني سازماندهي شده است. يعني خود مردم با تجربه و تمرين به اين ضرورت پي برده بودند كه اگر توانمندي‌هاي فيزيكي و مالي خود را در قالب تعاونيها سازماندهي كنند شاهد بهره‌وري بيشتري خواهند بود.
تعاون در جهان چگونه و با چه هدفي شكل گرفت؟
با انقلاب صنعتي، اختراع ماشين بخار و توسعه علوم و فنون نيرويي به‌عنوان انرژي مكانيكي وارد عرصه جهاني شد. اين امر تغييرات بزرگي در عرصه توليد، توسعه تجارت و توسعه كارخانه‌هايي با خط توليد انبوه به‌وجود آورد كه سبب تغييرات بزرگي در عرصه اجتماعي شد. براي مثال گسترش كارخانه‌ها نياز به كارگر داشت و با ورود ماشين‌هاي صنعتي در كشاورزي مهاجرت نيروي كار از روستا به شهر شدت گرفت. با جابه‌جايي جمعيت، تغيير در ساختار اجتماعي به‌وجود آمد كه نتايجي همچون ظهور گروه‌هاي جديد اجتماعي مثل كارگران، سرمايه‌داران و تغيير در ظاهر شهرها، ايجاد گروه‌هاي حاشيه‌نشيني، و افزايش جمعيت را در پي داشت. با به‌وجود آمدن اختلافات طبقاتي و باتوجه به اينكه هنوز قوانين حمايتي مانند قوانين كار و بيمه وجود نداشت تا از نيروي كار حمايت كند، توسعه با روند غيرانساني ادامه پيدا كرد. برخي از متفكران براي برون‌رفت از اين وضعيت نظريه‌هايي ارايه كردند. برخي ساختار مالكيت را در اين امر دخيل مي‌دانستند و با شعار‌هاي سوسياليستي خواستار حذف طبقه سرمايه بودند. برخي ديگري با مقصر دانستن ماشين و پول، خواهان حذف صنعت جديد بودند. در اين هياهوهاي ايدئولوژيكي عده‌يي از كارگران كارخانه‌يي در انگليس خوش‌بينانه‌ترين راه‌حل را اجرايي كردند. آنها با سرمايه خودشان را به خدمت گرفتند تا هفته‌يي 2روز كالاهاي اوليه كارگران مانند خوراكي و نان را به قيمت ارزان عرضه كردند.
قوانيني هم براي خود داشتند؟
بله. اين گروه اصول، قوانين و خط‌مشي‌هايي براي خودشان در نظر گرفتند كه بعدها به‌عنوان اصول تعاون مطرح شد. تعاون كه توسعه پيدا كرد شهرها و كشورهاي ديگر هم از اين الگو پيروي كردند. اين افراد دورانديش اصول اجتماعي همچون برابري جنسيت و بهره‌مندي زنان از كليه حقوق انساني، رعايت انصاف و عدالت و حق راي برابر بدون در نظر گرفتن سرمايه را مطرح كردند. در تعاون وجوه اخلاقي نمود پيدا مي‌كند كه آن را از ديگر وجوه اقتصادي متمايز مي‌كند. ما تعاون را يك نهضت اقتصادي مي‌دانيم كه در اموراجتماعي مثل تلاش براي ريشه‌كني فقر، برداشتن اختلافات طبقاتي، اشتغالزايي و رعايت اصول اخلاقي تلاش كرده است.
با اين اوصاف تعاون چه نقشي در نظام سرمايه‌داري دارد؟
تعاون به‌وجود آمد تا كاستي‌ها و عدم تعادل‌هاي نظام سرمايه‌داري را جبران كند. از آنجايي كه رقابت، موتور محركه نظام سرمايه‌داري است و در رقابت همه افراد و موقعيت‌هاي جغرافيايي از فرصت برابر و همه گروه‌هاي شغلي از توان رقابتي يكساني برخوردار نيستند، طبيعي است كه برخي از افراد بر برخي ديگر پيشي بگيرند، اينجاست كه گروه‌هاي حاشيه‌يي ايجاد مي‌شود.
دركشورهايي كه كمتر توسعه يافته شهرهايي با توان توليد بسيار و توسعه چشمگير وجود دارد و در مقابل آن شهرهايي وجود دارد كه در اوج محروميت هستند. سيستم بازار آزاد در ذات خود نوعي عدم تعادل و رقابت را ترويج مي‌دهد و كاركرد اصلي تعاون رفع اين نابرابري‌هاست. در اكثر كشورهاي جهان، اقشار كم درآمد به‌وسيله تعاونيها به زندگي خود سامان بخشيدند. به‌ويژه بخش‌هاي كشاورزي كه قابل رقابت با بخش صنعت نبودند، بيشترين بهره را از الگوهاي تعاون بردند.
دوباره به بحث ترويج فرهنگ تعاون بازگرديم. در دولت‌هاي قبل به اين حوزه وارد نشدند. ولي قرار است طبق هفت راهبرد شما اين فرهنگ ترويج پيدا كند. راهكارهاي شما براي اين راهبرد چيست؟
ما اعتقاد داريم تا زماني‌كه مردم، طبقات اجتماعي و گونه‌هاي جامعه با تعاون، روش كار، مكانيسم‌ها و ظرفيت‌هاي آن آشنا نشوند تلاش‌هاي ما براي توسعه تعاون مثمرثمر نخواهد بود. اولويت اول مسوولان معاونت تعاون اين است كه مردم، جوامع هدف(دانشگاهيان)، جوانان، گروه‌هاي اجتماعي، فعالان اقتصادي و... با اين ظرفيت‌ها آشنا شده و بتوانند از آن استفاده كنند. تكنيك‌هاي ترويج فرهنگ تعاون بسيار متنوع است. يكي از مراكزي كه در بحث فرهنگي تعاون و تامين ريشه‌هاي فكري به ما كمك شاياني مي‌كند، آموزش و پرورش است. فرزندانمان از كودكي با سازوكارهاي تعاوني در قالب فعاليت‌هاي گروهي، اردوها، متن‌هاي درسي و... آشنا شوند. با اين آموزش‌ها تصميم‌گيري مشترك، مدارا، تحمل نظر يكديگر و اصل انديشه‌يي كارگروهي در دانش‌آموزان شكل مي‌گيرد. در آموزش اين گروه سني، بايد الگوهاي كار جمعي مورد توجه قرار گيرد ولي متاسفانه آموزش‌ها و رقابت‌ها براساس فرديت است.
در اين زمينه با آموزش و پرورش تفاهم‌نامه‌يي امضا كرديد؟
درحال مذاكره هستيم كه با امضاي تفاهم‌نامه، روش‌هاي كار جمعي را در متون درسي بگنجانيم.
اگر اشتباه نكنم در امر ترويج فرهنگ تعاون، مجلس امسال وظيفه مشخصي بر‌عهده صداوسيما گذاشته است.
بله. اين وظيفه را به عهده صداوسيما گذاشته كه با استفاده از رسانه تصويري و راديويي مردم در اقصي‌نقاط كشور بدون محدوديت جغرافيايي با تعاون آشنا شوند. پيشنهاداتي براي توليد سريال‌ها و برنامه‌هاي تلويزيوني دريافت كرديم. البته درگذشته هم اقداماتي صورت گرفته بود. ما به دنبال شناخت و ترويج الگوهاي برتر تعاون ازطريق برپايي جشنواره‌ها و مراسمي از اين دست در استان‌ها هستيم.
باتوجه به اينكه هم‌اكنون مديريت منابع اقتصادي در اختيار افرادي است كه از ثروت و سرمايه قابل‌توجهي برخوردارند، برنامه‌يي براي توانمندي مديران و آموزش بخش خصوصي و دولتي در كنار بخش تعاون داريد يا خير؟
در گذشته تلقي همه از سرمايه، سرمايه اقتصادي و مالي بود. به تدريج با رشد تكنولوژي‌ها و پيچيده شدن ابزار توليد، سرمايه انساني و سرمايه اجتماعي مطرح شد. سرمايه انساني وجوه مختلفي دارد. مديران تعاونيها، كارمندان و كارشناسان اين حوزه بايد از تخصص‌ها و مهارت‌هاي لازم براي حضور در صحنه رقابت برخوردار باشند. اگر تعاونيها مديراني با قابليت‌ها و توانايي‌هاي مديريتي داشته باشند مي‌توانند ساير بخش‌هاي انساني را تقويت كنند چراكه مدير توانمند مي‌داند مشتري‌گرايي و رضايت اعضا از اركان اصلي كار اقتصادي است. لذا در نظر داريم پايه اساسي توانمندسازي را در آموزش مديران قرار دهيم. همه فعالان اقتصادي هم بايد به اين نتيجه برسند كه تنها داشتن منابع مالي جهت فعاليت اقتصادي كافي نيست.
نقش مديريت در جهش تعاوني چقدر است؟
تجربيات نشان مي‌دهد؛ تعاوني‌هاي موفق، آنهايي نيستند كه از تسهيلات بانكي بيشتري بهره برده‌اند، چراكه برخي تعاونيها با وجود در اختيار داشتن منابع مالي كافي به‌دليل سوء‌مديريت دچار ركود شده و ورشكست شده‌اند. در مقابل تعاوني‌هاي موفق، آنهايي هستند كه از مديران توانمند و باكفايتي برخوردار بوده‌اند و ما رمز موفقيت تعاونيها را در داشتن مديران شايسته مي‌دانيم.
توانمندسازي مديران، ترويج و تبليغ فرهنگ تعاون چقدر بودجه نياز دارد؟
برخي از اين امور ازجمله توانمندسازي مديران، امور تحقيقاتي-پژوهشي و آماري از وظايف حاكميت است. دولت بايد بسترهاي ساختاري مناسبي را ايجاد كند تا از طريق اين ساختار‌ها، منابع مالي مردم و كمك‌هاي دولتي اهداف توسعه كشور محقق شود. دولت با حمايت از تعاونيها به‌ويژه ترويج فرهنگ تعاون به تحقق اهداف توسعه‌يي كشور كمك مي‌كند.
پيش‌بيني شما براي بودجه بخش آموزش، ترويج و تحقيقات تعاون در سال 94 چيست؟
بودجه پيش‌بيني شده جهت تحقق اهدافي چون توانمندسازي مديران، ترويج فرهنگ تعاون، افزايش بهره‌وري و انجام تحقيقات كاربردي در بخش تعاون رقمي معادل 50 ميليارد تومان است. البته اين رقم كافي نيست اما كمك مي‌كند تا مشاركت تعاونيها را هم داشته باشيم و بخشي از منابع مورد نياز را از طريق تعاونيها تامين كنيم.
چند سال لازم است مردم شناخت بهتري از تعاونيها پيدا كرده و با اين حوزه ارتباط برقرار كنند؟
اين امر بيش از آنكه به زمان احتياج داشته باشد به سياست‌ها و فعاليت‌هاي دولت در جهت كاهش تصدي‌هاي دولتي احتياج دارد تا مردم را وارد فعاليت‌هاي اقتصادي كند. براساس اجراي ناتمام و ناقص اصل 44 قانون اساسي نتوانستيم ظرفيت‌هاي رقابتي تعاونيها را افزايش دهيم. با كوچك‌تر شدن دولت زمينه رشد بخش‌هاي غيردولتي كه تعاون هم بخشي از آنهاست، فراهم مي‌شود در اين صورت تحقق اهداف اين مجموعه به زمان كمتري احتياج دارد. پيش از آنكه سهم تعاون را در اقتصاد محاسبه كنيم بايد سهم آن را در توسعه كشور در نظر بگيريم لذا واجب است نمايندگان مجلس، دولت و فعالان اقتصادي به تعاون به‌عنوان امري توسعه‌يي نگاه كنند. لازم است در برنامه ششم توسعه، تعاون مورد حمايت مالي و برنامه‌يي قرار بگيرد تا ساير سازمان‌ها نيز سياست‌هاي توسعه ايشان را از طريق تعاون دنبال كنند.
در ايران هم اين الگو وجود دارد؟
در كشورهاي اروپايي توسط نهاد و گروه‌هاي اجتماعي بود و الگويي توسط پيشگامان اجتماعي طراحي و به كار گرفته شد و توسعه پيدا كرد. دولت‌ها هم از اين الگو و روش اقتصادي براي برخي اهداف توسعه‌يي استقبال و حمايت كردند. اما در كشورهاي در‌حال‌توسعه ازجمله كشور ما قبل از اينكه مردم و نهادهاي اجتماعي اين الگو را بشناسند دولت‌ها اين روش تعاوني را به‌عنوان ابزار توسعه كشور وارد كردند. دولت‌ها كه اين ابزار را آوردند متاسفانه خيلي روي نهادسازي، تبديل آن به نهضت و افزايش شناخت مردم نسبت به محدوديت‌ها و مزيت‌هايش هيچ تلاشي نكردند و بدون مهيا كردن زيرساخت‌هاي اجتماعي و فرهنگي اين ابزارها را به كار بردند. تعاون در بخش‌هاي كشاورزي براي بحث توسعه روستايي كشاورزي مورد استفاده قرار گرفت و بعد از كسب تجربه براي رشته‌هاي اقتصادي ازجمله كمك به گروه‌هاي متوسط شهري به كار گرفته شد. انواع مختلفي از تعاونيها مانند مصرف، مسكن و توليدي در شهرها به‌وجود آمد. تعاون در كشورهاي در‌حال‌توسعه توسط دولت‌ها به‌عنوان ابزار توسعه به كار گرفته شد.
به‌دليل تبديل‌نشدن به نهاد اجتماعي، تعاون در كشورهاي در‌حال‌توسعه پيشرفت نمي‌كند؟
تعاون تبديل به يك نهاد اجتماعي كه برخاسته از مشكلات مردم باشد نيست و مردم از اين روش اقتصادي براي ساماندهي مشكلات خودشان استفاده نمي‌كنند، زيرا تعاون را نمي‌شناسند و فكر مي‌كنند دولت بايد آن را به كار بگيرد و شرايط را دولت فراهم كند. اين يكي از عمده مشكلات ما در كشور است كه از كاركردهايي كه تعاون دارد مردم استفاده نكردند.
تعاونيها در كشورهاي پيشرفته، در كنار فعاليت اقتصادي، بخش پژوهش هم دارند كه خود يك منبع بزرگ براي بخش‌هاي خصوصي و دولتي اين كشورها تبديل شده اما در ايران به بخش پژوهش اهميت لازم را نمي‌دهند.
در كشورهاي غربي به اين دليل بخش پژوهش بسيار فعال است كه تعاون توسط مردم و نهادهاي اجتماعي ايجاد شده‌اند، وقتي با مشكلات مواجه مي‌شدند، متخصصان را به‌كار مي‌گرفتند تا با تحقيق و پژوهش راه‌حل درستي را براي برون‌رفت از مشكلات پيدا كنند. نگاهشان به‌جاي ديگري نبود جز خودشان. در كشور ما به‌دليل آنكه نقش دولت در تعاونيها برجسته‌تر از بخش خصوصي و نهادهاي اجتماعي است، همه اين توليد نرم‌افزارها را از دولت انتظار دارند. هر‌چند در قوانين پيش‌بيني شده كه وزارتخانه‌ها در بخش‌هاي تحقيق، پژوهش و حتي ترويج فرهنگ فعاليت داشته باشند. نگاه تعاونيها براي زيرساخت‌ها و تحقيقات دست دولت بوده به‌همين سبب خيلي وارد اين بخش نشدند. فكر مي‌كنند كار دولت است در‌حالي‌كه اگر تعاونيها در برخورد با مشكلات بيروني روي پاي خود بايستند، بخشي از راه‌حل‌ها را در بخش تحقيق و پژوهش به‌دست مي‌آورند. البته بعضي از تعاونيها توانايي تحقيق و پژوهش را ندارند و بايد حمايت شوند.
جز تعاونيها، ساير بخش‌هاي اقتصادي هم اين بخش را مورد توجه قرار نمي‌دهند.
اين مشكل در كشور وجود دارد. شركت‌هاي خصوصي خيلي با تحقيقات و مراكز تحقيقاتي ارتباط ندارند. در‌حالي‌كه در كشورهاي پيشرفته بيشترين تحقيقات به سفارش شركت‌هاي خصوصي صورت مي‌گيرد و يافته‌هاي تحقيقاتي را عموم استفاده مي‌كنند. در كشور ما ارتباط بين بخش‌هاي اقتصادي، علمي و اجتماعي كشور برقرار نشده و اين ضعف‌ها وجود دارد. موسسات تحقيقاتي با بخش‌هاي اقتصادي آشنايي زيادي ندارند و توليدكنندگان ما هم خيلي با ظرفيت‌ها و بدنه مراكز علمي كشور آشنا نيستند.
با اين حساب تعاونيها اين پتانسيل را دارند كه به يك منبع تحقيقاتي و پژوهشي تبديل شوند.
كار تحقيقاتي، آموزشي و توليد سامانه‌هاي آماري و اطلاعاتي جزو وظايف ذاتي اتحاديه‌هاست. منتها به دليل اينكه اتحاديه‌ها ديگر4درصد را به وزارت تعاون پرداخت نمي‌كند بايد تحقيقات را خود انجام دهد.
ولي در قانون جديد اين 4درصد منتفي شده.
بله و اين فرصت خوبي است كه تعاونيها در درون خودشان ساز‌و‌كاري را طراحي كنند و منابعي كه به وزارتخانه پرداخت مي‌كردند را در بخش تحقيقاتي هزينه كنند. ما هم آمادگي داريم كه اتحاديه‌ها را با مشاوره‌هاي لازم و روش‌هاي تحقيق آشنا كرده و ارتباط آنها را با كارشناسان و دانشگاه‌هاي مربوطه برقرار كنيم. اميدواريم شاهد اين باشيم كه اتحاديه‌ها بتوانند نيازهاي تحقيقاتي خود را با استفاده از منابعي كه در اختيار دارند، انجام داده و تحقيقات و پژوهش‌هاي خوبي داشته باشند و به بهره‌وري و كيفيت بهينه دست پيدا كنند.
