اهميت آمار در اقتصاد ايران

در مدح و اعتبار و ارزش آمار و اداره و سازمان آمار و ديگر نهادهاي معتبر و مرتبط با آمار، نوشتن كار خيلي سختي نيست. در اينكه بدون آمار و نياز به اطلاعات موثق و درست نمي توان از جايي تكان خورد و ارزيابي درستي از وضعيت حال، اقدامات صورت پذيرفته و آگاهي از احوالات كلي جامعه و پيرامون حاصل نمي شود.

    ولي نگاه اصلي به آمار عدم قطعيتي است كه از آن منبعث مي شود. عدم قطعيت هم به دليل حضور عامل انساني در مقايسه با علوم تجربي و علوم دقيقه كه از رياضي استفاده مي كنند، است.

    حضور عامل انساني در موضوعات مورد بررسي در علم آمار و علوم انساني يك پيوند بسيار تاريخي، مهم و اساسي را براي اتصال يك جامعه علمي آماري و علوم انساني به وجود آورده است.

    در اين بين، پيش قدم استفاده از آمار و اطلاعات علوم انساني، اقتصاد و اقتصاددانان بوده اند و هستند. تا جايي كه برخي از آماردانان و دانشمندان علم آمار با توجه به مكاشفه هاي مهم و پردغدغه يي كه از مكاشفه و اندازه گيري متغيرهاي مختلف حاصل از رفتار جامعه و متغيرهاي اقتصادي شان به دست آورده اند به تئوري پردازي نيز رسيده اند و به يك باره خود را در بين عالمان و صاحبنظران اقتصادي يافته اند.

    در اين ميان آنچه در جامعه امروز در برخورد با مسائل اقتصادي و تا حدود زيادي علوم اجتماعي مي توانيم لمس كنيم در حقيقت نشان از القاي يك ضعف عمومي به عالمان اين علوم و تا حدودي عالمان مستقل و خارج از خط كشي هاي مرسوم است. داشتن يك نهاد مستقل توليد آمار از تمامي نهادهاي حكومتي - دولتي و صنفي و تحت نفوذ ارباب قدرت، ثروت و سياست در حقيقت بنياني را به وجود مي آورد كه هر يك از متخصصين و صاحبنظران و علاقه مندان مستقل نيز بتوانند به برداشتي آزاد از اين اطلاعات، نواي خود را از اتفاقات رخ داده مطرح كرده و رسالت شان را به سرانجامي مستند و معتبر برسانند.

    كمي كه بيشتر در ضرورت وجود اين نهاد تمركز مي كنيم و مقاومت هاي پنهان و آشكاري را احساس مي كنيم به اين جمع بندي مي رسيم كه اگر دولت يا ديدگاهي در جامعه در يك اقدام ضربتي، تخريبي يا شبانه اقدام به ممنوع القلم كردن تمامي اقتصاددانان، جامعه شناسان، مردم شناسان، اهل فرهنگ و روانشناسان كند قطعا اهل جامعه به شدت تحت تاثير ضربه يي روحي و سياسي در حد ضربه مغزي قرار مي گيرند! ولي اگر فقط يك اقدام كوچك (در حد يك ويروس كامپيوتري) در حد توليد نكردن آمارهاي دقيق و متنوع را از دستور كار خود خارج كند يا بر سر راذه توليد آمار دقيق، به موقع و كامل در تمامي حوزه هاي مورد نياز انديشمندان مشكل به وجود آورد، دقيقا همين ضربه مغزي رخ داده است اما در حقيقت درست است كه دانشكده ها بسته نشده اند، اساتيد و دانشجويان ممنوع القلم نشده اند ولي قدرت تحليل آنها از ايشان سلب شده است! با كمترين ميزان نارضايتي محسوس!

    آمار و اطلاعات در تاريخ اقتصادي كشور از كتاب «گنج شايگان» مورد استفاده محققان ابتدايي اين علم قرار گرفته و در سال هاي بعد نيز رشد قابل ملاحظه يي كرده است و به ظاهر نيز مركزي براي آن راه اندازي شده است و بودجه خرج مي شود و تعدد كارشناسان آن و به روز علم آنان در زمره دغدغه مديران آن و مديران ارشد اقتصادي نيز قرار مي گيرد ولي نتيجه حاصله يا محرمانه بودن اين اطلاعات است، يا به روز نبودن آن يا توليد نشدن و ناديده گرفتن آن توسط مديراني كه از تحصيلات و تخصص علوم انساني بي بهره مانده اند.

    تا حدود زيادي يكي از ضربه هاي اساسي عدم توجه و بي رغبتي در استفاده از آمار و اطلاعات در سال هاي اخير را مي توان بي بهر گي مديران ارشد اقتصادي و سياسي كشور از آموزه هاي علوم انساني دانست.

    در ادامه حكايتي را مي آورم كه فارغ از صحت و سقم آن دغدغه خود و جامعه علمي و اقتصادي كشور را بيان خواهم كرد.

    با خواندن اين حكايت به ريشه هاي تاريخي اين آمار و اطلاعات در انديشه دولتمردان و بزرگان اين سرزمين پي خواهيم برد (كه اگر راست باشد دست مريزاد و اگر نباشد كه فقط تفكري درست را آورده ايم): روزگاري بزرگان ايران زمين و مريدان زرتشتي از كوروش بزرگ خواستند كه براي ايران زمين دعاي خير كند و ايشان بعد از ايستادن در كنار آتش مقدس اين گونه دعا كردند:

    «خداوندا، اهورا مزدا، اي بزرگ آفريننده اين سرزمين بزرگ، سرزمينم و مردمم را از دروغ و دروغ گويي به دور دار. »

    بعد از اتمام دعا عده يي در فكر فرو رفتند و از شاه ايران پرسيدند كه چرا اين گونه دعا كرديد؟

    فرمودند: چه بايد مي گفتم؟

    يكي جواب داد: براي خشكسالي دعا مي كرديد!

    كوروش بزرگ فرمودند: براي جلوگيري از خشكسالي انبارهاي آذوقه و غلات مي سازيم!

    ديگري اين گونه گفت: براي جلوگيري از هجوم بيگانگان دعا مي كرديد؟

    ايشان جواب دادند: قواي نظامي را قوي مي سازيم و از مرزها دفاع مي كنيم!

    گفتند: براي جلوگيري از سيل هاي خروشان دعا مي كرديد!

    پاسخ دادند: نيرو بسيج مي كنيم و سدهايي براي جلوگيري از هجوم سيل مي سازيم.

    و همين گونه سوال كردند و به همين ترتيب جواب شنيدند...

    تا اينكه يكي پرسيد: شاها، منظور شما از اين گونه دعا چه بود؟

    و كوروش تبسمي كرد و اين گونه جواب داد: من براي هر سوال شما جوابي قانع كننده آوردم ولي اگر روزي يكي از شما نزد من آيد و دروغي گويد كه به ضرر سرزمينم باشد من چگونه از آن باخبر گردم و اقدام كنم؟ پس بياييم از كساني شويم كه به راستگويي روي آوردند و دروغ را از سرزمين مان دور سازيم... كه هر عمل زشتي صورت بگيرد باعث نخستين دروغ است!

    اين نگاه و انديشه در ذات انديشه اين مردمان آنگاه رسوخ مي كند كه خيرخواهي مديران و مسوولان آنها اگرچه گاه منجر به بروز خسارت هايي مي شود كه نافي حسن نيت و خيرخواهي آنها نخواهد بود و در اين فضا و اتمسفر است كه كارشناسان و انديشمندان مستقل و خيرخواه، با دسترسي به آمار و اطلاعات دقيق، به موقع و كامل مي توانند بزرگ ترين كمك را به دوام و ثبات مديريت آنها دهند وگرنه عاقبت اين مديران با بروز يك فاجعه هم به ضرر همه جامعه خواهد بود و هم به ضرر خود آنها!

    وقتي به تعداد اعزام فارغ التحصيلان سال هاي ابتدايي محصلان رشته هاي آمارگيري و آمار به كشورهاي ديگر در بورس هاي دستگاه هايي همچون سازمان برنامه و بودجه (وقت) و بانك مركزي نگاهي مي اندازيم كاملاحس مي كنيم كه وجود و استخراج اطلاعات و آمار دقيق از دغدغه هاي توسعه يافتگي كشور در سال هاي ابتدايي دهه 60 و انتهايي 50 بوده است كه همچنان وجود كارشناسان زبده و كارآمد را براي مديريت بخش هاي پويا و برنامه ريزي اقتصاد كشور به ارمغان گذاشته است.

    از جدا شدن اداره آمار و اطلاعات اقتصادي در سال هاي مياني دهه 60 و در دوره مديريت محمد يگانه به عنوان رييس كل بانك مركزي وجود كارشناسان زبده و كارآمد در اين اداره شايد بتوان گفت نقش بانك مركزي بسي پررنگ تر از قبل شد.

    لذا پيشنهاد مي شود دست اندركاران نهادهاي مهم توليد آمار و اطلاعات اقتصادي نيز در اين زمينه نسبت به تدوين تاريخ شفاهي فرصت ها و تهديدهاي اين سازمان ها به عنوان يك فرصت تاريخي اقدام كنند تا كاملااين تئوري و فرضيه اثبات يا رد شود كه در دوره هاي كشف يا گسترش فعاليت هاي توليد آمار كشور اين مديران ارشد نظام اقتصادي و توسعه كشور بوده اند كه نسبت به اهميت آن آگاهي داشته اند و در نهايت سكان اقتصادي كشور چه در دوره هاي حضيض يا رشد به نفع كل مردم كشور و تا حدود زيادي ارباب قدرت و قدرت هاي سياسي تمام شده است.

    و در دوره هايي كه اين عدم آگاهي ها چه ارادي يا سهوا دستگاه توليد آمار يا اطلاعات توليد شده را جدي تلقي نكرده است، تقريبا همه ساكنان اين مرز و بوم در خسران و ضرري تاريخي و گاه بين نسلي درگير شده اند.

    

 كارشناس ارشد مسائل اقتصادي*