نقش روزافزون کالاهاي واسطه اي در تجارت جهاني

به جرأت مي توان گفت که جهاني شدن، مهمترين پديده اي است که در دو دهه اخير بر اقتصاد و تجارت جهاني در ابعاد مختلف تأثير گذاشته است. مهمترين تأثير فرايند جهاني شدن بر اقتصاد و تجارت جهاني را مي توان بين المللي شدن توليد و افزايش روزافزون وابستگي متقابل ميان کشورها در تعاملات اقتصادي و تجاري دانست. 

در واقع سال ها پس از طرح ايده دهکده جهاني، اکنون مي توان در بعضي از حوزه ها، نمودهاي تحقق دهکده جهاني را مشاهده کرد. 

يکي از اين حوزه ها، تجارت جهاني و تجارت کالاهاي مختلف در جهان است. بر مبناي گزارشي که به تازگي سازمان جهاني تجارت منتشر کرده است، کالاهاي واسطه اي بيشترين حجم کالاهاي مبادله شده را در سال هاي اخير ميان کشورها به خود اختصاص داده اند که اين روند عميقاً متأثر از جهاني شدن زنجيره ارزش بوده است. 

به بيان بهتر، جهاني شدن زنجيره ارزش، باعث شده تا کشورها بيشتر و بيشتر در فرايند تقسيم کار بين المللي ادغام شده و هر يک بنا بر مزيت هاي نسبي خود و نيز مزيت هاي نسبي منطقه اي که در آن قرار گرفته اند، بخشي از زنجيره ارزش جهاني را تشکيل دهند. از همين رو مي توان گفت که اين امر باعث شده سياست صنعتي کشورها متأثر از فرايند جهاني شدن، تغييري اساسي به خود ببيند.

نماد اين تحول، نقش گسترش يابنده کالاهاي واسطه اي در تجارت جهاني است. بر مبناي اين گزارش، کالاهاي واسطه اي در وضعيت فعلي، بيش از 51 درصد از صادرات غيرنفتي جهان را تشکيل مي دهد. صادرات اينگونه کالاها بين سال هاي 1995 تا 2009، دو برابر شده است و از 2774 ميليارد دلار به 5373 ميليارد دلار افزايش يافته است. به بيان بهتر، صادرات کالاهاي واسطه اي طي اين مدت، سالانه رشدي 4.8 درصدي را تجربه کرده است. نمودار ذيل، اين روند را به خوبي نشان مي دهد:

رشد روزافزون کالاهاي واسطه اي در تجارت جهاني و افزايش نقش و سهم آنها را مي توان نمادي مهم از روند رشد منطقه گرايي و يکپارچگي در مناطق مختلف جهان محسوب كرد. البته جهاني شدن زنجيره ارزش و به تبع آن، افزايش نقش کالاهاي واسطه اي در تجارت مناطق مختلف، متفاوت بوده است. در حالي که در سال هاي اخير، منطقه آسيا بيشترين رشد را در اين زمينه داشته است و در کنار آمريکا و اروپاي شمالي، به عنوان مهمترين مناطقي که کالاهاي واسطه اي در تجارت آنها نقش مهمي دارد، قرار گرفته است، منطقه خاورميانه و آفريقا، کمترين بهره را از اين روند برده اند و صادرات کالاهاي واسطه اي نقش اندکي در تجارت اين منطقه طي سال هاي 1995 تا 2009 داشته است. 

به بيان ديگر، به تناسب توسعه يافتگي مناطق، سهم و نقش کالاهاي واسطه اي در تجارت اين مناطق نيز توسعه يافته است. البته نکته ديگري که اين گزارش بر آن تأکيد مي نهد، اين است که روند رشد توليد و تجارت کالاهاي واسطه اي در جهان در حال توسعه، بسيار بيش از کشورهاي توسعه يافته است. به عنوان مثال، در آسيا روند رشد توليد و تجارت کالاهاي واسطه اي دو برابر ميانگين جهاني طي سال هاي 1995 تا 2009 بوده است. 

افزايش تجارت کالاهاي واسطه اي و دقت در آن، از آن رو حائز اهميت است که نشان مي دهد الگوها و ماهيت تجارت جهاني در پيامد فرايند جهاني شدن، به چه شکل و صورتي در حال تغيير است و اين تغيير، در مناطق مختلف، در چه حدي از عمق و گستردگي قرار دارد.