دکتر زهرا کریمی*
در بودجه نمی‌توان معجزه کرد
در مورد بودجه سال آینده و مباحثی که در مورد کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای نفتی مطرح شده فکر می‌کنم در وضعیت کنونی اقتصاد ایران، انتظار تحولاتی معجزه‌آسا در بودجه منطقی نیست و نمی‌توان دنبال تحولات بسیار بزرگ و مثبت در بودجه سال 1392 بود. وضعیت اقتصادی بسیار پیچیده است. شاید بهتر باشد که بودجه به صورت سناریوهای متفاوتی تدوین شود. در شرایط فعلی باید تلاش کرد که مشکلات اقتصادی موجود را با حداقل هزینه مدیریت کنیم. اخیرا بحث بسیاری در مورد افزایش سهم مالیات در بودجه مطرح شده و این که بودجه دولت به جای درآمد نفت باید بیشتر به مالیات متکی باشد. اما سوال اصلی این است که انتظار داریم چه نوع مالیات‌هایی افزایش یابد؟ آیا منظور افزایش مالیات بر مصرف کالاها و خدمات است؟ در حالی که این روزها نوسان قیمت‌ها مشکلاتی جدی برای مردم به وجود آورده است و به نظر می‌رسد کنترل تورم یکی از مهم‌ترین اولویت‌های دولت است. پس دولت جای مانور چندانی در مالیات بر کالاها و خدمات ندارد. اما آیا دولت به دنبال افزایش درآمد حاصل از مالیات بر سود شرکت‌هاست؟ گفته اخیر نایب رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس مبنی بر این که 70 درصد واحدهای تولیدی تعطیل شده‌اند و نشانه‌هایی چون افزایش چک‌های برگشتی و وام‌های معوقه نیز نشانگر وضعیت نامناسب اقتصادی برخی بنگاه‌هاست. بنابراین بخش اعظم موسسات خصوصی با مشکل کاهش درآمد و نقدینگی دست به گریبان هستند و امکان افزایش مالیات اینگونه شرکت‌ها وجود ندارد. از سوی دیگر شرکت‌های دولتی هم که نمی‌توانند برای دولت درآمد مالیاتی ایجاد کنند. در واقع افزایش مالیات شرکت‌های دولتی عملا جیب به جیب کردن منابع مالی خواهد بود. بنابراین تنها شمار اندکی از بنگاه‌های خدماتی، صرافان، واردکنندگان و خرده‌فروشان (عمدتا فروشندگان مواد غذایی) باقی می‌مانند که در شرایط تورمی سودهای هنگفت به جیب می‌زنند اما شواهد موجود نشان می‌دهد که دستگاه مالیاتی ما توان چندانی در اخذ مالیات از این بنگاه‌ها ندارد. در تدوین بودجه سال 1392 چند متغیر مهم نقشی تعیین کننده بر عهده دارد: 1- پیش‌بینی میزان صادرات نفت، 2- پیش‌بینی قیمت نفت صادراتی و 3- نرخ ارز. براساس سناریوهای خوش‌بینانه نیز انتظار نمی‌رود که درآمد صادرات نفت در سال 1392 همانند سال 1390 بیش از 100 میلیارد دلار باشد و دولت بتواند سخاوتمندانه این درآمد را به اقتصاد سرازیر کند. بنابراین با توجه به شرایط فعلی مسلما بودجه سال آینده باید انقباضی باشد. هر چند در چنین شرایطی دولت همچنان اصرار دارد که یارانه‌های نقدی را افزایش دهد. همین جا این تناقض به وجود می‌آید که اگر بودجه انقباضی است، چگونه دولت منابع کافی برای افزایش یارانه نقدی را تامین خواهد کرد؟ بهترین وضعیت برای بودجه سال آینده تعیین چند سناریو و تهیه بودجه براساس سناریوهای خوش‌بینانه، میانه و بدبینانه است؛ مثلا شرایطی که درآمدهای نفتی به 50درصد یا 30درصد یا حتی 20 درصد درآمد سال 91 برسد. دولت باید در گام اول سناریوی بدبینانه را به اجرا گذارد و در صورت بهبود شرایط وارد گزینه‌های بعدی شود. حتی اگر محدودیت‌های بین‌المللی اقتصاد ما در ماه‌های آینده کم شوند، نمی‌توان انتظار داشت که سال آینده بتوانیم همه بازارهای قبلی فروش نفت را دوباره سریعا به دست آوریم. دولتمردان قبلا ادعا کرده بودند با نفت بشکه‌ای 5دلار نیز اقتصاد ایران را مدیریت خواهند کرد. حالا قیمت جهانی نفت به 5دلار نرسیده ولی درآمدی که ما در این شرایط می‌توانیم کسب کنیم بسیار کاهش یافته است. با توجه به شرایط حتی اگر بودجه انقباضی بسته شود، معلوم نیست در اجرا چه خواهد شد.
* اقتصاددان
