*فرید جنت
پایان کلاهبرداری با چک
بر اساس طرح تحول نظام بانکی، دارندگان چکهای برگشتی از هر گونه خدمات بانکی اعم از افتتاح حساب جاری، دریافت وام و... محروم خواهند شد و همه حسابهای آنها قابلیت برداشت برای پرداخت مبلغ چک صادر شده را خواهند داشت و در واقع بانکها برای پرداخت یک چک همه امکانات نقدی صاحب حسابها را در نظر می‌گیرند.
شاید این طرح جدید بتواند مشکل بسیاری از چکها را حل کند. افرادی هستند که با داشتن مبالغی در حسابهای مختلف‌شان ممکن است رغبتی برای پرداخت یک چک از یک حساب خاص نشان ندهند، آنها به هر دلیلی اعم از سوءاستفاده یا اختلاف حساب و... چکی را که صادر کرده‌اند، بلامحل می‌کنند و با توجه به قوانین موجود منتظر می‌شوند تا دارنده چک برای مصالحه پا پیش بگذارد.
این در حالیست که همین افراد در حسابهای بانکی دیگرشان مبالغی پول دارند که می‌شود با انتقال آنها به حساب جاری فرد، چک صادر شده را پرداخت کرد. بانک مرکزی به همین دلیل بخشنامه جدیدی را صادر کرده تا جلوی برخی از سوءاستفاده‌ها گرفته شود و چکهای بسیاری، مهر «بلامحل» نخورد.
تصمیم جدید بانک مرکزی موافقان و مخالفانی دارد. علیرضا محبی که در بازار فرش فعالیت می‌کند، طرح جدید را صاحب ویژگی‌های مثبتی می‌داند. وی می‌گوید: «بر اساس این طرح، حداقل اتفاقی که می‌افتد، تفکیک کلاهبردار، سوءاستفاده‌گر و فرصت‌طلب از افرادی است که به هر دلیلی توانایی پرداخت مبلغ چک را از دست داده‌اند. در این صورت می‌توانیم بپذیریم طرف نیت سوئی نداشته بلکه به مشکل خورده است.»
این بازاری می‌گوید: «متأسفانه سوءاستفاده از چک در چند سال گذشته افزایش پیدا کرده و همین مسأله باعث شده اعتماد به چک کمتر شود ولی همین طرح جدید می‌تواند اعتماد را برگرداند یا حداقل بهبود بخشد.»
اما مصطفی شیرانی، تولید‌کننده، این طرح را ناقض حق شهروندی در استفاده از حسابهای دیگر می‌داند. وی می‌گوید: «من چند حساب دارم که هر کدام دارای کارکرد مختص به خود هستند، مثلاً از یکی حقوق کارگرانم را پرداخت می‌کنم، از دیگری چکهای خرید مواد اولیه را تأمین می‌کنم و از سومی به صورت شخصی استفاده می‌کنم. اگر به هر دلیلی یک بار نخواهم چکی را پرداخت کنم، آن چک از حسابهای دیگر کسر می‌شود و وضع حساب‌هایم را به هم می‌زند. البته خوشبختانه من هیچ چک برگشتی‌‌ای در سابقه کاری خودم ندارم. این را مثال زدم تا نقص آن را عنوان کنم.»
وی می‌افزاید: «من از سختگیری در رابطه با صاحبان چکهای برگشتی استقبال می‌کنم ولی این طرح جدید را مخل نظام اقتصادی کشور می‌دانم!»
چک معتبر می‌شود
بسیاری از حقوقدانان اقدام جدید بانک مرکزی را باعث بهبود اعتبار چک می‌دانند. علی‌اصغر آقایی، حقوقدان و عضو هیأت علمی دانشگاه به شوک می‌گوید: «این روش، قطعاً اقدام خوبی است و باعث می‌شود چک اعتبار قبلی‌اش را بازیابد. کمترین فایده این کار این است که دیگر دارنده چک بلامحل، مجبور نیست پس از شکایت دنبال حسابهای صادرکننده چک باشد و بانکها با دسترسی‌ای که به این حسابها دارند می‌توانند از برگشت خوردن چکها جلوگیری کنند.» با این حال حقوقدانان این طرح را فاقد اشکال نمی‌دانند. علی‌اصغر آقایی در این خصوص گفت: «این طرح باید با اطلاع‌رسانی وسیع اجرا شود چرا که برخی افراد از حسابهای مختلف خود استفاده‌‌های متفاوتی می‌کنند و پرداختی‌‌های خود را از حسابهای مختلف انجام می‌دهند. حال با این طرح جدید ممکن است برای پرداخت یک چک، سایر پرداختی‌‌های آنها دچار مشکل شود. به همین دلیل همه باید به صورت کامل در جریان طرح جدید بانک مرکزی باشند.»
این حقوقدان طرح جدید را در کاهش تعداد شکایت از چکهای بلامحل مؤثر نمی‌داند و می‌گوید: «کسی که نمی‌خواهد چکی را پرداخت کند برای این کار هم راهکاری پیدا می‌کند و طبعاً این مسئله باعث کاهش شکایت‌‌ها نخواهد شد، اما کار شاکی را کم کرده و او را در پیگیری پرونده‌اش کمک می‌کند.»
مشکلات کم می‌شود، ولی حل نمی‌شود
برخی از اقتصاددان‌‌ها اما این اتفاق جدید را حل‌کننده مشکلات چکهای برگشتی نمی‌دانند. آنها معتقدند اگرچه این طرح جدید می‌تواند مشکلات را کمتر کند، ولی حل نمی‌کند. بهراد مقامی، کارشناس اقتصادی و امور بانکی در این رابطه می‌گوید: «طرح جدید گام مؤثری برای اعتمادسازی در بازار است، ولی کافی نیست، دارنده چک مطمئن می‌شود اگر کسی چک صادر کرده و حساب مربوط به چک را خالی گذاشته، در عوض حسابهای دیگرش موجودی کافی دارند و او می‌تواند با استفاده از حسابهای دیگر فرد، چک را نقد کند، این اعتمادسازی خوبی است، ولی کسی که بخواهد سوءاستفاده کند چندین راه حل دیگر برایش پیدا می‌شود.»
وی می‌افزاید: «بانک باید در قبال هر برگه چکی که در اختیار مشتری قرار می‌دهد مسئول باشد و خود برای وصول طلب از صادرکننده چک تلاش کند. در اکثر کشور‌ها چنین است که بانک مبلغ چک را پرداخت می‌کند و از قبال ضمانتی که صادرکننده در اختیار بانک قرار داده آن مبلغ به حساب بانک باز می‌گردد. در واقع بانک‌‌های ما هیچ مسئولیتی در قبال چکها قبول نمی‌کنند، آنها فقط دسته چک در اختیار افراد می‌گذارند و وقتی موجودی خالی باشد با یک «مهر برگشت خورد» خیال خود را راحت می‌کنند و این رویه قطعاً غلط است.»
این کارشناس اقتصادی عدم ارائه خدمات بانکی را هم مشکل دیگری می‌داند و می‌گوید: «اگر روش‌‌ها درست باشد، در برخی موارد بانکها می‌توانند با ارائه وام برای پرداخت چکهای بلامحل کمک کنند.
با این وجود طرح جدید مورد استقبال بازار و صاحبان واحد‌های اقتصادی قرار گرفته، آنها از این که امکان سوءاستفاده از چک کاهش پیدا کرده، رضایت دارند.
