وضعیت آموزش نقش مادران در بیمارستان‌های زنان و زایمان تهران

دخت ایران - والدین دارای دو گونه نقش و تأثیر بر کودک هستند: نقش وراثتی و نقش محیطی. در بهبود نقش محیطی می‌توان آموزش‌هایی درباره سلامت و پرورش کودک ارائه کرد.
اغلب مادرانی که تجربه بارداری اول را دارند، اضطراب و نگرانی‌هایی دارند که می‌شود این موارد را با شناسایی عوامل استرس‌زا و آموزش مواجهه با آنها، برطرف نمود. بیشتر این آموزش‌ها در زمان بارداری و در بیمارستان‌های زنان و زایمان برگزار می‌شود. عنوان بیمارستان‌های دوستدار مادر در همین راستا ایجاد و ترویج شد.
برنامه دوستدار مادر، برنامه جهانی مشترکی است که از سوی سازمان بهداشت جهانی در سال ۱۹۹۱ پس از طرح‌ها و اعلامیه‌های سال ۱۹۹۰ پایه‌گذاری و بهره‌برداری شد. این طرح تلاشی جهانی برای بهبود نقش مادری و خدمت به مادران شیرده و شروع زندگی بهتر برای نوزادان‌ است. هدف اصلی این طرح، بهبود سلامت زنان حامله، مادران و نوزادان و هم‌چنین حمایت و مراقبت از نوزادان است.
در ایران نیز این اصول پس از سال ۱۳۸۰ تدوین و به بیمارستان‌های دوستدار مادر اعلام شد.

با توجه به اصول جهانی دوستدار مادر ۱۰ اقدام بیمارستان‌های دوستدار مادر به شرح ذیل ارائه می‌گردد:
۱. ارائه مراقبت‌های معمول دوران بارداری و زایمان و پس از زایمان براساس پروتکل‌های وزارت بهداشت
۲. ارائه فوریت‌های مامایی بر اساس پروتکل‌های وزارت بهداشت
۳. فراهم بودن کلاس‌های آمادگی برای زایمان برای مادران و همراهان آنان
۴. انجام زایمان فیزیولوژیک به روشهای کاهش درد
۵. رعایت خلوت مادران ( Privacy )
۶. احترام به اعتقادات و باورهای مذهبی مادر
۷. حضور همراه آموزش دیده
۸. ارتباط با سطوح بیمارستانی بالاتر و پایین‌تر
۹. حذف مداخلات غیرضروری روتین (مانند: شیو، انما، اینداکشن، اپیزیاتومی، عدم حرکت آزادانه در لیبر و ...)
۱۰. رعایت موارد ده‌گانه بیمارستان دوستدار کودک
در سال ۱۳۸۹ سازمان جهانی بهداشت، میزان مرگ و میر مادران در ایران را ۳۰ در یکصد هزار تولد زنده، اعلام کرد، درحالی که در سال ۱۳۹۰ این آمار به ۲۲ و هشت دهم درصد در یکصد هزار تولد زنده رسیده است.
بیمارستان‌هایی که طی سه سال گذشته توانسته‌اند با فراهم کردن فضای فیزیکی مناسب، ‌تعداد نیروی انسانی و کاهش آمار سزارین به استانداردهای مطلوب زایمان و مراقبت از مادران دست یابند عبارتند از: بیمارستان معتضدی کرمانشاه و شهید رجایی کاشان، بیمارستان ام‌البنین مشهد، بیمارستان شهید اکبر‌آبادی، آرش و مهدیه تهران، ‌بیمارستان خلیج فارس بندرعباس، بیمارستان خاتم‌الانبیاء در استان گلستان، بیمارستان شوشتری در شیراز و بیمارستان سینای اهواز .

 

در این گزارش به اجمال به وضعیت آموزش و نوع آموزش‌های ارائه شده در بیمارستان‌های زنان و زایمان تهران پرداختیم؛ بیمارستان‌های شهید اکبرآبادی، صارم، نجمیه، آتیه، عرفان، میرزاکوچک خان(تخصصی زنان)، خاتم، اقبال، بابک، حضرت زینب و مادران مورد بررسی قرار گرفته است. به عبارت دیگر درخصوص سلامت و مراقبت از خود و جنین، چه آموزش‌هایی به زنان باردار داده می‌شود؟ آیا زوجین در راستای پذیرش و ایفای راحت‌تر نقش جدید پدر یا مادری آموزش‌های لازم را می‌بینند؟ برنامه‌هایی برای آموزش رفتار همسران در حین بارداری و بعد از تولد در نظر گرفته شده است؟ آیا شرکت در کلاس‌های آموزشی اجباری است؟ چه وسایل آموزشی نظیر کتاب، سی دی، جزوه و مواردی از این قبیل برای آموزش بهتر زنان باردار و همسرانشان تهیه و تنظیم شده است؟
نخستین بیمارستان دوستدار مادر، بیمارستان شهید اکبر آبادی تهران است که در راستای برنامه مدون خود درباره سلامت مادر، لزوم آموزش مادر در حین بارداری، آمادگی برای زایمان، مراقب‌های کودک بعد از زایمان و نیز آموزش به والدین در نحوه برخورد با یکدیگر و کودک فعالیت می‌کند. در این بیمارستان موارد ذیل به عنوان فعالیت‌های دوستدار مادر رعایت می‌گردد:
۱. ارائه مراقبت‌های معمول دوران بارداری، زایمان و پس از زایمان
۲. ایجاد دسترسی به خدمات تخصصی مامایی برای مادران در هنگام زایمان
۳. امکان ارائه خدمات مراقبتی و پاراکلینیکی در فوریت‌های مامایی و زایمان
۴. آموزش به کارکنان در مورد روش‌های زایمان بی درد دارویی و کاهش درد غیر دارویی
۵. ارائه آموزش‌های آمادگی برای زایمان به مادران و همراهان
۶.  ارائه خدمات با توجه به باورها و ارزش‌های مذهبی مادر و رعایت حریم خصوصی مادر
۷.  خودداری از اعمالی که به صورت روتین کاربردی ندارد
۸.  انجام زایمان فیزیولوژیک و ارائه روش‌های دارویی و غیردارویی کاهش درد زایمان
۹. امکان وجود همراه آموزش دیده در کنار مادر درهنگام لیبر و زایمان
۱۰. پیاده سازی ۱۰ اقدام بیمارستان‌های دوستدار کودک مطابق با دستورالعمل‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
در خصوص آموزش در این بیمارستان نیز باید اشاره کرد که به مادران باردار و همراهان طی ۵ هفته به صورت یکبار در طول هفته آموزش‌های لازم جهت آشنایی با سیر زایمان، روش‌های بی‌درد و مراقبت‌های بعد از زایمان ارائه می‌شود. این آموزش‌ها از ۲۰ هفتگی تا ۳۶ هفتگی ادامه دارد. قبل از ۲۰ هفتگی به دلیل استرس‌های اولیه بارداری و مشکلات بارداری اول، کلاسی تشکیل نمی‌شود. به طور کلی باید گفت آموزش‌ها شامل ورزش، نحوه تنفس، مسائل بهداشتی و فیزیکی بارداری، آموزش شیردهی و . . . است و کلاس‌ها در روزهای شنبه ساعت ۹ صبح برگزار می‌شود. مهم‌ترین هدف این آموزش‌ها، آمادگی برای زایمان طبیعی است. شرکت در دوره‌های آموزشی برای زنان باردار در این بیمارستان اجباری نیست.
حضور یک همراه برای همراهی مادر در دوران بارداری و زایمان از دیگر برنامه‌های ویژه دوستدار مادر در بیمارستان اکبر آبادی است. با این همه، آنچه در میان آموزش‌های این بیمارستان به چشم می‌آید مجال اندک آموزش مادر، به خصوص کمبود برنامه‌های آموزشی برای پدران می‌باشد. سلامت مادر و زایمان طبیعی، مهم‌ترین هدف این دوره‌های آموزشی محسوب می‌شود.
بیمارستان آتیه اقدام به برگزاری کارگاه‌هایی رایگان با فاصله زمانی هر دو ماه برای زنان باردار و همسرانشان نموده است. در این کارگاه‌ها یک پزشک متخصص زنان و زایمان و یک روانشناس اطلاعات لازم در خصوص بارداری و تغییر نقش‌ همسران را آموزش می‌دهند. این آموزش‌ها در محورهایی چون آمادگی برای زایمان، مراقبت‌های بارداری، رفتار همسران با یکدیگر در زمان بارداری و بعد از تولد کودک، نحوه رفتار با کودک و ... است. این کلاس‌ها رایگان بوده و شرکت در آنها برای زنان بارداری که قصد زایمان در بیمارستان آتیه را دارند، اجباری نیست.
در بیمارستان میرزاکوچک خان یا بیمارستان تخصصی زنان، آموزش‌های دوران بارداری با دو بخش تئوری و نمایش فیلم به صورت رایگان در چندجلسه برگزار می‌شود. هدف از برگزاری دوره‌های آموزشی، آمادگی برای زایمان طبیعی است. آموزش مادر بودن، نحوه رفتار همسران با کودک، تغییر در رفتار همسران و ... از مواردی است که به صورت محدود و جزیی در بیمارستان میرزا کوچک خان بدان پرداخته می‌شود.
بیمارستان خاتم الانبیاء از بیمارستان‌هایی است که گذراندن دوره‌های آموزشی در زمان بارداری در آن اجباری است. آموزش‌های این بیمارستان از هفته ۲۲ بارداری تا هفته ۳۷ ادامه دارد و در ۸ جلسه تئوری و عملی، مادران را برای پذیرش نقش مادری و آمادگی برای زایمان طبیعی و آسان آماده می‌‌‌کند. آموزش عملی شامل حرکات ورزشی و کلاس‌های یوگا است و در دوره‌های تئوری نیز به وضعیت سلامت مادر و کودک، چگونگی مادر بودن، نحوه رفتار با همسر، آمادگی برای زایمان و . . . پرداخته می‌شود.
در بیمارستان‌های حضرت زینب، اقبال و عرفان( تا اطلاع ثانوی) آموزش دوران بارداری وجود ندارد و بیمارستان بابک با ارائه یک جزوه آموزشی به زنان باردار مراجعه کننده، آموزش مختصری درباره سلامت مادر و کودک به زنان باردار می‌دهد.
بیمارستان نجمیه نیز چهار جلسه آموزشی که با انتخاب مادر از هفته اول بارداری تا هفته آخر قابل برگزاری است، به صورت اجباری برای زنان باردار ارائه می‌کند. آموزش‌ها حول محور شیردهی، سلامت دوران بارداری و دوران شیردهی، آمادگی زایمان طبیعی، زایمان آسان، نگهداری از کودک و . . . است.

 

در بیمارستان مادران نیز کلاس‌های آموزشی درباره سلامت مادر بعد از هفته بیستم بارداری در روزهای یکشنبه تشکیل می‌شود و زنان باردار برای شرکت در این کلاس‌ها با مراجعه به کلینیک ثبت نام کرده و آموزش‌های مربوط به مراقبت‌های زمان بارداری را می‌آموزند. شیوه‌های تنفس، مراقب از سلامت مادر و کودک، آمادگی زایمان طبیعی و . . . از مهم‌ترین آموزش‌های این دوره‌ها محسوب می‌شود.
نحوه آموزش در بیمارستان صارم این‌گونه است که پس از گذشت ۱۴-۱۵ هفته از زمان بارداری، با ارائه نامه پزشک متخصص زنان و زایمان، فرد برای گذراندن دوره‌های آموزشی به بیمارستان معرفی می‌شود و بعد از انجام دو آزمایش، دوره‌های آموزشی مادر آغاز می‌شود. دوره آموزشی تئوری در ۱۰ جلسه است که زنان باردار به همراه همسران خود در این کلاس‌ها شرکت می‌کنند؛ شرکت در این کلاس‌ها اجباری نیست و همسران به دلخواه در کلاس‌ها شرکت می‌کنند. در این بیمارستان امکان استفاده از دوره‌های ورزشی، استخر و یوگا نیز برای مادران باردار وجود دارد.
همان‌طور که آمده است، برنامه‌های آموزشی یکسانی در بیمارستان‌های زنان و زایمان ارائه نمی‌شود و از همه مهم‌تر اینکه تنها در برخی از بیمارستان‌ها درباره ایفای نقش والدی صحبت شده است. به عبارت دیگر، خلا ناشی از عدم آموزش همسران برای پذیرش نقش جدید در زندگی مشترک کاملا آشکار است. شایان ذکر است که مقصود این نیست که بیمارستان‌های زنان که متولی رسیدگی به وضعیت سلامت مادر و کودک هستند، آموزش نقش‌های اجتماعی را نیز به عهده بگیرند، بلکه هدف آن است که در این آموزش‌ها -هر چند به اجمال- به ایفای نقش جدید و تغییر مناسبات رفتاری همسران نیز اشاراتی شود؛ در ذیل وضعیت آموزش دوران بارداری در بیمارستان‌های مورد مطالعه به اجمال آورده شده است:
 

برنامه آموزشی			دوره آموزشی		نام بیمارستان	ردیف
وسایل کمک آموزشی	کلاس ورزشی	کلاس تئوری	ندارد	دارد( اجباری/ اختیاری)
		*		*/ اختیاری	شهید اکبرآبادی	۱
	*	*		*/ اختیاری	صارم	۲
		*		*/اختیاری	میرزاکوچک خان	۳
جزوه			*		بابک	۴
			*		اقبال	۵
			*		حضرت زینب	۶
	*	*		*/اجباری	خاتم الانبیاء	۷
	*	*		*/اختیاری	مادران	۸
		*		*/ اختیاری	آتیه	۹
			*		عرفان	۱۰
		*		*/اجباری	نجمیه	۱۱

کلاس‌های آموزشی برگزار شده در بیمارستان‌های زنان و زایمان در راستای تحقق هدف «افزایش میل زنان باردار به زایمان طبیعیِ سالم و آسان» گسترش یافته است. بیمارستان‌های دوستدار مادر نیز برای دستیابی به این منظور، اقدام به برگزاری دوره‌های آموزش تئوری و عملی آمادگی زایمان طبیعی و مراقبت از سلامت مادر و کودک نموده‌اند.
مطابق اصول تعریف شده برای ترویج زایمان طبیعی در بیمارستان‌های دوستدار کودک یا غیر آن، به مادر کمک می‌شود تا بارداری سالم‌تر و با کم‌عارضه‌تری داشته باشد، بتواند در زمان زایمان دردهایش را از طریق تمرین‌های تنفسی و یوگا به طور ارادی کنترل کند، ذهنیت درست از زایمان ایجاد کند، نگرانی‌های مادر در بارداری را کاهش دهد و در مهم‌ترین تجربه‌اش نقش فعالی داشته باشد.
از آنچه در مجموع بیان شد آموزش‌های دوران بارداری را می‌توان در دسته‌های ذیل  تقسیم بندی کرد:
• آموزش مراقبت‌های دوران بارداری و پس از زایمان
• آموزش روش‌های کاهش درد (دارویی و غیردارویی)
• آموزش در جهت افزایش میل به زایمان طبیعی
• آموزش تکنیک‌های تنفسی کاهش درد زایمان به مادر و همراه
• آموزش همراه در مورد حمایت‌های روانی مادر در طول بارداری و زایمان
• آموزش همراه در مورد مراقبت‌های حین زایمان و بلافاصله پس از زایمان
• آموزش مراقبت از نوزاد به مادر و همراه
• آموزش همسر در مورد حمایت‌های روانی از مادر و آمادگی برای زایمان
بخش اعظم آموزش‌های بارداری به حفظ سلامت  مادر و کودک باز می‌گردد و آموزش مسئولیت مادرانه و تغییر مناسبات در رفتار همسران با یکدیگر و هم‌چنین تعهد و نقش پدرانه از حلقه‌های مفقوده این دوران آموزشی است. ذکر این نکته ضروری است که متولی امر آموزش نقش‌های خانوادگی همانند مادر بودن و پدر بودن بی تردید بیمارستان‌ها نیستند، اما با توجه به اینکه زوج‌ها، به وبژه زنان، در دوران بارداری آمادگی بیشتری برای یادگیری نقش والدینی دارند، شاید بتوان این دوره‌ها را با آموزش‌های مراقبت و سلامت مادر همزمان ساخت.
اقدامات آموزشی در زمان  بارداری علیرغم وجوه مثبت (همچون افزایش میزان آگاهی  همسران از  وضعیت  فیزیکی  و روانی  مادر  و جنین در دوران  بارداری)، نواقصی نیز دارد که قابل چشم‌پوشی نیست؛ حضور اختیاری در دوره‌های آموزشی، سطح آموزش را تا حد یک کار غیرضروری و تفننی تقلیل می‌دهد و عدم آموزش‌های ضروری درباره مسئولیت جدید مادرانه و پدرانه، همسران جوان را کمتر به حضور مستمر و مشتاقانه در کلاس‌ها جذب می‌کند؛ زیرا از یک سو اطلاعات کافی درباره ارتقاء وضعیت سلامت مادر و کودک در کتاب‌ها و سایت‌های اینترنتی و توصیه‌های پزشک معالج موجود است که قابل دسترس‌تر و کم هزینه‌تر است و از سوی دیگر، مطالب ارائه شده در کارگاه‌ها، با نیاز روحی و استرس‌های روانی حاصل از قبول تعهد مادری و پدری برای این افراد همسویی چندانی ندارد.
هم‌چنین اغلب آموزش‌ها برای زنانی است که قصد دارند به طور طبیعی زایمان کنند و بدین ترتیب با توجه به آمار بالای عمل سزارین در کشور، بخش عمده‌ای از گروه هدف از محدوده آموزش دور می‌مانند.
با این همه باید به محدودیت فضای آموزشی در بیمارستان، هزینه کلاس‌ها، مربیان و روانشناسان، زمان برگزاری دوره‌ها، کوتاه بودن زمان آموزش، عدم استقبال مردان و . . . نیز اشاره کرد. تلاش در جهت ایجاد و بهره‌وری از چنین کلاس‌هایی منوط به وجود یک ضرورت در فرایند آموزش برای رفتار با کودک است که باید توسط مادر و پدر به طور همزمان ارائه شود. علاوه بر کلاس‌های آموزشی، استفاده از کتاب، جزوه، مشاوره و . . . نیز در آموزش نقش والدینی و کاهش آسیب‌های ناشی از عدم آگاهی از نقش‌های جدید نیز می‌تواند بسیار مفید واقع شود.